Кіріспе

Кассивеллаун – б.з.б. 54 жылы Юлий Цезардың Ұлыбританияға жасаған екінші жорығына қарсы қорғанысты басқарған тарихи британдық әскери жетекші. Ол римдік әскерлерге қарсы тайпалар одағын басқарды, бірақ жеңілген британдықтар оның орналасқан жерін Юлий Цезарьға жариялағаннан кейін басылды. Кассивеллаун британдық санадағы мәдени естеліктерге әсер етті. Ол британдық аңыздарда Монмут Геффридің британдық патшаларының бірі – Кассибелан ретінде, ал «Мабиноги», «Брут и Бренхинедд» және уэльс триадаларында Бели Маурдың ұлы – Касваллаун ретінде кездеседі.

Атауы

Common Brittonic жеке аты Cassiuellaunos "uellaunos" сөзінен ("басшы, командир") шыққан. "Cass-" префиксінің мағынасы пікірталдарда болған, бірақ ол "қалайы, қола" дегенді білдіруі мүмкін. Осылайша, Cassivellaunus-ты "Қалайының басшысы", яғни "бейілсіз" деп аударуға болады. "Ver cassivellaunus" ("Қалайының нағыз басшысы") деген жеке есім де осымен байланысты.

Тарих

Кассивеллаун Юлий Цезардың "Commentarii de Bello Gallico" еңбегінде, Цезардың Британияға екінші шабуылына қарсы біріккен британдық күштерге басшылық еткендігі айтылады. Цезарь Кассивеллаунның тайпасын атамайды, бірақ оның Теміза өзенінің солтүстігіндегі территориясы, Клавдийдің кейінгі шапқыншылығы кезінде Катувеллауни тайпасының қоныстанған жерімен сәйкес келеді. Цезарь, Кассивеллаунның бұрын көршілерімен үнемі қақтығыста болғанын, бұл осы кезеңдегі британдық тайпаларға тән екенін, және жақында Британиядағы ең қуатты тайпа – Тринованттардың патшасын құлатқанын хабарлайды. Патшаның ұлы Мандубраций, Цезарға Галлияға қашып келді. Кассивеллаунның әскерін азық-түлік іздеуден және тонаудан аулақ ұстауға бағытталған тактикасына қарамастан, Цезарь Темізаға жетті. Өткелдің жалғыз мүмкін болатын жері қоршалған және өткір қадалармен нығайтылған, бірақ римдіктер оны басып өте алды. Кассивеллаун көп бөлігін жіберіп, территорияны жақсы білуіне және соғыс машиналарынң жылдамдығына сүйене отырып, партизандық тактикаға көшті. Бес британдық тайпа – Ценимагни, Сегонтиаки, Анкалиты, Биброци және Касси, Цезарға бағынып, Кассивеллаунның бекінісінің орналасқан жерін көрсетті. (Мүмкін болатын орындар: Хекстон және Devil's Dyke, Wheathampstead). Одан кейін ол бекініске қоршау салды. Кассивеллаун Кенттің төрт патшасына – Цингеторикс, Карвилий, Таксимагул және Сеговаксқа, күштерін жинап, жағалаудағы римдік лагерьге шабуыл жасау туралы хабар жіберді, бірақ римдіктер сәтті қорғанып, Лугаторикс атты басшыны тұтқынға алды. Жеңіліс туралы және территориясының қирауы туралы естіген Кассивеллаун бағынды. Келісім шарттарын Цезардың галлдық одақтасы Коммий жүзеге асырды. Кепілдер берілді және сыйлық туралы келісімге қол жеткізілді. Мандубраций Тринованттардың патшалығына қайта оралды, ал Кассивеллаун оған қарсы соғыс жасамауға уәде берді. Бәрін орындағаннан кейін Цезарь Галлияға оралды, онда нашар егін жиналымы көтеріліске әкелді. Рим легиондары тағы 97 жыл бойы Британияға оралмады. Грек авторы Полиэн, өзінің "Стратагемата" еңбегінде, Цезардың Кассивеллаунның өзен өткелін қорғауын броньды пілдің көмегімен жеңгенін айтады. Бұл мәлімдеме 43 жылғы римдік жаулаумен шатасудан туындауы мүмкін, сол кезде Клавдий Британияға пілдер әкелген деп есептеледі.

Historia Regum Britanniae (Британия тарихы)

Кассивеллаун Джеффри Монмутскийдің 12 ғасырғы «Британия патшаларының тарихы» (Historia Regum Britanniae) еңбегінде кездеседі, көбінесе Кассибелан немесе Кассибелаун деп аталады. Бұрынғы патша Хелидің кіші ұлы, ол ағасы Лудтың қайтысынан кейін Британия патшасы болады, ал оның ұлдары Андрогей мен Тенвантий кәмелетке толмаған еді. Осыған байланысты Андрогей Кент және Триновантум (Лондон) герцогы, ал Тенвантий Корнуолл герцогы болып тағайындалады. Галлияны бағындырғаннан кейін Юлий Цезарь Британияға назар аударады және Кассибеланға салық талап етіп хат жібереді. Кассибелан британдықтар мен римдіктердің ортақ трояндық тегін (Британияның Бруты туралы қараңыз) айта келе бас тартады, ал Цезарь Темза сағасынан шабуыл жасайды. Шайқас барысында Кассибеланның інісі Ненний Цезарьмен кездесіп, басына ауыр жарақат алады. Цезарьдің қылышы Неннийдің қалқанына ілігіп қалады, екеуі шайқаста ажырасып кеткенде, Ненний өз қылышын тастап, Цезарьдің қылышымен римдіктерге шабуылдайды, көптеген адамдарды, соның ішінде трибун Лабиенді өлтіреді. Британдықтар қарсы тұрады, ал сол түні Цезарь Галлияға қашып кетеді. Кассибеланның қуанышы Неннийдің басынан алған жарақатынан көз жұмуымен тоқтатылады. Ол Цезарьден алған «Crocea Mors» (Сары Өлім) деп аталатын қылышымен бірге жерленеді. Екі жылдан кейін Цезарь үлкен әскермен қайтадан шабуыл жасайды. Алдын ала хабардар болған Кассибелан Темзаның су астындағы бөлігіне қадаларды орналастырады, бұл Цезарьдің кемелерін қиратады және мыңдаған сарбазды суға батырады. Римдіктер тағы да жеңіліске ұшырайды. Британдықтардың басшылары Триновантумда жиналып, құдайларға жеңісі үшін көптеген жануарларды құрбан етеді және спорттық жарыстармен тойлайды. Күрес кезінде Кассибеланның туысы Хирелгласты Андрогейдің туысы Куелин өлтіреді. Кассибелан Андрогейден туысын сотқа беруді талап етеді, бірақ Андрогей бас тартады, соттың Триновантумда өтуі керек деп талап етеді. Кассибелан соғыс жариялаумен қорқытады, ал Андрогей Цезарьден көмек сұрап, оны өзінің феодалы ретінде мойындауға және ұлын кепіл ретінде жіберуге келіседі. Цезарь үшінші рет шабуыл жасайды және Ричбороға қонады. Кассибелаунның әскері Цезарьдің әскерімен кездескенде, Андрогей бес мың сарбазымен Кассибелаунға артынан шабуыл жасайды. Қорғаныс бұзылып, Кассибелан жақын төбеге шегінеді. Екі күндік қоршаудан кейін Андрогей Цезарьге шарттар ұсынады. Кассибелан үш мың фунт күміс салық төлеуге келіседі, ал ол Цезарьмен достық қарым-қатынас орнатады. Алты жылдан кейін Кассибелан қайтыс болып, Йорк қаласында жерленеді. Андрогей Цезарьмен бірге Римге кеткендіктен, Тенвантий Британия патшасы болады.

Уэльстік әдебиет

Кассивеллаун Уэльстің Триадаларында, Мабиногионда және Джеффридің «Британ тарихы» (Historia Regum Britanniae) Уэльс тіліндегі нұсқаларында – Брут и Бренхинедде, Бели Маурдың ұлы Касваллаун ретінде кездеседі. Мабиногидің екінші бөлімінде ол Ұлыбритания тағын басып алған узурпатор болып, ал заңды патша Бран Ирландияда соғыста болғанда, оның орнына отырады. Ол өзін көрінбейтін ететін сиқырлы плащты пайдаланып, Бран қалдырған жеті үй басқарушысының алтауын өлтіреді, ал жетіншісі, Бранның ұлы Карадог, оның адамдарын өлтіретін денесіз қылышты көргенде үмітсіздікке жетеді. Содан кейін ол үшінші бөлімде пайда болады, онда Бранның ізбасарлары соғыстан аулақ болу үшін оған бағынуды ұсынады. Ол сондай-ақ Ллудд пен Ллефелис ертегісінде еске алынады, онда оның екі бауыры – Ллудд Лло Эрайнт (Джеффридің Луд) және Ллефелис та фигуралайды. Касуаллаун Уэльстің Триадаларында жиі айтылады. 51-ші Триада оның «Афарви» (Мандубраций/Андрогей)мен болған қақтығысын, ал 95-ші Триада Бранның ұлы Карадавгтың өлімі туралы айтады. Дегенмен, басқа триадалар (35, 36, 38, 59, 67 және 71) Касваллаун туралы дәстүрге сілтеме жасайды, ол римдік немесе ортағасырлық дереккөздерден алынбаған. 38-ші Триада оның жылқысын Майнлас («Жұмсақ сұр») деп атайды және оны Ұлыбритания аралының үш сыйлы жылқысының бірі деп санайды; бұл 59-шы Триадада қайталанады, онда римдіктерге Майнласқа алмасу шартымен Ұлыбританияға қонуға рұқсат беруі Ұлыбритания аралының үш бақытсыз кеңесінің бірі деп аталады. 35-ші Триадада Касуаллаун 21 000 адаммен бірге Цезарьді қуа жүріп Ұлыбританиядан кетіп, қайта оралмағаны айтылады. 67-ші және 71-ші Триадалар Касуаллаунды керемет ғашық ретінде бейнелейді, ол әдемі Ффлор үшін Цезарьмен бәсекелеседі. Ол өзінің сүйіспеншілігін табу үшін Римге саяхат еткенде Ұлыбритания аралының үш алтын аяқкиімшісінің бірі деп еске алынады, контекст оның өзін аяқкиімші етіп жасырғанын көрсетеді. 18 ғасырдағы уэльстік антиквары Иоло Морганвг жинаған кейінгі триадалар жинағы осы дәстүрдің кеңейтілген нұсқасын ұсынады, онда Касуаллаун Ффлорды Галлияда Цезарьдан ұрлап алып, 6000 римдікті өлтіргені және Цезарьдің жауабы ретінде Ұлыбританияға шабуыл жасағаны айтылады. Дегенмен, Морганвгтың қалған Триадалары сияқты, осы сілтемелердің шығу тегі күмәнді. Алайда, 12 ғасырғы ақын Синддлв Брэдд Маур Ффлюр туралы әңгіменің кейбір нұсқаларын білген, ол Цезарьдің оған деген махаббатының қымбатқа түскенін жазған. Уэльстік ғалым Рейчел Бромвич Триадалардағы Касваллаунға қатысты фрагментарлық сілтемелер жоғалған кейіпкердің баянымен байланысты деп болжайды. Бұл патшаның оқиғаларын егжей-тегжейлі баяндайтын роман түрінде болуы мүмкін, бірақ классикалық есептердің ықпалынан мүлдем құтылмаған болар еді.