Кіріспе

Вальдепар (баʝeðuˈpaɾ) – Колумбияның солтүстік-шығысындағы қала және муниципалитет. Сесар департаментінің астанасы болып табылады. Қаланың атауы, Valle de Upar (Упар аңғары), осы аңғарды басқарған үнді кацик, Кацик Упардың құрметіне берілген. Вальдепар Сьерра-Невада-де-Санта-Марта және Серрания-дель-Периха таулары арасында, Гуатапури және Сесар өзендерінің жанында орналасқан. Қала Сесар департаменті мен Ла Гуахира департаментінің оңтүстік муниципалитеттері (бұрын Падилья провинциясы деп аталған) арасындағы маңызды ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, көмір өндіру және агроөнеркәсіп орталығы болып табылады. Вальдепар Колумбия мәдениетінің символы саналатын валеннато музыкасының отаны ретінде әйгілі. Қалада «Валеннато аңыздары» фестивалі өткізіледі. 1980-ші жылдар, 1990-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басында Колумбияның қарулы қақтығысы кезінде қала көптеген адамдардың ұрлануына, мыңдаған адамның қоныс аударуына және қылмысты тоқтатудағы сәтсіздікке ұшырады. Вальдепарда Колумбияның ең қауіпсіз, заманауи түрмелерінің бірі орналасқан.

География

Вальледупар Сьерра-Невада-де-Санта-Мартаның оңтүстік-шығысында орналасқан. Орташа температурасы 28 °C. Жақын орналасқан экватор және салыстырмалы түрде биік жатқандықтан, мұнда әртүрлі климаттық аймақтар бар, ыстықтан бастап мәңгі қарға дейін. Вальледупардың ерекше географиялық ерекшеліктеріне Сьерра-Невада-де-Санта-Марта шыңдары, Кодацци, Эль-Гардиан, Охеда және Ла-Рейна кіреді. Көптеген өзендер оның қарлы таулары мен көлдерінен бастау алады: Аригуани, Аригуанисито, Бадильо, Кальдерас, Сесар, Куриба, Доначуи, Гарупал, Гуатапури, Вальледупар қаласымен шектесетін, және Мариангола. Вальледупар муниципалитеті солтүстігінде Ла-Гуахира департаментінің Риохаха және Сан-Хуан-дель-Сесар муниципалитеттерімен шектеседі. Оңтүстігінде Сесар департаментінің Эль-Пасо және Лос-Роблес-Ла-Пас муниципалитеттері орналасқан; шығысында Ла-Гуахира департаментінің Вильянуэва және Урумита муниципалитеттері, ал батысында Магдалена департаментінің Фундасион және Аракатака муниципалитеттері жатыр. Муниципалитеттің ауданы шамамен 4,977.96 км², оның ішінде 72,660 км² Архуакос үнді резерватына, 399.52 км² Когуи және Вива үнді резерватына, ал 425.60 км² Сьерра-Невада-де-Санта-Марта ұлттық паркіне тиесілі.

Жануарлар дүниесі және өсімдіктер

Муниципалитет көптеген эндемикалық түрлерге мекендейді, олардың көпшілігі әлемдегі ең биологиялық түрлілігі жоғары аймақтардың бірі – Сьерра-Невада-де-Санта-Марта және Серрания-дель-Периха тауларының экожүйесінде тіршілік етеді. Соңғы кезде ашылған аралардың түрі Вальледупар ауылдық аймақтарында табылып, жергілікті Валенто музыкасына құрмет көрсетіп, Stelis vallenata деп аталды. Қаланың символдық құсы – Турпиал. Аймақта мекендейтін тағы бір ерекше құс – жыл бойы жеміс ағаштарында қанатын серпитін попугайлар. Колониялық дәуірде испандықтар аймаққа иттер, мысықтар, егеуқұйрықтар, тышқандар, ірі қара мал, жылқы, есектер, ешкілер және африкалық тауық, көгершіндер сияқты инвазивті еуропалық жануарларды әкелді. Испандықтар сонымен қатар бүкіл әлемнен көптеген өсімдік түрлерін енгізді, олардың ішінде манго ағаштары ерекше көзге түседі, ол қала мен муниципалитетте ең танымал ағашқа айналды. Дегенмен, қаланың символдық ағаштары – сары табебуяның екі түрі, халық арасында «Канагуате» және Пуй деп аталады. Бұл ағаштар құрғақ маусымда аймақты әйгілі сары гүлдерімен жауып тұрады. Аймақтағы жануарлар мен өсімдіктерді қорғау және бақылауға жауапты мекемелер – Колумбияның Қоршаған орта министрлігі, Цезар департаментінің әкімі бағынындағы жергілікті Corpocesar агенттігі және Колумбия Ұлттық полициясының Экологиялық полициясы. Сондай-ақ, басқа да коммерциялық емес ұйымдар осы мекемелермен ынтымақтастықта жұмыс істейді.

Климат

Вальдепар муниципалитетінің климаты биіктікпен анықталады. Аймақтың жартысы таулы, ал қалғаны Сьерра-Невада-де-Санта-Марта және Серрания-дель-Периха тау тізбектері арасындағы жазық дала. Жыл бойы аймақта екі құрғақ және екі жаңбырлы маусым болады, олар Эль-Ниньо және Ла-Нинья құбылыстарына байланысты өзгереді. Таулы аймақтың жоталары жаңбырлы маусымда қармен жабылып, күндер суық болады. Ауа райына қарай, бүкіл аймаққа жеңіл бұрқасын мен найзағай шабады. Кариб теңізіндегі жылдық дауыл маусымы аймаққа азды-көпті әсер етеді. Жаңбырлы маусымда өзендер мен су қоймаларының деңгейі көтеріліп, өсімдіктер жасыл, бұталы болады. Құрғақ маусымда өсімдіктер кеуіп, көбінесе сары түске енеді, ал су қоймаларының көлемі азаяды. 2013 жылы Колумбия Метеорологиялық институты IDEAM мәліметтері бойынша Вальдепар Колумбиядағы ең ыстық жер деп танылды.

Тарих

Испандықтар Упар аңғарына (Valle de Upar) жергілікті американдық индейлердің басшысы Упардың есімімен атады. Аймақты алғаш рет Педро де Бадильо зерттеді. Оны 1532 жылы Венесуэланың губернаторы, неміс Амброзиус Эхингер басып алды, ол Санта-Марта үкіметіне қарасты аумаққа шабуыл жасады. Қалаға 1550 жылы испан конкистадоры, капитан Эрнандо де Сантана негізін салды және оған ат қойды. Католик шіркеуі қаланы көбінесе Вальледупардың қасиетті патшаларының қаласы (Ciudad de los Santos Reyes de Valle de Upar) деп атады, себебі ол 6 қаңтарда, Epiphany күні, үш патшаның нәресте Исаға келген күні құрылған. Атауы біртіндеп Вальле Дупарға, содан кейін Вальледупарға өзгерді. Колонизация кезеңінен бері аймақ Кариб теңізі аймағынан импортталған тауарлардың орталығы және ішкі аймаққа тарату пункті болып келді. Испандықтар аймақ арқылы саяхаттап, кең шаруашылық құрды, негізінен импортталған еуропалық ірі қара мал (басқа да көптеген жануарлармен бірге) және егіншілікпен айналысты. Химила тайпасының көп бөлігі еуропалықтар әкелген жаңа жұқпалы аурулардың эпидемиясынан қайтыс болды; қалғандары мәжбүрлі еңбекке тартылып, көптегені шайқастарда қаза тапты. 1810 жылдың 22 мамырында Упар аңғарының шамамен 400 тұрғыны Испания монархиясына қарсы көтеріліп, мэр полковник Маркес де Вальде Хойосқа наразылық білдірді. Мэр көршілес Сан-Хуан-дель-Сесарға қашып кетіп, В. Руис-де-Гомеске басшылықты тапсырды. 1813 жылы Мария Консепсьон Лоперена де Фернандес де Кастро, бай жер иесі, Эл Либертадор Симон Боливардың революциялық армиясын үш жүз жылқымен қамтамасыз етуге көмектесіп, Испаниядан тәуелсіздік жариялады. 1850 жылы қала Вальдепар провинциясының астанасы болды, ал 1864 жылы Магдалена Федералды штатының Вальдепар департаментінің астанасы болып жарияланды. 1915 жылы Колумбияның біртұтас мемлекетінің саяси және әкімшілік бөлінісін қайта құрудан кейін Вальледупар Колумбия Құрама Штаттары кезеңінде Магдалена Федералды штатына қарасты Вальдепар провинциясының муниципалитеті деп жарияланды. Аймақ сол кездегі маңыздылығының төмендігіне байланысты елдің қалған бөлігінен салыстырмалы түрде оқшауланды. Колумбияның әртүрлі үкіметтерінің саяси күрестері көбінесе Богота сияқты үлкен қалаларда болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала Еуропадан, әсіресе француз, неміс және италиялық иммигранттарды қабылдады. Кейіннен ол Таяу Шығыстан келген иммигранттарды өзіне тартты. 1956 жылы католик шіркеуі оны приход деп жариялады. 1967 жылы Колумбия Республикасы құрылғаннан кейін және Сесар департаменті құрылғаннан кейін Вальледупар оның астанасы болды. Аймақ бұрынғы президент Альфонсо Лопес Микельсеннің саяси қолдауымен тез дамыды, ол Сесар департаментінің алғашқы губернаторы және Колумбиялық Либералдық партиясының мүшесі болды. Вальледупар 1970-жылдары қарқынды экономикалық өсуі, әсіресе жергілікті тұрғындар "ақ алтын" деп атаған мақта өндірісінің арқасында "Кариб теңізінің таңғажайыбы" (sorpresa caribe) деп аталды. Вальледупар осы кезеңде Колумбияның экономикалық табысы бойынша екінші орынға ие болды. Өркендеумен бірге қалалық өсім мен әлеуметтік өзгерістер жүрді және қала осы жылдар ішінде өзінің мәдени ерекшелігін дамытты. Валенто музыкасының қайта жаңғыруы Колумбия мәдениетін көрсетеді. 1980-жылдардың ортасында бейбіт дамуды бұзған зорлық-зомбылық кезеңі басталды. Патриотикалық одақ (U. P.) деп аталатын күресіп жатқан солшыл саяси партияны банкир Ювенал Овидио Рикардо Палмера Пинеда басқарды. FARC және ELN-нің зорлық-зомбылықтарына қарсы тұру үшін және шамамен он бес жыл бойы Вальледупар қоғамын тұншықтырып, Колумбия әскерінің немқұрайлылығын қолдағаннан кейін, Вальледупардың көрнекті басшылары, жер иелері және осы ұйымдардың құрбандары өзін-өзі қорғау күштеріне қосылып, кейіннен AUC-ге бірікті және басқа "Валлентеанды" басшы ретінде тағайындады – Родриго Товар Пупо, сонымен қатар Хорхе 40 деп те танылды. Колумбия әскери күштері екі террористік ұйымды бақылауға немесе жоюға қабілетті ме, әлі белгісіз. Ұзақ жылдар бойы жалғасқан зорлық-зомбылықтан ауыл тұрғындары қалаға көшіп келді. Белгілі аймақтық басшылар өлтірілді, ал басқалары банкротқа ұшырады немесе аймақтан кетуге мәжбүр болды. Зорлық-зомбылыққа қарамастан, Сесар департаментінің астанасы болғаннан бері Вальледупар Сесар департаменті мен Ла Гуахираның оңтүстік бөліктері арасындағы аймақтың маңызды ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы орталығы ретінде дамыды. Бұл жерде аккордеон, кішкентай барабан (caja) және сырғанау аспаптары (guacharaca) бар vallenato музыкасының отаны ретінде ерекшеленеді. 1968 жылдан бастап сәуір айының соңында қалада жыл сайын төрт күндік фестиваль – Валенто аңыздары фестивалі (Vallenato Legend Festival) өтеді.

Ұлттар

Таирона мәдениетінің бір бөлігі болып табылатын үш америкалық индей тайпасы осы аймаққа жақын Үнді резервацияларында қоныстанған, олардың барлығы Сьерра-Невада-де-Санта-Марта атымен аталады: Архуако резервациясы (18 500 адам); Канкуамо қорығы (12 000 адам) және Коги Вива қорығы (4 500 адам). Америкалық индей мәдениеттері дәстүрлі өнер мен қолөнерге, сондай-ақ көптеген егіншілік тәжірибелерге үлес қосты. Африкалықтар тамақ, дін және музыкаға, ал еуропалықтар сәулетке, католик дінінің дамуына және басқа да салаларға, әсіресе испан отаршылдығы дәуірінде үлкен әсер етті. Валенто музыкасы – осы үш мәдениеттің креолдық қосылысы: еуропалық аккордеон, африкалық барабан мен соққы аспаптары және америкалық индейлердің "гуахаракасы". 1940-1950 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстан немесе әлеуметтік дағдарыстардан қашуға тырысқан еуропалық иммигранттардың кезегі келді, олардың көпшілігі Испания, Германия және Франциядан келген. 1960 жылдардың басынан бастап қалаға Таяу Шығыстан иммигранттар толқыны құйыла бастады. Жергілікті халық оларды мейіріммен "Түркілер" деп атады. Иммигранттар қабылданып, қоғамға енігіп, Валледупардың дәстүрлі отбасыларымен үйленуде.

Экономика

Вальледупар экономикасы негізінен саудаға, бөлшек саудаға және қалалық аймақтағы банк қызметіне негізделген, басты назар қызмет көрсету саласы мен төрт күндік Валленто аңыз фестивалі кезіндегі туризмге берілген. Қала сонымен қатар жақын орналасқан екі көмір шахтасы – Серрехон (Ла Гуахира) және Драммонд (Сесар) үшін іскерлік орталық болып табылады. Аймақтың экономикасы сондай-ақ негізгі секторға сүйенген: ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы – жергілікті экономиканың тарихи тірегі. 1970 жылдары аймақ әлемдік сұраныс жоғары болған кезде мақтаның көптеп өндірілуінің арқасында экономикалық өркендеуді басынан өткерді. Бұл Вальледупардың жаңғыруына көмектесті және ол біраз уақытқа Колумбиядағы ең өнімді екінші аймаққа айналды. Мақта өндірісінің өсуі 1980 жылдары, зорлық-зомбылық жылдары мақта өндірісінің төмендеуіне байланысты аяқталды. Соның салдарынан экономикалық құлдырау көптеген адамдарды қарызға батып, банктерге қарыздарын төлей алмайтын жағдайға жеткізді. Осы жылдары маримберолар, яғни марихуана сатушылар, АҚШ-та жоғары сұраныс болғандықтан, марихуананы өндіріп, экономикалық өркендеуге үлес қосты. Вальледупар негізінен мақта, күріш, пальма майы, темекі, кофе, какао және басқа да ақшалай дақылдар өндіреді. 20-шы ғасырдың соңынан бері қала Ла-Ягуа-де-Ибирико және Эль-Пасо аймағындағы көмір өндірісін дамыту арқасында Сесар департаментінің артықшылығына ие болды. Екінші сектор бірнеше ауыл шаруашылығы өнімдері мен ірі қара малдан алынған өнімдердің өркендеуіне мүмкіндік берді. Террористік топтар әлі де бар және жергілікті экономикаға әсер етеді: FARC, ELN және бұрынғы AUC, көбінесе заңсыз есірткі саудасынан қаржыландырылады. Басқа мафиялық топтар – BACRIM аймақта дамып, есірткі өндіруден Венесуэладан отын және басқа да өнімдерді заңсыз саудалауға көшті. Бұл топтар аймақтағы есірткі бизнесіне үлес қосады. Олар осы аймақта көп мөлшерде апиын мен марихуана өсіреді. Аймақ технологияны қолдану арқылы заманауи қалаға айналуға ұмтылуда. Шағын көлемде экономиканың басқа да көздері: балық аулау, көлік, құрылыс, өнеркәсіптік өндіріс, электр энергиясы мен газ, сауда, қонақ үй индустриясы, үкімет, жылжымайтын мүлік, білім беру, денсаулық сақтау және тұрмыстық қызметтер. Валленто аңыз фестивалі Вальледупар экономикасына тигізген әсерінің арқасында экономикалық маңызға ие болды. Фестиваль туристік индустрияның маңызды бағытына айналды және басқа да жергілікті өнімдерді насихаттауға мүмкіндік береді. Аймақтың заманауи өнер және қолөнер бұйымдары, экотуризм және ас мәдениеті қонақжайлылық индустриясының өсуіне үлес қосты. 2006 жылы Валленто аңыз фестивалі кезінде Federación Nacional de Cafeteros de Colombia жергілікті кофеді "Cafe Festival de la Leyenda Vallenata" (Валленто аңыз фестивалі кофесі) деген атпен өз өнімдерінің бірі ретінде насихаттауға келісті. Бұл шара жергілікті шағын және орта шаруа қожалықтары өндіретін кофе өнімдерін дамыту мақсатында ұйымдастырылды. Вальледупар жыл сайын тамыз айының соңында Колумбиядағы ең маңызды ірі қара жәрмеңкелерінің бірін (испанша: Ferias Ganaderas) қабылдайды. Бұл сонымен қатар басқа да ауыл шаруашылығы және отандық өнімдерді көрсетуге мүмкіндік береді.

Спорт

Валледупарда «Валледупар ФК» деп аталатын футбол командасы бар, ол Колумбияның екінші дивизионында және «Копа Колумбия» турнирлерінде ойнайды. Вальледупардан шыққан көптеген футболшылар «Categoría Primera A» немесе басқа елдердің жоғары лигаларында, сондай-ақ Колумбия ұлттық футбол құрамасында ойнаған немесе ойнайды, ең танымал қақпашысы – Хосе Мария Пазо. Халықаралық деңгейдегі танымал ойыншылардың бірі – Хумберто Осорио Ботелло, ол Испанияның «Primera División» лигасында «Реал Вальядолид» сапында ойнаған. «Индупалдың» қолдауымен жекпе-жек өнері (таэквондо, дзюдо және каратэ), велоспорт, роликті конькимен сырғанау, баскетбол, софтбол, волейбол және жеңіл атлетика да дамытылуда. Вальледупар тумасы Оскар Муньос 2012 жылы Лондонда өткен жазғы Олимпиада ойындарында Колумбия құрамасы атынан таэквондодан қола жүлде жеңіп алды. Спорттық нысандарға Армандо Маэстре Паважоу стадионы (жаңартылуға жоспарланған) және «Колизео Кубиерто де Вальледупар» кіреді.

Көлік

Валледупардың төрт түрлі құрлық кіреберісі бар, және оны 80-ші ұлттық тас жол оңтүстіктен солтүстікке дейін кесіп өтеді. 80-ші тас жол әлі де құрылыс кезеңінде, Бадильо ауылы, Патиллал ауылы және Ла Гуахира департаментіндегі Сан-Хуан-дель-Сесар қалашығы арасындағы бөлігі толыққан жоқ. 80-ші маршрут сондай-ақ Ла-Пас қаласынан өтіп, солтүстікке қарай Ла Гуахира департаментіне баруға мүмкіндік береді. Оңтүстікке қарай 80-ші тас жол Колумбияның қалған бөлігімен, соның ішінде Колумбияның солтүстік аймақтарымен, Санта-Марта, Барранкилья және Картахена сияқты қалалармен байланыстырады; батысқа қарай екі жол Сьерра-Невада-де-Санта-Мартаға қарай басқа ауылдарға саяхаттауға мүмкіндік береді. Вальдепардың құрлық көлігі терминалы 16 автобус немесе микроавтобус тасымалдау компаниясы арқылы ұлттық және халықаралық қызметтер көрсетеді. Олардың төртеуі муниципалитет ауылдық аймақтарына сапар жасайды. Қалалық аймақта көлік қызметтерін таксилер, сондай-ақ жеке және мемлекеттік автобус компаниялары, ортақ маршруттар арқылы қаланың барлық бөлігін қамтиды. Соңғы кезде көліктің жаңа түрі пайда болды – авторикшалар (mototaxismo), олар автобус және такси қызметтерін заңсыз түрде иеленді, тіпті оларды банкротқа дейін жеткізді. Жергілікті билік авторикшаларды пайдалануды қауіпсіздік себептерімен шектеуге тырысып жатыр, сонымен қатар олар заңсыз жұмыс істейді, бірақ олардың көп саны және наразылық білдіруге бейімділігі мәселені қиын жағдайға түсірді. 2014 жылы жергілікті билік жаңа маршруттармен және заманауи автобустармен жаңа Массивті стратегиялық көлік жүйесін (Sistema Estrategico de Transporte Público, SETP) енгізуді күтеді. Вальдепарды Альфонсо Лопес Пумарехо әуежайы қызмет көрсетеді, ол ұлттық және кейбір чартерлік рейстерді қабылдайды.