Кіріспе

Колумбия тарихындағы түпкілікті халықтардың қоныстануы және аграрлық қоғамдардың құрылуы, атап айтқанда Муиска конфедерациясы, Квимбая цивилизациясы және Таирона басшылықтары. Испандықтар 1499 жылы келді және аннексия мен отарлау кезеңін бастады, нәтижесінде Богота қаласы астанасы болатын Жаңа Гранада вице-корольдігі құрылды. 1819 жылы Испаниядан тәуелсіздік жеңіліп алынды, бірақ 1830 жылы құрылған "Ұлы Колумбия" федерациясы таратылды. Қазіргі Колумбия және Панама Жаңа Гранада Республикасы ретінде пайда болды. Жаңа мемлекет Гранадин конфедерациясы (1858) және одан кейін Колумбия Біріккен Штаттары (1863) ретінде федерализмді сынап көрді, содан кейін 1886 жылы Колумбия Республикасы жарияланды. Одан кейін үнемі саяси зорлық-зомбылық орын алып, 1903 жылы Панама бөлініп шықты. 1960 жылдардан бері ел асимметриялық, төмен қарқынды қарулы қақтығыстан зардап шегуде, ол 1990 жылдары күшейді, бірақ 2005 жылдан бастап азайды. Колумбия тарихының мұрасы бай мәдени мұраны қамтамасыз етті, ал Колумбияның географиялық және климаттық ерекшеліктері мықты аймақтық ерекшеліктердің қалыптасуына үлкен үлес қосты.

Колумбияға дейінгі

Шамамен 12 000 жыл бұрын қазіргі Боготаның жанында (Эль-Абра мен Текендамада) аңшы-жинақшылар қоғамы өмір сүрді. Олар бір-бірімен және Магдалена өзенінің аңғарында тұратын мәдениеттермен сауда-саттық жасады. Географиялық орнына байланысты, қазіргі Колумбия аумағы Мезоамерика мен Кариб теңізінен Анд таулары мен Амазонка бассейніне ертедегі адамдардың қоныс аударуының дәлізі болды. Ең көне археологиялық табылыстар Пубенца және Эль-Тотумо археологиялық орындарында, Боготаның оңтүстік-батысындағы Магдалена аңғарында жасалған. Бұл орындар палеоиндиялық кезеңге (18 000–8000 ж.б.д.) жатады. Пуэрто-Хормига және басқа да орындарда Оңтүстік Америкадағы Архаикалық кезеңге (~8000–2000 ж.б.д.) қатысты іздер табылды. Деректер көрсетіп тұрғандай, Кундинамаркадағы Эль-Абра, Тибито және Текендама аймақтарында да ерте қоныстану болған. Америкадағы ең көне керамикалық бұйымдар Сан-Хасинто археологиялық орындасынан табылды және б.з.д. 5000–4000 жылдарға жатады. Түпкі халықтар қазіргі Колумбия аумағында б.з.д. 10 500 жылға дейін қоныстанған. Қазіргі Боготаға жақын Эль-Абра және Текендамадағы көшпелі аңшы-жинақшылар тайпалары бір-бірімен және Магдалена өзені аңғарындағы басқа мәдениеттермен сауда-саттық жасады. Гуавиар департаментінің таулы аймағы Серрания Ла Линдоса ежелгі тас өнерге толы, шамамен сегіз шақырымға созылған кең аумақпен белгілі. Гуаяберо өзенінің жанындағы орын 2019 жылы ашылды, бірақ 2020 жылға дейін жұртшылыққа жарияланбады. Бұл жерде 12 500 жылға дейін жасалған жануарлар мен адамдардың ондаған мың суреттері сақталған. Мастодонт сияқты жойылып кеткен мұз дәуірі жануарларының суреттері орынның жасын анықтауға көмектесті. Суреттерде палеолама, алып жалқаулар және мұз дәуірі жылқылары сияқты басқа мұз дәуірі жануарлары да бейнеленген. Орынның табылмауы үкімет пен ФАРК арасындағы қақтығысқа байланысты. Шалаң жерге сапар жасау үшін Сан-Хосе-дель-Гуавиардан екі сағаттық жүру, содан кейін төрт сағаттық жолмен бару қажет. Орынды Колумбияның Ұлттық университеті, Антиокия университеті және Эксетер университетінің командасы Еуропалық зерттеулер кеңесінің қаржыландыруымен, "Горизонт 2020" зерттеу және технологиялық даму бағдарламасы аясында тапты. Орын Channel 4 телеарнасының "Джунгли құпиясы: Амазонканың жоғалған патшалықтары" сериалының 2-ші бөлімінде көрсетіледі, 2020 жылғы 12 желтоқсанда. 5000–1000 ж.б.д. аралығында аңшы-жинақшылар тайпалары ауыл шаруашылығына өтті, тұрақты қоныстар құрылды және керамика пайда болды. Б.з.д. 1-мыңжылдықта Муиска, Кимбая, Тайрона, Калима, Зену, Тиеррадентро, Сан-Агустин, Толима және Урабба сияқты американдықтардың топтары ауыл шаруашылығы, кен өндіру және металл өңдеуде шеберлікке жетті, ал кейбіреулері кациктер басқаратын пирамидалық билік құрылымымен кациказголардың саяси жүйесін құрды. Муискалар негізінен қазіргі Бояка және Кундинамарка департаменттерінің (Альтиплано Кундибоясенсе) биік жазығында қоныстанды және Муиска конфедерациясын құрды. Муискалар Оңтүстік Америкадағы ең дамыған саяси жүйелердің біріне (Муиска конфедерациясына) ие болды, оны тек Инкалар ғана басып өтті. Олар жүгері, картоп, киноа және мақта өсіріп, алтын, зөмірді, жамылғы, керамикалық бұйымдар, кока және әсіресе тұзбен көршілес елдермен сауда-саттық жасады. Тайроналар Колумбияның солтүстігінде, Сиерра-Невада-де-Санта-Мартаның Анды тауларының оқшауланған аймағында қоныстанды. Кимбаялар Каука өзенінің аңғарындағы Батыс және Орталық таулар арасындағы аймақтарда өмір сүрді. Инкалар елдің оңтүстік-батыс бөлігінде өз империясын кеңейтті.

Колумбқа дейінгі тарих

Еуропалықтар Колумбия болып белгіленген аумаққа алғаш рет 1499 жылы Алонсо де Охеданың алғашқы экспедициясы Кабо-де-ла-Велаға келген кезде ат басты. 16 ғасырдың басында испандықтар қазіргі Колумбияның солтүстік жағалауында қоныс тебуге бірнеше рет әрекеттенді, бірақ олардың алғашқы тұрақты қонысы Санта-Марта 1525 жылы құрылды. Испан қолбасшысы Педро де Хередия 1533 жылдың 1 маусымында Кариб теңізіндегі Каламари ауылының бұрынғы орнында Картахенаны негіздеді. Картахена жылдам өсті, бастапқыда Сину мәдениетінің қабірлеріндегі алтын, кейіннен сауданың арқасында. Алтын мен жерге құмар испандық саяхатшылар чибчан тілінде сөйлейтін аймақтарды зерттеді, нәтижесінде чибчан халықтарының испандықтар тарапынан жаулануы орын алды. Испан монархиясы чибча тілінде сөйлейтін халықтарды, негізінен қазіргі Колумбияда тұратын муиска және таирона тайпаларын бағындырды, бұл Американы испандықтардың отарлауының бастауы болды. Кариб теңізінің жағалауынан испандықтардың ішкі аймақтарға ілгерілеуі үш түрлі бағыттан дербес түрде басталды: Джименез де Квесада, Себастьян де Бенальказар (Колумбияда Белальказар деп белгілі) және Николаус Федерманн басшылығымен. Үшеуі де үнді қазынасына қызығушылық танытса да, ешқайсысы муиска тайпасының жеріне жетуді көздемеді, бірақ сонда да олар сол жерде кездесті. 1538 жылдың тамызында Квесада муиска тайпасының Баката ауылының орнында Санта-Фе-де-Боготаны құрды. 1549 жылы Боготада испандық корольдік аудиенция институтының құрылуы бұл қалаға Жаңа Гранаданың астанасы мәртебесін берді, ол қазіргі Колумбия аумағының көп бөлігін қамтыды. Алайда, 1500 жылдардың басынан бастап Колумбияда Испания Перу вице-корольдігі мен Филиппин аймағын қамтитын Жаңа Испания вице-корольдігі арасындағы тікелей саудаға тыйым салғандықтан құпия антииспандық наразылық күшейді. Азия тауарларына – жібек пен фарфорға зәрулік болғандықтан, Перуліктер, филиппиндіктер және мексикалықтар арасындағы заңсыз сауда құпия түрде жалғасты. Испания билігіне қарсы осы халықтардың келісімімен контрабандалық Азия тауарлары Колумбияның Кордоба қаласына жетіп, заңсыз Азия импортының тарату орталығына айналды. Олар Испанияда өндірілетін қымбат жібек пен фарфорға қатысты испандық монополияны сақтамай, бір-бірімен сауда жасап, қоныстанды. 1717 жылы Жаңа Гранада вице-корольдігі құрылды, бірақ кейін уақытша таратылып, 1739 жылы қайта құрылды. Вице-корольдіктің астанасы Санта-Фе-де-Богота болды. Бұл вице-корольдікке сонымен қатар Оңтүстік Американың солтүстік-батыс бөлігіндегі бірнеше провинциялар кірді, олар бұрын Жаңа Испания немесе Перу вице-корольдіктерінің құзыретінде болған және қазіргі Венесуэла, Эквадор және Панама аумақтарына сәйкес келеді. Осылайша Богота, Лима мен Мехико қалаларымен бірге, Жаңа әлемдегі испан иеліктерінің маңызды әкімшілік орталықтарының біріне айналды.

Үлкен Колумбия: тәуелсіздік қайтадан жарияланды

Сол кезден бастап, ұзақ тәуелсіздік күресін негізінен Боливар мен Франсиско де Паула Сантандер көршілес Венесуэлада жетекшілік етті. Боливар 1819 жылы ғана Венесуэланың жазықтарында (льянос) тәуелсіздік күштерінің басшысы ретінде бекінгеннен кейін Жаңа Гранадаға оралды. Ол сол жерден Анд таулары арқылы әскерін бастап, 1819 жылдың 7 тамызында Бояка шайқасымен аяқталған шапшаң науқаннан кейін Жаңа Гранаданы басып алды. (Толық ақпарат алу үшін Simón Bolívar-дың әскери мансабына қараңыз.) Сол жылы Ангостура конгресі бұрынғы Жаңа Гранада вице-корольдігінің құзырына бағынған барлық территорияны қамтитын Гран-Колумбия Республикасын құрды. Боливар Гран-Колумбияның бірінші президенті, ал Сантандер вице-президент болып сайланды. 1830 жылы Гран-Колумбия Федерациясы таратылғаннан кейін, Ангостурада құрылған Кундинамарка департаменті Жаңа Гранада Республикасы деп аталған жаңа мемлекетке айналды.

Республика: либералды және консервативті жанжал

1863 жылы Республиканың атауы ресми түрде «Колумбия Біріккен Штаттары» деп өзгертілді, ал 1886 жылы ел қазіргі атауын қабылдады: «Колумбия Республикасы». Боливар мен Сантандердің ізбасарларының және олардың саяси көзқарастарының арасындағы қақтығыстардан екі саяси партия – консерваторлар мен либералдар – туды және содан бері Колумбия саясатына басымдық танытты. Боливардың қолдаушылары, кейін Консервативтік партияның ядросын құрағандар, күшті орталықтандырылған үкімет, Рим-католик шіркеуімен одақ және шектеулі сайлау құқығын қалаған. Сантандердің ізбасарлары, либералдардың алда тұрғандары, орталықтандырылмаған үкіметті, білім беру және басқа да азаматтық мәселелерде шіркеу емес, мемлекеттік бақылауды және кеңейтілген сайлау құқығын қалаған. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында әр партия президенттікке шамамен бірдей мерзімге ие болды. Колумбияда азаматтық үкімет пен тұрақты, еркін сайлау дәстүрі сақталды. Колумбия тарихында әскерилер билікті үш рет басып алды: 1830 жылы Ұлы Колумбияның таратылуынан кейін; 1854 жылы (генерал Хосе Мария Меломен); және 1953 жылдан 1957 жылға дейін (генерал Густаво Рохас Пиньилья басшылығымен). Бірінші екі жағдайда азаматтық билік бір жыл ішінде қайта орнатылды. Елдің демократиялық институттарға берілгендігіне қарамастан, Колумбия тарихы кең таралған, зорлық-зомбылыққа толы кезеңдермен де сипатталған. Консервативтік және либералдық партиялар арасындағы қатыгез бәсекелестік нәтижесінде екі азаматтық соғыс болды. Мың күндік соғыс (1899–1902) шамамен 100 000 адамның өмірін құрбан етті, ал 1940-жылдар мен 1950-жылдардағы «La Violencia» кезінде 300 000-ға жуық адам қаза тапты, бұл либералдық үміткер Хорхе Элиэсер Гайтанның қазасынан кейін туған екі партиялық қақтығыс болды. АҚШ-тың аймаққа ықпал ету әрекеттері (әсіресе Панама каналын салу және бақылау) 1903 жылы Панама департаментінде әскери көтеріліске әкеп соқты, нәтижесінде Панама бөлініп, тәуелсіздік алды. 1953 жылы болған әскери төңкеріс консерватор Лауреано Гоместің оңшыл үкіметін құлатып, генерал Густаво Рохас Пиньильяны билікке әкелді. Бастапқыда Рохас «La Violencia» төмендетудегі жетістігіне байланысты халықтың үлкен қолдауын алды. Алайда, ол демократиялық билікті қалпына келтірмегендіктен және кейде ашық репрессияға ұшырағандықтан, 1957 жылы екі саяси партияның қолдауымен әскерилер оны құлатты және уақытша үкімет құрылды.

Ұлттық майдан режимі (1958-1974)

1957 жылдың шілдесінде бұрынғы консервативті президент Лауреано Гомес (1950–1953) және бұрынғы либералды президент Альберто Ллерас (1945–1946, 1958–1962) «Ситжес декларациясын» жариялады, онда олар «Ұлттық фронт» құруды ұсынды, оған сәйкес Либералдық және Консервативтік партиялар бірлесіп үкім етпелі еді. Президенттікке 16 жыл бойы консервативті және либералды президенттер кезекпен, әр 4 жыл сайын тағайындалатын болар еді; екі партияның қалған барлық сайланатын лауазымдарында теңдік сақталатын болар еді. «Ұлттық фронт» «La Violencia» қанауын тоқтатты, ал «Ұлттық фронт» әкімшілігі «Прогресс үшін альянс» аясында кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық реформаларды жүзеге асыруға тырысты. Атап айтқанда, либералды президент Альберто Ллерас Камарго (1958–1962) Колумбияның Аграрлық реформа институтын (INCORA) құрды, ал Карлос Ллерас Рестрепо (1966–1970) жер иелігін одан әрі дамытты. 1968 және 1969 жылдары INCORA шаруалар мен жұмысшыларға 60 000-нан астам жер участағын берді. Соңында, Либералдық және Консервативтік әкімшіліктердің арасындағы қайшылықтар нәтижелерді күмәнді етті. Кейбір салалардағы прогреске қарамастан, көптеген әлеуметтік және саяси теңсіздіктер сақталды. «Ұлттық фронт» жүйесі ақырында наразылар мен тіпті көптеген сайлаушылар тарапынан саяси репрессияның бір түрі ретінде қарастырыла бастады, және осы кезеңде көптеген наразылар зардап шекті. Әсіресе, 1970 жылы консервативті кандидат Мисаэль Пастрананың сайлаудағы алаяқтығы расталғаннан кейін, бұл бұрынғы президент (диктатор) және халыққа жақын кандидат Густаво Рохас Пинильяның жеңілісіне әкелді. «19 сәуір қозғалысы» («Movimiento 19 de Abril») деп аталатын M 19 партизандық қозғалысы осы оқиғаға жауап ретінде құрылды. FARC 1964 жылы Мануэль Маруланда Велес және басқа марксистік-лениндік жақтастары Маркеталия қауымдастығына жасалған әскери шабуылдан кейін құрылды. Ситжес келісімімен белгіленген жүйе 1974 жылға қарай тоқтатылса да, 1886 жылғы Колумбия конституциясы (1991 жылға дейін қолданыста болды) жеңілген саяси партияға үкіметте лайықты және тең қатысу мүмкіндігін берді, бұл көптеген сарапшылар мен кейінгі талдаулар бойынша, сыбайлас жемқорлықтың және заңдардың жеңілдеуіне әкелді. Қазіргі 1991 жылғы конституцияда мұндай талап жоқ, бірақ кейінгі әкімшіліктер оппозициялық партиялардың өкілдерін тартуға бейімділік танытады.

Ұлттық фронттан кейінгі

1974 жылдан 1982 жылға дейін түрлі президенттік әкімшіліктер Колумбияның дәстүрлі саяси жүйесін құлатпақ болған тұрақты бүліктерді тоқтатуға баса назар аударды. Екі топ та елдегі байлар мен қуаттыларға қарсы кедейлер мен әлсіздерді қорғап, толыққанды жер және саяси реформаны талап етті, бұл ашық түрде коммунистік көзқараспен байланысты болды. 1974 жылға қарай мемлекеттік билік пен заңдылыққа тағы бір сын – 19 сәуір қозғалысы (M 19) тарапынан туды. Бұл қозғалыс негізінен қалалық партизандар тобы болып, Мисаэль Пастрана Боррероның (1970–1974) соңғы Ұлттық фронт сайлауындағы және бұрынғы диктатор Густаво Рохас Пинильяның жеңілісінде болған сайлау алдауларына жауап ретінде құрылды. Бастапқыда M 19 FARC және Ұлттық Азаттық Армиясы (ELN) бұрын көрсетпеген, өте әсерлі және батыл операцияларға байланысты, мысалы Колумбияның тәуелсіздік батыры Симон Боливарға тиесілі қылышты ұрлау сияқты әрекеттерінің арқасында колумбиялықтардың кең ауқырынан назар мен қолдау алды. Бірақ бұл оның беделін арттырды және мемлекеттің бүлікшілерге қарсы күш-жігерінің басты нысанына айналдырды. 1974 жылға қарай ELN партизандары Анори аймағындағы әскери операциялардың салдарынан күйреп, бірақ қайта құрылып, жойылудан құтылды. Бұл Альфонсо Лопес Микельсеннің (1974–1978) әкімшілігінің оларды қоршаудан шығуына мүмкіндік берді, осылайша топпен бейбітшілік процесін бастауға үміттенді. 1982 жылға қарай FARC-тың белсенділігінің төмендеуі және M 19 мен ELN-ге қарсы үкімет күш-жігерінің салыстырмалы табысы Либералдық партияның Хулио Сесар Турбайдың (1978–1982) әкімшілігіне алдыңғы 30 жылдың көп бөлігінде күшінде болған төтенше жағдай режимін алып тастауға мүмкіндік берді. Осы соңғы жарлық бойынша президент Турбай қауіпсіздік саясатын жүзеге асырды, ол, әсіресе M 19-ға қарсы кейбір әскери құндылыққа ие болғанымен, күдіктілер мен тұтқынға алынған партизандарға қатысты әскерилердің адам құқықтарын бұзу туралы көптеген айыптауларға байланысты колумбиялық және халықаралық ортада күмәнді деп саналды. Қақтығыстың күшеюінен туған азаматтардың шаршауы президент Белисарио Бетанкурдың (1982–1986) сайлануына әкелді. Ол халықтың 47% дауысын алып, барлық бүлікшілерге бейбітшілік ұсыныстарын жолдады және 1982 жылы тұтқындалған партизандарды босатудан кейін FARC және M 19-мен 1984 жылғы атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізді. ELN кез келген келіссөздерге қатысудан бас тартып, өзін қалпына келтіруді жалғастырды, әсіресе еуропалық және АҚШ-тың шетелдік мұнай компанияларына қарсы қорқытулар мен ақша талап ету арқылы. Осы оқиғалар дамып жатқанда, заңсыз есірткі саудасының өсуі және оның салдары Колумбия қақтығысының барлық қатысушылары үшін маңызды мәселеге айналды. Партизандар мен жаңадан байланған есірткі барондарының қарым-қатынасы тең емес болды, сондықтан олардың арасында көптеген оқиғалар орын алды. Ақырында, партизандардың есірткі картельдерінің отбасы мүшелерін ұрлауы 1981 жылы "Мурте а Секуэстрадорс" (MAS) өлім жасағының ("Құқықшыларға өлім") құрылуына әкелді. АҚШ үкіметі мен колумбиялық қоғамның маңызды секторларының қысымына жауап ретінде зорлық-зомбылық күшейді, өйткені Медельин картелі және оның кісі өлтірушілері АҚШ-қа колумбиялық азаматтарды экстрадициялауды қолдаған мемлекеттік қызметкерлерді, саясаткерлерді және басқа да адамдарды параға сатып немесе өлтірді. Картель зорлық-зомбылығының құрбандарының бірі – Әділет министрі Родриго Лара, оның 1984 жылы өлтірілуі Бетанкур әкімшілігін есірткі барондарына тікелей қарсылық көрсетуге мәжбүр етті. M 19-пен келісілген алғашқы атысты тоқтату 1985 жылы партизандар соғысты қайта бастаған кезде аяқталды, олар атысты тоқтатуды ресми қауіпсіздік күштері толық сақтамағанын, олардың бірнеше мүшелері қауіп-қатер мен шабуылдарға ұшырағанын және үкіметтің кез келген келісімдерді жүзеге асыруға деген шынайы ниетіне күмән келтірді. Бетанкур әкімшілігі өз кезегінде M 19-дың әрекеттерін және бейбітшілік процесіне берілгендігін күмәндандырды, өйткені ол FARC-пен жоғары деңгейдегі келіссөздерді жалғастырды, бұл Патриотикалық одақтың (Колумбия) (UP) құрылуына әкелді, бұл заңды және жасырын емес саяси ұйым. 1985 жылдың 6 қарашасында M 19 Колумбияның Әділет сарайына шабуыл жасап, президентті сотқа тартуды көздеп, Жоғарғы Сот судьяларын тұтқынға алды. Әскерилердің жауап шарасынан кейін болған атыс-шабыста көптеген адам, соның ішінде партизандардың көпшілігі, жоғары лауазымды тұлғалар да қаза тапты. Екі тарап та оқиғаға бір-бірін кінәлады. Темірқасықта FARC мүшелері бастапқыда партизандық басшылықты UP басшылығында бейнеледі, бірақ партизандық басшылар мен жауынгерлердің көпшілігі сол кезде демобилизацияланбады немесе қаруын тастамады, өйткені бұл процестің талабы болмады. Екі тарап та атысты тоқтатуды сақтамағаны туралы бір-бірін айыптағандықтан, жағдай тез күрделенді. FARC және UP мүшелеріне қарсы саяси зорлық-зомбылық (президенттік үміткер Хайме Пардоны қоса алғанда) есірткі барондарына және қауіпсіздік күштерінің мүшелеріне (Бетанкур әкімшілігінің әрекетсіздігі туралы таластарға қарамастан) таңылды. Үкімет және қауіпсіздік органдарының өкілдері FARC-ты жаңадан партизандарды жалға алу, сондай-ақ сайлаушыларды қорқыту, ақша талап ету және UP саяси қатысуына араласумен айыптады. Вирхилио Барконың (1986–1990) әкімшілігі партизандармен күрделі келіссөздердің қиындықтарымен айналысумен қатар, есірткі барондарына қарсы өте хаостық қақтығысты мұра етті, олар шетелге экстрадициялауға қарсы үкімет әрекеттеріне жауап ретінде терроризм мен кісі өлтіру кампаниясын жүргізді. UP осы мерзімде көптеген шығындарға ұшырады (президенттік үміткер Бернардо Харамиллоның кісі өлтірілуі де соның ішінде), бұл жеке жартылай әскери ұйымдардан, күшейіп келе жатқан есірткі барондарынан және қарулы күштердегі болашақ әскери жақтастардан туды.

1990 жылдан кейін

Кейінгі әкімшіліктер партизандармен, жарымәскерилермен, есірткі сатушылармен және олардың күш қолдануы мен келіссөздер арқылы тудырған зорлық-зомбылық пен сыбайлас жемқорлықпен күресуге мәжбүр болды. 1990 жылы Сесар Гавирия президент болып сайланбастан бұрын, наркотеррористер үш президенттік үміткерді өлтірді. 1993 жылдың желтоқсанында Медельин картелінің басшысы Пабло Эскобар полициямен атыс кезінде қаза тапқаннан кейін, осы ұйыммен байланысты шексіз зорлық-зомбылық әрекеттері азайды, себебі «картельдер» бірнеше кішкентай және көбінесе бәсекелес сауда ұйымдарына бөлінді. Дегенмен, осы есірткі ұйымдары өздерінің қызметтерінің бір бөлігі ретінде, сондай-ақ үкімет саясатына наразылық білдіру үшін, оның ішінде экстрадицияға қарсы зорлық-зомбылықты жалғастыруда. М 19 және бірнеше кішкентай партизандық топтар 1980-ші жылдардың соңында және 1990-шы жылдардың басында бейбітшілік процесіне сәтті қосылды, бұл Колумбияның Конституциялық жиналысына сайлаумен аяқталды, ол 1991 жылы күшіне енген жаңа Конституцияны жазды. Жаңа Конституция 1886 жылғы Конституциядан гөрі делегаттардың көзқарасынан заманауи, гуманистік, демократиялық және саяси жағынан ашық принциптерге негізделген көптеген институционалдық және құқықтық реформаларды енгізді. Практикалық нәтижелер әртүрлі болды және аралас сипатта болды (мысалы, кейіннен кері қайтарылған экстрадицияны конституциялық түрде тыйым салу туралы пікірталас), бірақ кейбір партизандық топтарды заңды саяси жүйеге қайта қосумен бірге жаңа Конституция бұрынғыдан жалғасу және бірте-бірте, бірақ маңызды өзгерістерді бастарды. FARC-пен байланыс, атыс тоқтатудың жалпы үзілістеріне және 1987 жылғы келіссөздерден ресми үзіліске қарамастан, 1990 жылы Сесар Гавирияның президенттігі кезінде (1990–1994) уақытша тоқтатылды. Колумбия армиясының Мета штатындағы Ла-Урибедегі FARC-тың Каса-Верде бекінісіне шабуылы, содан кейін Конституциялық жиналыстың қарастыруларын бұзуға тырысқан FARC шабуылы, бұрынғы онжылдықтан жалғасқан келіссөздердің тең емес екенін көрсетті. Президент Эрнесто Сампер 1994 жылдың тамызында қызметке кірісті. Алайда, Сампердің президенттік науқанына есірткі сатушылардан түскен ірі қаржылық көмекке байланысты саяси дағдарыс басқару бағдарламаларынан назарды аударды, соның салдарынан елдің ішкі реформалар күнтәртібіндегі жұмыс баяулады және көп жағдайда тоқтап қалды. Әскерилер партизандармен күресте бірнеше сәтсіздіктерге ұшырады, өйткені олардың бірнеше ауылдық базалары басып алынды және FARC (1982 жылдан бері әскерилерді майданда жеңуге тырысып, «дәстүрлі» соғыс стилін енгізуге ұмтылып келді) рекордтық мөлшерде солдаттар мен офицерлерді тұтқынға алды. 1998 жылдың 7 тамызында Андрес Пастрана Колумбия президенті болып ант берді. Консервативтік партияның мүшесі Пастрана Либералдық партияның үміткері Хорасио Серпаны жоғары сайлаушылар қатысуымен және аз саяси толқулармен өткен екінші турда жеңді. Жаңа президенттің бағдарламасы Колумбияның ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан азаматтық қақтығысын бейбіт жолмен шешуге және заңсыз есірткі саудасына қарсы күресте АҚШ-пен толық ынтымақтастық орнатуға бағытталған. Колумбиядағы бейбітшілік процесінің алғашқы қадамдары үміт берсе де, Пастрана әкімшілігі жоғары жұмыссыздық және фискалдық тапшық сияқты басқа да экономикалық проблемалармен күресуге мәжбүр болды, сондай-ақ Колумбияға әлемдік қаржылық тұрақсыздықтың әсері де сезілді. Оның билігі кезінде жұмыссыздық 20%-дан асты. Сонымен қатар, FARC және ELN партизандарының бүкіл ел бойынша жасаған шабуылдары, сондай-ақ есірткі өндірісінің өсуі, сыбайлас жемқорлық және Колумбияның Өзін-өзі қорғау күштерінің біріккен күштері (AUC) сияқты одан да зорлық-зомбылыққа ұмтылатын жарымәскери топтардың таралуы елдің проблемаларын шешуді қиындатты. FARC және ELN бейбітшілік процесіне қатысуға келіскенмен, олар қақтығысты тоқтату туралы нақты міндеттемелерді қабылдамады. FARC 2000 жылдың қарашасында «жарымәскери терроризмге» наразылық білдіру үшін келіссөздерді тоқтатты, бірақ 2001 жылдың ақпан айында президент Пастрана мен FARC басшысы Мануэль Маруланданың екі күндік кездесуінен кейін келіссөз үстеліне оралды. 2001 жылдың басында Колумбия үкіметі мен ELN бейбітшілік процесін ресми түрде бастауға бағытталған талқылауларды жалғастырды.

2004 жылдан бастап

2004 жылға қарай Колумбияның қауіпсіздік жағдайы белгілі бір деңгейде жақсарған, ал экономика әлі де осал болғанымен, жағымды белгілер де байқалды. Екінші жағынан, елдің басқа да ауыр проблемаларын құрылымдық тұрғыдан шешуде аз табысқа жетілді, себебі әкімшілік пен Колумбия Конгресі арасындағы заңнамалық және саяси қайшылықтар (соның ішінде 2006 жылғы президент Альваро Урибеге қайта сайлану құқығын беру жобасының даулылығы) және жеткілікті қаражат пен несиелердің болмауы себеп болды. 2006 жылдың қазан айында Урибе үлкен үлкен артық дауыспен қайта сайланды. Кейбір сарапшылар Урибе саясаты қылмысты және партизандық қызметті азайтқанын мойындайды, бірақ Колумбияның ішкі соғысына әскери шешімді басымдық беріп, әлеуметтік және адам құқықтары мәселелерін белгілі бір деңгейде назарсыз қалдырды. Олар Урибе үкіметі елдегі адам құқықтары жағдайын жақсартуға, азаматтарды қорғауға және қарулы күштер жасаған кез келген бұзушылықтарды азайтуға тырысады деп үміттенді. Урибе тараптастары әскери әрекеттерді күшейту партизандармен келіссөздер жүргізудің қажетті алғышарты деп санайды және қауіпсіздіктің жақсаруы үкіметке ұзақ мерзімде қарулы топтардың және әскери күштердің адам құқықтарын бұзуын азайтуға белсендірек назар аударуға көмектеседі. Қысқасы, бұл тараптастар қауіпсіздік жағдайын үкімет пайдасына тұрақтандыру қажет деп есептейді, содан кейін ғана басқа әлеуметтік мәселелерге көңіл бөлуге болады. 2010 жылдың ақпан айында Конституциялық сот президент Альваро Урибеге қайта сайлауға үміткер болуына тыйым салды. Урибе 2010 жылы президенттік лауазымнан кетті. 2010 жылы Хуан Мануэль Сантос президент болып сайланды; оны бұрынғы президент Урибе қолдады, және ол өзінің сайлауын көбінесе Урибе тараптастарын өз жағына тарту арқасында жеңіп алды. Бірақ президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін екі жыл өткен соң Сантос (көпшіліктің таңғалысына орай) FARC-пен бейбіт келіссөздерін бастады, бұл келіссөздер Гаванада өтті. 2014 жылы қайта сайланған Сантос маңызды инфрақұрылымдық бағдарламаны жаңартты, ол іс жүзінде Урибе әкімшілігі кезінде жоспарланған еді. Бағдарламаның негізгі мақсаты – ұлттық тас жолдарды салу болды және оны бұрынғы вице-президент Герман Варгас Ллерас басқарды. 2015 жылы Колумбия Конгресі президенттік мерзімді бір ретпен шектеді, бұл президенттің қайта сайлануына жол бермеді. Үкімет пен партизандар арасындағы келіссөздер бейбіт келісімге қол қойылғанын жариялады. Алайда, келісімді бекіту жөніндегі референдум сәтсіз аяқталды. Кейін Колумбия үкіметі мен FARC 2016 жылдың қараша айында Колумбия Конгресі бекіткен түзетілген бейбіт келісімге қол қойды. 2016 жылы президент Сантосқа Нобель сыйлығы табысталды. Үкімет қақтығыстың құрбандарына көңіл көрсету және толық өтемақы төлеу процесін бастады. Президент Сантостың басшылығымен Колумбия адам құқықтарын қорғау жолындағы күресте белгілі бір прогресске жетті. Қарулы қақтығыс кезінде орын алған адам құқықтарының және халықаралық гуманитарлық құқықтың ауыр бұзушылықтарын тергеу, анықтау, соттау және жазалау үшін, сондай-ақ құрбандардың әділдікке қол жеткізу құқығын қанағаттандыру мақсатында бейбітшілік жөніндегі арнайы сот құрылды. Колумбияға сапары барысында Папа Франциск қақтығыстың құрбандарына құрмет көрсетті. 2018 жылдың мамыр айында консервативті Centro Democrático (Демократиялық орталық) партиясының үміткері Иван Дуке президент сайлауында жеңіске жетті. 2018 жылдың 7 тамызында ол Колумбияның жаңа президенті болып ант берді. Колумбияның Венесуэламен қарым-қатынасы екі үкімет арасындағы идеологиялық айырмашылықтарға байланысты өзгереді. Колумбия Венесуэладағы азық-түлік пен дәрі-дәрмек тапшылығын азайту үшін гуманитарлық көмек ұсынды. Колумбия Сыртқы істер министрлігі Венесуэла дағдарысын шешу үшін барлық күш-жігер бейбіт жолмен жүргізілуі тиіс екенін мәлімдеді. Колумбия Тұрақты даму мақсаттарын ұсынды және Біріккен Ұлттар Ұйымының қорытынды құжаты қабылданды. 2019 жылдың ақпан айында Венесуэла президенті Николас Мадуро Колумбия президенті Иван Дуке Венесуэланың оппозициялық саясаткерлеріне елдеріне гуманитарлық көмек жеткізуге көмектескеннен кейін Колумбиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Колумбия Венесуэланың оппозициялық көшбасшысы Хуан Гуайдоны елдің заңды президенті деп мойындады. 2020 жылдың қаңтар айында Колумбия Мадуроның екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты қалпына келтіру туралы ұсынысын қабылдамады. 19 маусым 2022 жылғы президенттік сайлаудың екінші турында бұрынғы партизан Густаво Петро жеңіске жетті, ол дауыстардың 50,47 пайызын алды, ал оңшыл Родольфо Эрнандес 47,27 пайызын алды. Ел президенттігіне бір мерзімдік шектеу президент Иван Дукеге қайта сайлануға мүмкіндік бермеді. Петро елдің алғашқы солшыл президенті болып сайланды. 7 тамыз 2022 жылы ол ант берді.

Испан тілінде

Арсинигас, Герман. Коммунарлар. Каракас: Библиотека Аякучо, 1992 жыл. Кольменарес, Герман. Колумбияның экономикалық және әлеуметтік тарихы, 1537–1719 жылдар. Кали, 1973 жыл. Гонсалес, Маргарита. Жаңа Гранада патшалығындағы қорғау. Үшінші басылым. Богота: Эль Анкора, 1992 жыл.