Кіріспе

Колумбия департаменті, Перудегі округ. Антиокия (антьокья) – Колумбияның 32 департаментінің бірі, Колумбияның орталық солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, Кариб теңізімен шектесетін тар аймағы бар. Оның аумағының көп бөлігі таулы, ал кейбір бөліктерінде аңғарлар бар, олардың көпшілігі Анд тауларының құрамына кіреді. Антиокия қазіргі Колумбия аумағында құрылған бұрынғы елдердің көптеген аумақтық бөліністерінің бір бөлігі болған. 1886 жылғы Колумбия Конституциясы қабылдалар алдында Антиокия штатының тәуелсіз үкіметі болды. Департаменттің ауданы 63,612 км² (24,427 шаршы миль), ал 2006 жылғы бағалау бойынша халқы 5,819,358 адамды құрайды; 2010 жылғы бағалау бойынша 6.6 миллион адам. Антиокияның солтүстік шекарасында Кордоба департаменті мен Кариб теңізі, батысында Чоко, шығысында Боливар, Сантандер және Бояка департаменттері, оңтүстігінде Кальдас және Рисаральда департаменттері орналасқан. Медельин – Антиокияның астанасы және елдің екінші ірі қаласы. Басқа маңызды қалалар – Каука өзенінің жағасында орналасқан бұрынғы астана Санта-Фе-де-Антиокия және Магдалена өзеніндегі Пуэрто-Беррио.

География

Антиокия Колумбияның алтыншы ірі департаменті. Ол негізінен Анд тауларының Орталық және Батыс Кордильераларымен кесілген таулы аймақ. Орталық Кордильера екіге бөлініп, астанасы Медельин орналасқан Абура аңғарының пайда болуына себеп болады. Орталық Кордильера Санта-Роза-де-Осос және Рионегро үстірттерін құрайды. Департамент аумағының 80 пайызы таулы болғанымен, Антиокияда Бахо-Каука, Магдалена-Медио және шығыс Сонсон сияқты жазықтар, сондай-ақ Кариб теңізіндегі Ураба аймағында жағалау да бар. Бұл аймақ тропикалық климатқа ие және географиялық орнының арқасында стратегиялық маңызы зор.

Антиокияның жергілікті халқы

Испания отарлауына дейін қазіргі Колумбияның осы бөлігінде әртүрлі жергілікті тайпалар мекен еткен. Олардың тегі нақты белгісіз, өйткені мамандардың пікірінше, кейбіреулері Кариб аралынан, ал басқалары Амазонка өзенінің ішкі аймағындағы халықтардан келген болуы мүмкін. Антиокияны негізінен кариб тайпасы қоныстандырған. Дариен аймағында (қазіргі Панамада) шашыраңқы муиска топтары болған деген сөз бар, бұл Антиокияның солтүстігіндегі жағалау аймағы. Бірақ, Антиокияда муиска тайпасы болғандығын растайтын тарихи мәліметтер жоқ. Антиокиядағы карибтерді кішігірім топтарға – «отбасыларға» жіктеген. Аймақтағы ең белгілі жергілікті отбасылардың ішінде Катия, Нутабе және Тахамие тайпалары бар, олар Антиокияның орталық бөлігінде қоныстанған. Квимбая тайпасы Антиокияның оңтүстігін мекендеген. Тарихи Квимбая, кариб және муиска тайпалары Антиокияға келген конкистадорлар кездескен ең маңызды топтар еді. Квимбая тайпасы департаменттің дамуына зор үлес қосты. Испандықтардың карибтермен қарым-қатынасы шиеленісті болды. Тайпаның саны көп болғанымен және соғысқа бейім мәдениетімен танымал болғанымен, осы отбасының түрлі халықтары Испанияның жаулап алу және отарлау кезеңінде бағынышқа түсірілді немесе жойылды. Барлық американдықтар сияқты, олар еуропалық және азиялық жұқпалы аурулардан қатты зардап шекті, оларға иммунитет болған жоқ. Кейбір жағдайда, аман қалған жергілікті тұрғындар испандардан қашу үшін шашырап кетті, ал кейбіреулері құлдыққа түсу немесе мәжбүрлі еңбекке тартылудан қашу үшін өз-өзіне қол жұмсады. Көптеген аман қалғандар қазіргі Чоко департаментіне қашты. Антиокияда жергілікті халық дерлік толық жойылды. Қазіргі уақытта Антиокия департаментінің жергілікті халқының саны жалпы халықтың 0,5% құрамайды, тіпті жергілікті тұрғындардың көп бөлігінде (орташа есеппен 26%) маңызды жергілікті генетикалық компонент бар.

Антиокиядағы басктардың ықпалы

Антиохиялықтардың күн туған тегіне қатысты пікір таласы, он тоғызыншы ғасырдың ортасынан жиырмасыншы ғасырға дейін болды. Кейін, басқалар халықтың ерекшеліктерін түсіну үшін басктардың шығу тегіне назар аударды. Осы пікірдің жақтастарының ішінде екі американдық тарихшы болды: Эверетт Хаген және Леонард Касдан. Хаген 1957 жылы Медельин қаласының телефон анықтамалығын қарап, тегілердің 15%-ы басктардан шыққан екенін анықтады, содан кейін жұмыс берушілер арасындағы осы тегінің үлесі 25%-ға дейін жететінін байқады. Бұл оны Антиокияның Колумбиядағы өнеркәсіптік дамуын басктардың қоныс аударуымен байланыстыруға алып келді. Бұл идеяларды даму теориясының өкілдері қолдады, олар "әлеуметтік топтардың мінез-құлқына" сүйене отырып, кәсіпорынның өсуін негіздеуге тырысты.

Антиокиядағы эускера (баск тілі)

Қазіргі Колумбия аумағында баск тілінің (эускера) терминологиясын қолдану 1499 жылғы Колумбтың үшінші сапары кезіндегі алғашқы зерттеулерге дейін жетеді. Осы кезден бастап аймақта басктардың күшті ықпалы болды, оның ішінде ұшқыш және географ Хуан де ла Коза сияқты көрнекті тұлғалар "эль вискаино" деген лақап атымен белгілі болды. (Кейбір дереккөздер оның Баск елінің тумасы емес, Сантонья, Кантабрияда туғанын айтады). Көбірек баск отарлаушылары осы аймаққа келіп, жерсінді. Колумбияның Антиокия департаменті, әсіресе отаршылдық дәуірде, басктардың қоныс аударуының маңызды бағыты болып саналды. Испан отарлау компанияларының демеушілігімен жүздеген басктар қоныс аударып, жайғасты. Антиокия және Колумбия департаменттерінде басктардың болуын зерттеуге қызығушылық танытқан адамдарды қазіргі аумақтарда баск тілінің қолданылуы мен сақталуына қатысты мәселе мазалады. Мысалы, жүздеген испандықтар келген, олардың көп бөлігі басктар болған Антиокия үшін, баск қоныс аударушылары мәдениет пен дәстүрдің кейбір шектеулі аспектілерін әкелгенімен, олардың ерекше тіліне ешқандай сілтеме жоқ, осылайша қазіргі Антиокия мен Колумбияда баск тілінің қолданылуын анықтау қиын. Алайда, бұл баск тілінің әрқашан маргиналданғандығына байланысты, ол Антиокияда жазбаша дәлел қалдырмаған болуы мүмкін.

Антиокия баск тілі

Антиокиядағы қазіргі испан диалектісі, жақыннан зерделенгенде, баск тілінен айқын әсер көрінеді. Баск тілінің ықпалы "coscorria" (қанағаттандырмас, тиімсіз) және "tap" (ұру, соғу) сияқты сөздерде байқалады, бұл тек бірнеше мысал. Баск тілі сондай-ақ "s" әріпінің тіл ұшымен тіс қырына тигізіліп айтылуын ("s" және "sh" арасындағы дыбыс) әсер етті, сондықтан Антиокияда "ll" (қос L) әріпі аффрикат ретінде айтылады, ал кейбір бастапқы "R" әріптерінің алдына "а" әріпі қосылады: "recostarse" орнына "arrecostarse", "recoger" орнына "arrecoger" және "recordarse" орнына "arrecordarse".

Антиокиядағы испандар

Қазіргі Антиокия деп аталатын аймаққа алғаш рет 1500 жылы Родриго де Бастидас келді, ол болашақ Дариен қаласының маңындағы жерді зерттеді. Он жылдан кейін Алонсо де Охеда қазіргі Некокли қаласынан 2 км қашықтықта Сан-Себастьян-де-Ураба қаласын құрды. Кейін ол жергілікті тұрғындар тарапынан қиратылды. Дегенмен, Антиокияға алғашқы испан әскерінің кіруі 1537 жылға дейін болған жоқ. Франсиско Сезар басқарған экспедиция басшы Дабеибаның жері арқылы өтіп, Каука өзеніне жетті. Олар жергілікті халықтың қабірлерінен маңызды қазыналарды алып кеткендігі айтылады. Жауап ретінде, басшы Нутибараның жауынгерлері испандарды үздіксіз мазалады және оларды Урабаға қайтаруға мәжбүр етті. 1541 жылы конкистадор Хорхе Робледо болашақ (1542) испандық Арма қаласынан, Кальдастың солтүстігіндегі Агуадастан сәл төмен орналасқан жерден, Каука өзені бойымен солтүстікке экспедиция ұйымдастыру үшін аттанды. Одан әрі солтүстікке қарай Робледо Санта-Фе-де-Антиокия қаласын құрды, ол 1813 жылы Антиокияның тәуелсіз және егеменді мемлекетінің астанасы деп жарияланды және 1826 жылға дейін губернаторлықтың орталығы болып қалды, содан кейін Медельин астана болып белгіленді. Антиокияға қоныстанған испандықтардың көпшілігі Эстремадура, Андалусия және Канар аралдарынан келген. Эстремадуралықтар "s" әрпін баск тіліне тән апико-алвеолярлық дыбыспен айтуға ықпал етті. Андалусиялықтар мен Канар аралдарынан келгендер испан диалектісінде seseo пайда болуына әсер етті.

Топонимика

Департаментке таңдалған атаудың себебі тарихи тұрғыдан нақты белгілі емес. Ең көп қабылданған түсінік – сол кездегі грек-сириялық (қазіргі түрік), Оронт өзені бойындағы Антиохия эллиндік қаласының (Ἀντιόχεια Antiocheia, арабша: Antākiyyah, бүгінгі Антакья) аты Колумбиядағы Кофе аймағында қолданылған. Бұл аймақта көптеген қалалар мен елді мекендер Таяу Шығыстағы қалалардың аттарымен аталады және демографиялық, мәдени тұрғыдан күшті еврей-араб әсеріне ие. Аталған қала ертедегі христиан қауымдастықтарының қалыптасуында маңызды рөл атқарғандықтан, римдік-католик испан жаулап алушылары үшін діни маңызы зор болды. Тағы бір болжам бойынша, департамент Таяу Шығыстағы Антиохия деп аталған көптеген ежелгі эллиндік қалалардың бірінің құрметіне аталған. Бұл қалалар Селевкид әулеті кезінде Антиох патшалары тарапынан құрылған (б.з.д. 312–63).

XVI ғасырдан XXI ғасырға дейін

Антиокия таулар арасындағы географиялық оқшаулануына байланысты жабдықтау мәселелеріне тап болды. Оның топографиясы көп егіншілікке мүмкіндік бермеді, сондықтан қала саудаға, әсіресе жаңа жерлерді отарлау үшін алтын мен джинге тәуелді болды. Бұл сауданың көп бөлігі 1785 жылы Испания Корольдігінің инспекторы Хуан Антонио Мон и Веларде сапардан кейін қабылданған реформалардың нәтижесінде дамыды. Антиокиялықтар отарлаушылар мен саудагерлерге айналды. Бұл департамент Колумбия қақтығысынан ауыр зардап шекті, 1997 мен 2005 жылдар аралығында 30 000 адам жоғалып кетті. 2013 жылы The Wall Street Journal және Citi Антиокия департаментінің астанасы Медельиннің «Жыл қаласы» конкурсының жеңімпазы атанғанын жариялады. Бұл Urban Land Institute ұйымымен серіктестікте әзірленген, ең инновациялық қалалық орталықтарды марапаттауға бағытталған жаһандық бағдарлама. Медельин финалға шыққан Тель-Авив және Нью-Йорк қалаларынан басым түсті.