Кіріспе
Жер ресурстарын оларға салынатын құрылыстар мен пайдаланылуына қарай жіктеу
Жерді пайдалану – табиғи ортаны немесе жабайы жерді басқару және өзгерту арқылы құрылыс ортасын, мысалы, елді мекендерді және жартылай табиғи орталарды – егістік жерлерді, жайылымдарды және шаруашылық жүргізілетін ормандарды құруды қамтиды. Адамның жерді пайдалану тарихы ұзақ, ол 10 000 жылдан астам бұрын пайда болған. Ол "адамдардың жер және құрлықтағы экожүйелермен өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асырылатын мақсаттар мен қызмет түрлері" және "адамдардың белгілі бір жер түрінде жасайтын барлық шаралары, іс-әрекеттері мен салдары" ретінде анықталған. Жерді пайдалану – жаһандық қоршаған ортаның өзгеруіне ықпал ететін ең маңызды факторлардың бірі.
Тарих
Адам тайпалары ежелгі заманнан бері жерді пайдалануды реттеу үшін жерді аумақтарға бөліп келген. Бүгінде жер бетінің 10,7%-ы егіс жері, ал оның 1,3%-ы тұрақты егіс алқаптарын құрайды.
Реттеу
Жерді пайдалану тәсілдері әлем бойынша едәуір айырмашылыққа ие. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының Су ресурстарын дамыту бөлімі былай деп түсіндіреді: "Жерді пайдалану – жерді пайдаланудан алынатын өнімдер және/немесе пайдалар, сондай-ақ адамдар осы өнімдер мен пайдаларды өндіру үшін жүзеге асыратын жерді басқару шаралары (іс-әрекеттері) туралы мәселелерді қамтиды". 1990 жылдардың басында Жердің шамамен 13%-ы өңделетін жер деп есептелді, оның 26%-ы жайылымдық жерлер, 32%-ы орман және тоғайлар, ал 1,5%-ы қалалық аймақтарды құрады. Жерді пайдаланудың болашақтағы өзгерістерін болжау және бағалау үшін жерді пайдалануды модельдеу қолданылуы мүмкін. Альберт Гутенберг (1959) көп жылдар бұрын жазғандай, "Жерді пайдалану" қала құрылысының терминологиясындағы маңызды ұғым". Көбінесе, мемлекеттік органдар жерді пайдалануды жоспарлауды жүзеге асырады және жерді пайдаланудағы келіспеушіліктерді болдырмау үшін жерді пайдалануды реттейді. Жерді пайдалану жоспарлары жерді бөлу және пайдалану ережелері мен регламенттері арқылы іске асырылады, мысалы, аймақтық шектеулер. Менеджменттік консалтингтік фирмалар мен үкіметтік емес ұйымдар осы регламенттерге олар бекітілгенге дейін әсер етуге жиі тырысады.
Қоршаған орта
Жерді пайдалану және жерді басқару тәсілдері су, топырақ, қоректік заттар, өсімдіктер және жануарлар сияқты табиғи ресурстарға зор әсер етеді. Жерді пайдалану туралы ақпаратты тұздылық және су сапасы сияқты табиғи ресурстарды басқару мәселелеріне шешімдерді әзірлеу үшін қолдануға болады. Мысалы, орманнан айырылған немесе эрозияға ұшыраған аймақтағы су қоймаларының су сапасы орманды аймақтардағы су сапасынан өзгеше болады. Орман бағбандығы – өсімдік негізіндегі азық-түлік өндіру жүйесі – әлемдегі ең көне жерді пайдалану түрі деп саналады. 1750 жылдан бері жерді пайдаланудың жер жамылғысына тигізген ең үлкен әсері – орташа белдеудегі орманды кесу болып табылады. Жерді пайдаланудың соңғы маңызды әсерлеріне қаланың кеңеюі, топырақ эрозиясы, топырақ деградациясы, тұздылану және шөлдеу жатады. Жерді пайдаланудағы өзгерістер, сондай-ақ, жанар майды пайдалану көмірқышқыл газының негізгі антропогендік көзі болып табылады, ол – басты жылыжай газы. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының баяндамасына сәйкес, жерді пайдалану жоспарлаудың болмауы, оның дұрыс жүзеге асырылмауы, немесе жерді пайдалану туралы дұрыс шешімдерге әкелетін қаржылық немесе құқықтық ынталандырулардың жетіспеуі, немесе жер ресурстарын шамадан тыс пайдалануға алып келетін, мысалы, кез келген құнмен дереу өндіріс үшін бағытталған біржақты орталықтандырылған жоспарлау жер деградациясын күшейте түсті. Соның салдарынан жергілікті халықтың көп бөлігі қиын жағдайға түсіп, құнды мекендер мен экожүйелер жойылды.