Кіріспе

Жердің досы – Т. Корагессан Бойлдың 2000 жылғы романы. Роман 2025 жылы болатын қоршаған ортаның қырылуы туралы әңгімелейді; жаһандық жылыну мен парниктік эффект салдарынан климат күрт өзгеріп, биологиялық түрлердің алуандығы жоғалып кеткен.

2025 жылы Америка

Тұрақсыздық салдарынан көптеген жануарлар түрлері жойылып кетті, бірақ флора да қатты зардап шекті. Сиыр еті, жұмыртқа, сыра сияқты көптеген тағамдар енді оңай қолжетімді емес. Оның орнына, барлық жерде күріш өсіріледі және саке – жалғыз алкогольді сусын. Басқа көкөністер дөңгелектеп орналасқан егістіктерде өсіріледі. Эль-Ниньо АҚШ тұрғындарының күнделікті серігіне айналды: күшті жел үнемі соғып тұрады және жыл сайын бірнеше ай бойы ауыр жаңбыр жауады. Құрғақ маусымда ыстық шыдай алмайсыз. Жаңбырлы ормандардан емдік дәрілер табылды, оның ішінде қатерлі ісікке қарсы дәрілер де бар. Орманның жойылуының екі себебі бар: (а) бүкіл ормандарды түбінен жұлып алған дауылдар; және (б) ағаш өнеркәсібінің әлемдегі табиғи ормандарды, оның ішінде тропикалық жаңбырлы ормандарды шексіз жоюы. Бұған қоса, қазіргі ғылым адам өмірін ұзартудың көптеген жасанды тәсілдерін ойлап тапты (мысалы, телеарналарда мүшелерді ауыстыру туралы жарнамалар көрсетіледі), ал адамның өмір сүру ұзақтығы 100 жылдан асып, ұзақ өмір сүру жайлы фактіге айналды. Осының салдарынан әлемде халық саны тым көп. АҚШ-та бұрын табиғи болған жерлер енді тұрғын үйлерге айналды, әр жерде кондоминиумдар бой көтерді. Бұл кондоминиумдардың ішінде қоршаған ортаға немқұрайды қарайтын адамдар компьютер мен теледидардың алдында өмір сүреді. Роман барысында Бойль саяси жағдайды талқыламайды, бірақ мәтінде әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінің күйрегені және көптеген қарт американдықтар жұмыссыз, тіпті кейбіреулері баспанасыз қалғандығын көрсететін әртүрлі меңзеулер бар.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Жердің досы" – 1950 жылы туған, жартылай ирландтық католик, жартылай еврей, АҚШ азаматы Тирон О’Шонесси Тиервотердің тарихы ("Мен үйлесімсізмін және оны білемін. Еврейлік кінә, католиктік кінә, экологиялық-капиталистік кінә: тіпті газды да тыныштықта шығара алмаймын."), оның жеке трагедиясы романның көңіл көншітпейтін атмосферасына үйлеседі және оны күшейтеді. Сүйген әйелі Андреаның ынталандыруымен, ол 1980 жылдары "Жер мәңгілік!" белсендісіне айналады (радикалды экологиялық топ Earth First!-ке сілтеме), экологиялық саботаж жасағаны үшін түрмеге қамалады, бірақ соңында ештеңе өзгерте алмайды. Одан бөлек, ол қызы үш жаста болғанда алғашқы әйелінен айырылады, ал қызы 25 жаста болғанда қайтыс болады. Романның басында Тиервотер 75 жастағы, көңілінен шыққан, бұрынғы сотталған адам ретінде Санта-Барбараның солтүстігіндегі Санта-Инес аңғарындағы танымал поп-жұлдыздың иелігінде тұрып, оның жеке зообағын күтіп жатыр. Әнші Макловио Пулкрис бірнеше түрдің соңғы тірі қалған жануарларын сақтап, кейін тұтқындықта өсіру бағдарламасын бастауды жоспарлаған, ешкім сақтағысы келмейтін жануарларды таңдаған. Тиервотер Пулкрис ("Мак") үшін он жыл жұмыс істейді, 2025 жылы оның бұрынғы әйелі Андреа және оның қызы Сиерраның анасы оған 20 жылдан астам уақыттан кейін хабарласады. Олардың арасындағы жағдай келесі айларда одан да нашарлайды. Жаңбыр мен жел жануарлардың қоршауларын бұзады, нәтижесінде оларды Пулкристің жертөлесінде ұстауға тура келеді. Бір күні таңертең арыстанның бірі қашып шығып, әншіні және бірнеше қызметкерді өлтіреді. Соның салдарынан қалған арыстар атып өлтіріледі, осылайша арыстар түрі жойылады. (Сан-Диего зообағында тек бір ғана арыстан тірі қалды.) Жұмыссыз және қаражаты қалмаған Тиервотер, Андреаға қайтадан ғашық болғаннан кейін, Пулкристің мұрагерлері оны иеліктен шығарып жібереді. Андреамен бірге Тайрон үйді тастап, ондаған жылдар бұрын жасырынған орман ішіндегі "Жер мәңгілік!" қорына тиесілі тау шатырына беттейді. Олар Пулкристің бір ғана жануарымен келеді: Патагония түлкісі Петуния, оны қазір үй жануары ретінде ұстап, иттің орнына көрсетеді. Кітаптың соңғы көрінісінде, жасөспірім қыз қираған шатырды қоршаған орманнан өтеді. Тиервотер мен Андреа, енді өздерін қайтадан күйеу мен әйел деп атайды, өмірдің 30 жыл бұрынғыдай болатынына үміттеніп, роман оңтайлы нотамен аяқталады.

Тақырыптар

Кітапта талқыланған және жиі қайталанарлық негізгі тақырыптарға климаттың өзгеруінің салдары мен биологиялық түрлердің азаюы жатады. Кітаптың ішінде христиан дініне жасырын сілтемелер кездеседі. Макловио Пулкристің жануарлар жинағы Нұхтың кемесі туралы айтылған оқиғаға тікелей сілтеме болып көрінеді. Сол сияқты, Tierwater-дың қызы Сиерраның өлімі Жаңа Өсиеттегі құрбандыққа жасалған сілтеме секілді. Тағы бір тақырып – 2025 жылғы оқиғалар ортасында кең таралған "мукоза" деп аталатын пандемиялық аурудың басылуы.

Басқа шығармаларға сілтеме жасау

Т. С. Бойлдің басқа романдарына сілтемелер:

Офицер Джерпбек, ол алғаш рет «Жасыл перспективалар» (1984) романында пайда болады. Макловио Пулкристің иелігінің жанында «Тортилла пердесі» (1995) романындағыдай қақпасы бар аудан орналасқан. Петуния көршінің кір жуатын бөлмесіне қашқанда, романның басында Тиервотер мен Чуйге Джон Стейнбектің «Егеуқырлар мен адамдар» романындағы Ленни мен Джорджтың параллель екендігі туралы айтылады.