Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Табиғи органикалық және органикалық емес ресурстардың азаюы
Depletion of natural organic and inorganic resources
Ресурстардың азаюы – ресурстың толықтырылуынан гөрі жылдам тұтылуы. Табиғи ресурстар көбінесе жаңаруға жататын және жаңаруға жатпайтын ресурстарға бөлінеді. Осы ресурстардың кез келгенін алмастыру қарқынынан асып түсетіндей пайдалану ресурстардың азаюы болып саналады. Ресурстың құны оның табиғаттағы болуымен және ресурсты өндіруге кеткен шығынмен тікелей байланысты. Ресурс қаншалықты азаса, оның құны да соншалықты артады. Ресурстардың азаюының түрлері көп, мысалы: жанар май мен минералдарды өндіру, орманды жою, ресурстардың ластануы, батпақтар мен экожүйелердің деградациясы, топырақ эрозиясы, шамадан тыс тұтыну, жер асты суларының азаюы және ресурстарды артық немесе қажетсіз пайдалану. Ресурстардың азаюы көбінесе егіншілік, балық аулау, кен өндіру, су пайдалану және жанар майды тұтыну салаларында қолданылады. Жабайы жануарлар популяциясының азаюы – дефаунация деп аталады. Ресурстардың азаюы тарихы, әсіресе отаршылдық пен өнеркәсіптік революциядағы бастаулары, азаюды есепке алу және ресурстардың азаюының әлеуметтік-экономикалық салдары, сондай-ақ ресурстарды тұтынудың моральдық жағы, адамзатқа қандай әсер ететіні және ресурстардың азаюы осы деңгейде жалғасқан жағдайда болашақ қалай болады, Жердің артық жүктелу күні және нақты ресурстардың толық азаюы туралы мәселелерді де көтеріп отырады.
Resource depletion is the consumption of a resource faster than it can be replenished. Natural resources are commonly divided between renewable resources and non renewable resources. The use of either of these forms of resources beyond their rate of replacement is considered to be resource depletion. The value of a resource is a direct result of its availability in nature and the cost of extracting the resource. The more a resource is depleted the more the value of the resource increases. There are several types of resource depletion, including but not limited to: mining for fossil fuels and minerals, deforestation, pollution or contamination of resources, wetland and ecosystem degradation, soil erosion, overconsumption, aquifer depletion, and the excessive or unnecessary use of resources. Resource depletion is most commonly used in reference to farming, fishing, mining, water usage, and the consumption of fossil fuels. Depletion of wildlife populations is called defaunation. Resource depletion also brings up topics regarding its history, specifically its roots in colonialism and the Industrial Revolution, depletion accounting, and the socioeconomic impacts of resource depletion, as well as the morality of resource consumption, how humanity will be impacted and what the future will look like if resource depletion continues at the current rate, Earth Overshoot Day, and when specific resources will be completely exhausted.
Ресурстардың сарқылуының тарихы
Ресурстардың азаюы XIX ғасырдың басынан, Бірінші өнеркәсіптік революция кезінде туындаған мәселе. Технологиялық жетістіктер мен экономикалық даму табиғи ресурстарға деген сұранысты арттырып, жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстардың өндірісі өнеркәсіптік даму алдындағы болжамдардан әлдеқайда артық өсті. Ресурстардың азаюының тамыры отаршылдық пен өнеркәсіптік революцияға дейін барып жетсе де, 1970 жылдардан бастап қана маңызды мәселеге айналды. Осыған дейін көптеген адамдар "шексіздік мифіне" сенген, ол да отаршылдықтан бастау алады. Бұл жаңартылатын және жаңартылмайтын табиғи ресурстардың қырынуы мүмкін емес деген сенімді білдіреді, себебі олардың жеткілікті мөлшерде болуы сезілді. Осы сенімнің салдарынан, ресурстардың азаюы мен экожүйенің күйреуі орын алғанда адамдар күмән келтірмеді, ал қоғам осы ресурстарды әлі азалмаған аймақтардан табуға тырысуда.
The depletion of resources has been an issue since the beginning of the 19th century amidst the First Industrial Revolution. The extraction of both renewable and non renewable resources increased drastically, much further than thought possible pre industrialization, due to the technological advancements and economic development that lead to an increased demand for natural resources. Although resource depletion has roots in both colonialism and the Industrial Revolution, it has only been of major concern since the 1970s. Before this, many people believed in the "myth of inexhaustibility", which also has roots in colonialism. This can be explained as the belief that both renewable and non renewable natural resources cannot be exhausted because there is seemingly an overabundance of these resources. This belief has caused people to not question resource depletion and ecosystem collapse when it occurred, and continues to prompt society to simply find these resources in areas which have not yet been depleted.
Жер асты сулары жаңартылмайтын ресурс ретінде
Жер асты сулары жаңаруға келмейтін ресурс саналады, себебі әлемдегі судың алты пайызынан азы ғана 50 жылдық адам өмірінің мерзімінде толықтырылып, жаңарып отырады. Адамдар қазірдің өзінде мыңдаған жылдар бұрын пайда болған суды қолдануда, мысалы, Мысыр сияқты аймақтарда миллион жыл бұрын жаңарған су қолданылуда, ол адам өмірінің шеңберінде жаңаруға келмейді. 1960 жылдардан бері жер асты суларын алу екі еседен астамға артты, бұл жер асты суларының азаюына себеп болды.
Groundwater is considered to be a non renewable resource because less than six percent of the water around the world is replenished and renewed on a human timescale of 50 years. People are already using non renewable water that is thousands of years old, in areas like Egypt they are using water that may have been renewed a million years ago which is not renewable on human timescales. It is estimated that since the 1960s groundwater extraction has more than doubled, which has increased groundwater depletion.
Қоршаған ортаға әсері
Жер асты суларын тым көп пайдалану, жас не ескі болсын, жер асты суларының деңгейін төмендетіп, өзендерді құрғатуы мүмкін, бұл жер бетіндегі экожүйелерге зор әсер етеді. Global Footprint Network Жердің "Артық тұтыну күнін" әлемдік биокөлемді әлемдік экологиялық ізге бөліп, оны 365 күнге (кібіс жылдары 366 күнге) көбейту арқылы есептейді. Әлемдік экологиялық із – қоғамның бір жылда тұтынатын барлық ресурстардың жалпы мөлшері, оның ішінде энергия, тағам, су, егістік жерлер, ормандық жерлер және т.б. Жердің Артық тұтыну күнін бүкіл Жер үшін, сондай-ақ әр ел үшін жеке-жеке есептеуге болады. Мысалы, Марокко сияқты орташа кірісті елде 2023 жылғы Артық тұтыну күні 22 желтоқсан болса, Америка Құрама Штаттары сияқты жоғары кірісті елде, көп көлемде ресурстарды тұтынатындықтан, 2023 жылғы Артық тұтыну күні 14 наурызға сәйкес келді.
Overusing groundwater, old or young, can lower subsurface water levels and dry up streams, which could have a huge effect on ecosystems on the surface. The Global Footprint Network calculates Earth Overshoot Day by dividing world biocapacity by world ecological footprint and multiplying that by 365 days (366 days during a leap year). World ecological footprint refers to the total amount of resource that society consumes in a year, including things like energy, food, water, agricultural land, forest land, etc. Earth Overshoot Day can be calculated for Earth as a whole, but also for each country individually. For example, in a middle income country like Morocco, their 2023 country specific overshoot day was December 22, compared to a high income country like the United States of America which consumes a lot more resources, their 2023 country specific overshoot day was March 14.
Ресурстардың жетіспеушілігі - моральдық проблема
Рим клубының "Өсудің шектері" есебін жаңартқан зерттеушілер көптеген адамдардың, оның ішінде көптеген жетекші ғалымдар мен саясаткерлердің де тапшылық мәселесінің бар екенін мойындамайтынын анықтады. Бұл, мысалы, өзінің тұтыну үлгісін өзгертуге немесе тапшы табиғи ресурстарды тең бөлісуге құлықсыздықтан немесе психологиялық қорғаныс механизмінен туындауы мүмкін. Ресурстардың тапшылығы табиғи ресурстарды бөлу және үлестіру мәселесін тудырады – бұл маңызды моральдық проблема. Бәсекелестік салдарынан ең дамыған елдер көбірек ресурстарға ие болады, көбінесе бұл дамыған Батыс елдері. Мұндағы мәселе Батыс елдерінің бір бөлігі колониялық құлдық еңбек пен зорлық-зомбылық арқылы, ал екінші бөлігі протекционистік саясат арқылы дамығаны, осының нәтижесінде көптеген Батыс емес елдер дамымай қалды. Болашақта тапшы ресурстарды бөлісудегі халықаралық ынтымақтастық маңыздырақ болады. Егер тапшылық ең маңызды қажеттіліктерді қанағаттандырудағы жаңартылмайтын ресурстарға қатысты болса, онда адам құқықтарын іске асыру үшін тапшылықты жеткілікті және әділ түрде бөлу өте маңызды. Теңсіздік шектен шыққан жағдайда, күшті наразылық туындайды, бұл әлеуметтік тәртіпсіздікке, тіпті қарулы қақтығыстарға әкелуі мүмкін. Көптеген сарапшылар теңгерімді дамуды қамтамасыз ету – тапшылықты бейбіт жолмен бөлудің жалғыз сенімді жолы деп санайды. Ресурстардың азаюына қарсы тағы бір тәсіл – ресурстарды жою және қайта құру процестерінің үйлесімі. Бірі тұрақты емес нәрселерді ресурстарға айналдырудың әлеуметтік процестерін тоқтатуға тырысады, мысалы, жаңартылмайтын табиғи ресурстар, ал екіншісі тұрақты нәрселерді ресурстарға айналдыру процестерін дамытуға тырысады, мысалы, жаңартылатын адам ресурстары.
Researchers who produced an update of the Club of Rome's Limits to Growth report find that many people deny the existence of the problem of scarcity, including many leading scientists and politicians. This may be due, for example, to an unwillingness to change one's own consumption patterns or to share scarce natural resources more equally, or to a psychological defence mechanism. The scarcity of resources raises a central moral problem concerning the distribution and allocation of natural resources. Competition means that the most advanced get the most resources, which often means the developed West. The problem here is that the West has developed partly through colonial slave labour and violence, and partly through protectionist policies, which together have left many other, non Western countries underdeveloped. In the future, international cooperation in sharing scarce resources will become increasingly important. Where scarcity is concentrated on the non renewable resources that play the most important role in meeting needs, the most essential element for the realisation of human rights is an adequate and equitable allocation of scarcity. Inequality, taken to its extreme, causes intense discontent, which can lead to social unrest and even armed conflict. Many experts believe that ensuring equitable development is the only sure way to a peaceful distribution of scarcity. Another approach to resource depletion is a combined process of de resourcification and resourcification. Where one strives to put an end to the social processes of turning unsustainable things into resources, for example, non renewable natural resources, and the other strives to instead develop processes of turning sustainable things into resources, for example, renewable human resources.