Кіріспе
Адамдар енгізбеген аймақта өсетін немесе жабайы тіршілік ететін үйренбеген организмдер. Жабайы табиғат – үйренбеген жануарлар түрлерін білдіреді, бірақ адамдар енгізбеген аймақта өсетін немесе жабайы тіршілік ететін барлық организмдерді қамтиды. Бұрын жабайы табиғат аңшылықпен байланысты болды: спорт үшін аң аулаған құстар мен сүтқоректілер. Жабайы табиғаттың өкілдерін барлық экожүйелерде кездестіруге болады. Шөлдер, жазықтар, далалар, орманды жерлер, ормандар және тіпті ең дамыған қалалық аймақтардың өзінде де жануарлар дүниесінің ерекше түрлері бар. Көптеген адамдар бұл терминге адамның ықпалы тимеген жануарларды жатқызады, бірақ көптеген ғалымдар жабайы табиғаттың көп бөлігіне адамның әрекеті әсер ететінін мойындайды. Кейбір жабайы жануарлар адамдардың қауіпсіздігіне, денсаулығына, мүлкіне және өмір сүру сапасына қауіп төндіруі мүмкін. Дегенмен, көптеген жабайы жануарлар, тіпті қауіптілері де, адам үшін құнды. Бұл құндылық экономикалық, білім беру немесе эмоционалдық сипатта болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, адамдар өркениетті жабайы табиғаттан заңдық, әлеуметтік және моральдық тұрғысынан ажыратуға тырысқан. Алайда, кейбір жануарлар қалалық жағдайға бейімделген, мысалы, жабайы мысықтар, иттер, егеуқұйрықтар мен тышқандар. Кейбір діндерде белгілі бір жануарлар қасиетті саналады, ал қазіргі заманда табиғатты қорғау туралы алаңдаушылық жануарларды адамның пайдасы үшін немесе ойын-сауық үшін пайдалануға қарсы наразылықтарға әкелді. 2020 жылғы Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының «Жанды планета» есебі мен Лондон зоологиялық қоғамының «Жанды планета» индексінің мәліметтеріне сәйкес, 1970 жылдан бері адамның қызметі, әсіресе артық тұтыну, халық санының өсуі және қарқынды шаруашылық салдарынан жабайы табиғат популяциясы 68%-ға төмендеді. Бұл адамдардың алтыншы жаппай жойылу оқиғасын басталғанын көрсетеді. CITES мәліметтері бойынша, жыл сайынғы халықаралық жабайы табиғат саудасы миллиардтаған долларға жетеді және жүздеген миллиондаған жануар мен өсімдіктерге әсер етеді.
Wildlife refers to undomesticated animal species, but has come to include all organisms that grow or live wild in an area without being introduced by humans. Wildlife was also synonymous to game: those birds and mammals that were hunted for sport. Wildlife can be found in all ecosystems. Deserts, plains, grasslands, woodlands, forests, and other areas including the most developed urban areas, all have distinct forms of wildlife. While the term in popular culture usually refers to animals that are untouched by human factors, most scientists agree that much wildlife is affected by human activities. Some wildlife threaten human safety, health, property and quality of life. However, many wild animals, even the dangerous ones, have value to human beings. This value might be economic, educational, or emotional in nature. Humans have historically tended to separate civilization from wildlife in a number of ways, including the legal, social and moral senses. Some animals, however, have adapted to suburban environments. This includes such animals as feral cats, dogs, mice, and rats. Some religions declare certain animals to be sacred, and in modern times, concern for the natural environment has provoked activists to protest against the exploitation of wildlife for human benefit or entertainment. Global wildlife populations have decreased by 68% since 1970 as a result of human activity, particularly overconsumption, population growth, and intensive farming, according to a 2020 World Wildlife Fund's Living Planet Report and the Zoological Society of London's Living Planet Index measure, which is further evidence that humans have unleashed a sixth mass extinction event. According to CITES, it has been estimated that annually the international wildlife trade amounts to billions of dollars and it affects hundreds of millions of animal and plant specimen.
Тамаққа арналған
Тас дәуіріндегі адамдар мен аңшы-жинаушылар өсімдіктер мен жануарларға тәуелді болды, оларды тамақ ретінде пайдаланды. Шындығында, кейбір түрлер ертедегі адамдардың аң аулауынан жойылып кеткен болуы мүмкін. Бүгінде әлемнің кейбір аймақтарында аң аулау, балық аулау және жабайы өсімдіктерді жинау әлі де маңызды тағам көзі болып табылады. Ал басқа жерлерде аңшылық және коммерциялық емес балық аулау көбінесе спорт немесе демалыс ретінде қарастырылады. Дәстүрлі түрде аң деп есептелмейтін жабайы жануарлардың еті – бұта еті деп аталады. Шығыс Азияда дәстүрлі тағам ретінде жабайы жануарларға деген сұраныс артып, олардың құмарлықты қоздыратын қасиеттері бар деп сенетін акулалар, маймылдар, панголиндер және басқа да жануарлардың саны азайып барады. Малайзияда керемет жануарлар дүниесі бар. Дегенмен, заңсыз аң аулау және сауда Малайзияның табиғи әртүрлілігіне қауіп тудыруда. 2008 жылдың қараша айында биолог және автор Сали Кнайдельдің PhD диссертациясында Амазонка өзені бойындағы ресми емес базарларда сатылатын көптеген жабайы жануарлар түрлері тіркелді, олардың ішінде жабайы ауланған мармосеттер 1,60 долларға (5 Перу соласы) сатылды. Пекари, агути, тасбақалар, тасбақа жұмыртқалары, анакондалар, армадильолар сияқты Амазонканың көптеген түрлері негізінен тағам ретінде сатылады.
Медиа
Көптен бері жануарлар дүниесі білім беру телебағдарламаларының кең таралған тақырыбы болып келеді. National Geographic Society арнайы бағдарламалары 1965 жылдан бастап CBS телеарнасында көрсетіліп келеді, кейіннен American Broadcasting Company телеарнасына, содан соң Public Broadcasting Service телеарнасына көшті. 1963 жылы NBC телеарнасы зоолог Марлин Перкинстің жүргізушісі болған танымал "Жабайы патшалық" бағдарламасын ұсынды. Ұлыбританиядағы BBC табиғи тарих бөлімі де сондай пионерлік жасады, Сэр Питер Скотт ұсынған алғашқы жабайы табиғат сериясы LOOK студиялық шоу болды, оған түсірілген видео кірістірілді. Дэвид Аттенбороу алғаш рет осы серияда пайда болды, одан кейін Zoo Quest сериясы жарық көрді, онда ол және оператор Чарльз Лагус көптеген экзотикалық жерлерге барып, сирек кездесетін жануарларды іздеп, түсірді – атап айтқанда, Индонезиядағы комодо басы және Мадагаскардағы лемурлар. 1984 жылдан бері Discovery Channel және оның АҚШ-тағы Animal Planet телеарналары кабельдік теледидардағы жануарлар дүниесі туралы бағдарламалар нарығында үстемдік құрып отыр, ал Public Broadcasting Service телеарнасында Нью-Йорктегі WNET 13 және Бостондағы WGBH жасаған NATURE және NOVA желілері ерекше көзге түседі. Қазіргі уақытта жануарлар дүниесі туралы теледидар – көптеген елдерде, соның ішінде Ұлыбритания, АҚШ, Жаңа Зеландия, Австралия, Австрия, Германия, Жапония және Канадада мамандандырылған деректі фильмдер түсіретін көп миллиондық индустрияға айналды. Жануарлар дүниесіне арналған көптеген журналдар мен веб-сайттар бар, олардың ішінде National Wildlife Magazine, Birds & Blooms, Birding (журнал), wildlife.net және балаларға арналған Ranger Rick.
Дін
Көптеген жануарлар түрлерінің әлемдегі әртүрлі мәдениеттерде рухани маңызы бар, және олар мен олардың өнімдері діни ғұрыптарда қасиетті нысандар ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, бүркіттер, жалқылар және олардың қауырсындары американдық жергілікті халықтар үшін діни нысандар ретінде зор мәдени және рухани құндылыққа ие. Индуизмде сиыр қасиетті деп есептеледі. Мұсылмандар Ибраһим пайғамбардың (арабша Абрахам) Аллаға деген құрметтілігін еске алу үшін Құрбан айт күні құрбандық шалады. Құрбан айт мерекесінің үш күні ішінде түйе, қой, ешкілер құрбандыққа шалынуы мүмкін. Христиан дінінде Киелі кітапта түрлі жануарлар символы бар, Қошқар Исаның белгілі атауы. Жаңа өсиетте Марк, Лұқа және Жохан жазған Ізгі хабарларда жануарлар символы бар: "Марк – арыстан, Лұқа – бұқа, ал Жохан – бүркіт".
Жоғалу және жойылу
Бұл бөлім жануарлар дүниесінің жойылуының антропогендік түрлеріне арналған. Экологиялық қауымдастықтардан жануарлардың жоғалуы дефаунация деп аталады. Жабайы жануарларды пайдалану – біздің Африкадан 130 000 – 70 000 жыл бұрын шығуымыздан бері қазіргі адамның ерекшелігі болып табылады. Соңғы бірнеше жүз жылда планетадағы өсімдіктер мен жануарлардың толық түрлерінің жойылу қарқыны соншалықты жоғары болды, осыған байланысты алтыншы үлкен жойылу оқиғасы ("Холоцен жаппай жойылуы") қазіргі уақытта жүріп жатыр деп кеңінен сенеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі үкіметаралық ғылыми-саяси платформасы жариялаған 2019 жылғы Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі жаһандық бағалау есебінде шамамен бір миллион өсімдік және жануар түрі адамның іс-әрекеті салдарынан ондаған жылдар ішінде жойылу қаупінде тұрғаны айтылады. Келесі зерттеулер жануарлар дүниесінің жойылуы бұрынғыдан гөрі "әлдеқайда алаңдатарлық" екенін көрсетті, соның салдарынан 70 000 бақыланатын жануар түрінің 48%-ы адамның өнеркәсіптік дамуына байланысты популяциясының төмендеуін бастан өткеруде. 2023 жылы PNAS журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, "осы жойылулар мен олардың қоғамға тигізетін әсерін болдырмау үшін беспрецеденттік саяси, экономикалық және әлеуметтік күш-жігер қажет". Жануарлар дүниесінің жойылуына себеп болатын төрт негізгі фактор: шамадан тыс аулау, мекендеу ортасының жойылуы және фрагментациясы, жаңадан келген түрлердің әсері және жойылу тізбегі.
Өте көп өлтіру
Ашығыс аңшылық, пайдаланылатын популяцияның өнімділігінен асып түсетін қарқынмен аңшылық жасалғанда болады. Мұның салдары көбінесе балықтың көптеген ірі түрлері сияқты өсуі баяу болатын популяцияларда айқын байқалады. Алғашқыда жабайы популяцияның бір бөлігі аңшылықтың нысаны болғанда, ресурстардың (тамақ және т.б.) қосымша қолжетімділігі байқалады, бұл тығыздыққа тәуелді тежелудің төмендеуіне байланысты өсу мен көбеюді күшейтеді. Аңшылық, балық аулау және т.б. популяция мүшелері арасындағы бәсекелестікті азайтады. Дегенмен, егер аңшылық популяцияның жаңа мүшелерінің көбею жасына жететін және көбейетін қарқынынан жоғары жылдамдықпен жалғасқан жағдайда, популяция саны төмендеуі басталады. Нақты аралдарға немесе сол түр үшін «арал» болып табылатын тіршілік ортасының бөліктеріне шектелген популяциялар да, тұрақты емес аңшылықтан кейін күрт өсім мен өлім-жітімнің күрт төмендеуіне ұшырау қаупі жоғары екені анықталды.
Тұрғын үйді жою және бөлшектеу
Кез келген түрдің тіршілік ету ортасы – оның таңдаған аймағы немесе территориясы болып саналады. Адамның қоныстануымен байланысты көптеген процестер осы аймақтың жоғалуына және сол түр үшін жердің көтере алатын қуатына (сыйымдылығына) азайтуға себеп болады. Көп жағдайда жерді пайдаланудағы осы өзгерістер табиғи ландшафттың бөлініп, шашыраңқы болуына әкеледі. Егістік жерлер көбінесе осы типтегі өте фрагменттелген немесе қалдық тіршілік ортаны көрсетеді. Шаруашылықтар ландшафт бойынша кеңінен жайылып, арасында шағын орман немесе ормандық алқаптар мен жайылымдар кездеседі. Тіршілік ортасын жоюдың мысалдары: мал шаруашылығындағы жануарлардың бұталы жерлерді жаюы, табиғи өрттік режимдердің өзгеруі, ағаш өндіру үшін орманды кесу және қалаларды кеңейту үшін батпақты жерлерді кептіру.
Кірірілген түрлердің әсері
Тышқандар, мысықтар, қояндар, бақша гүлдері және уланды өсімдіктер – әлемнің әртүрлі аймақтарындағы жабайы түрлерге қауіп төндіретін түрлердің мысалдары. Көбінесе өздерінің туған жерінде сирек кездесетін түрлер, алыс, бірақ ұқсас климаттық жағдайларға ие аймақтарда бақылаудан шығып кетеді. Мұның себептері әрдайым нақты болмайды және Чарльз Дарвин экзотикалық түрлердің өзі дамымаған жерде көптеп өсуі мүмкін емес деп ойлаған. Шындығында, жаңа ортаға түскен түрлердің көп бөлігі сәтті көбеймейді. Алайда, кейде белгілі бір популяциялар жақсы бейімделіп, уақыт өте келе саны күрт өсіп, олардың құрамына енген жергілікті экологияның көптеген элементтеріне зиян келтіруі мүмкін.
Өлу тізбегі
Соңғы топ – екіншілік әсерлердің бірі. Барлық жабайы тіршілік иелерінің өзге тіршілік иелерімен күрделі байланыстары бар. Мысалы, гиппопотам сияқты ірі шөп жейтін жануарлардың денесінде паразиттік жәндіктермен қоректенетін жәндік жейтін құстар тіршілік етеді. Егер гиппопотам жойылып кетсе, осы құстардың да популяциясы азаяды, ал оларға тәуелді басқа түрлер де құрып кетуі мүмкін. Бұл тізбекті реакциялар сериясы, сонымен қатар «домино эффектісі» деп те аталады, кез келген экологиялық жүйедегі ең зиянды процестердің бірі болып табылады. Тағы бір мысал – Үндістанда кездесетін қара дронго және малқұрттар. Бұл құстар малдың арқасындағы жәндіктермен қоректенеді, осылайша малды аурулардан қорғайды. Бұл құстардың ұялайтын жерлерін жою мал популяциясының азаюына себеп болады, себебі жәндіктер таратып жүзетін аурулардың таралуына жағдай жасалады.