Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жердің құнарлы аймақтарының шөлге айналу процесі
Process by which fertile areas of land become increasingly arid
Шөлдеу – табиғи процестер мен адам қызметінің үйлесімінен құнарлы жердің біртіндеп құрғақ шөлге айналуы. Құрғақ аймақтардың кеңеюіне адамның қызметінен туындаған топырақтың шамадан тыс пайдаланылуы және климаттың өзгеруі сияқты түрлі факторлар себеп болады. Ең көп зардап шегетін географиялық аймақтар Африка (Сахель аймағы), Азия (Гоби шөлі және Моңғолия) және Оңтүстік Американың кейбір бөліктері. Құрғақ жерлер Жердің 40–41% аумағын құрайды және 2 миллиардтан астам адамның мекені. Шөлдеудің салдары – құмды және шаңды дауылдар, азық-түлік қауіпсіздігінің жоқтығы және кедейлік. Адамдар шөлдеумен күресудің түрлі жолдарын қолдана алады. Мысалы, топырақтың сапасын жақсарту, шөлдерді көгалдандыру, жайылымдарды тиімді басқару және ағаштар отырғызу (ормандыру және ағаштандыру) шөлдеуді кері қайтаруға көмектеседі. Геологиялық тарих бойында шөлдердің пайда болуы ұзақ уақыт аралығында табиғи түрде жүзеге асты. Бұл процестің ең қабылданған анықтамасы Принстон университетінің сөздігінде келтірілген: «Орманды қырқу, құрғақшылық немесе тиімсіз/жарамсыз ауыл шаруашылығы салдарынан құнарлы жердің шөлге айналуы». Бұл анықтама шөлдеу мен адам қызметі, әсіресе жерді пайдалану және басқару арасындағы байланысты нақты көрсетеді. Сондай-ақ, шөлдеудің экономикалық, әлеуметтік және экологиялық салдарына назар аударылды. Дегенмен, шөлдеу – шөлдердің физикалық кеңеюі деген бастапқы түсінік, кейіннен бұл ұғымның дамуына байланысты қабылданбады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Шөлдеумен күрес жөніндегі конвенциясының мәтінінде шөлдеу «құрғақ, жартылай құрғақ және құрғақ суб-ылғалды аймақтардағы жердің деградациясы, ол климаттық өзгерістер мен адам қызметі сияқты түрлі факторлардың нәтижесінде туындайды» деп анықталған (Hulme and Kelly, 1993). Шөлдеудің түрлерін жіктеуде де пікір таластар бар, мысалы, «адам жасаған шөл» және «үлгісіз шөл» сияқты терминдердің дұрыстығы мен пайдалылығына қатысты.
Desertification is a type of gradual land degradation of fertile land into arid desert due to a combination of natural processes and human activities. This spread of arid areas is caused by a variety of factors, such as overexploitation of soil as a result of human activity and the effects of climate change. Geographic areas most affected are located in Africa (Sahel region), Asia (Gobi Desert and Mongolia) and parts of South America. Drylands occupy approximately 40–41% of Earth's land area and are home to more than 2 billion people. Effects of desertification include sand and dust storms, food insecurity, and poverty. Humans can fight desertification in various ways. For instance, improving soil quality, greening deserts, managing grazing better, and planting trees (reforestation and afforestation) can all help reverse desertification. Throughout geological history, the development of deserts has occurred naturally over long intervals of time. The most widely accepted of these was that of the Princeton University Dictionary which defined it as "the process of fertile land transforming into desert typically as a result of deforestation, drought or improper/inappropriate agriculture". This definition clearly demonstrated the interconnectedness of desertification and human activities, in particular land use and land management practices. It also highlighted the economic, social and environmental implications of desertification. However, this original understanding that desertification involved the physical expansion of deserts has been rejected as the concept has further evolved since then. Desertification has been defined in the text of the United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD) as "land degradation in arid, semi arid and dry sub humid regions resulting from various factors, including climatic variations and human activities," according to Hulme and Kelly (1993). There exists also controversy around the sub grouping of types of desertification, including, for example, the validity and usefulness of such terms as "man made desert" and "non pattern desert".
Тез себептері
Шөлдіктенудің тікелей себебі – өсімдік жамылғысының көп бөлігінің жоғалуы. Бұған бірнеше факторлар жеке немесе бірлесіп әсер етеді, мысалы, құрғақшылық, климаттың өзгеруі, егіс үшін жер жырту, малдың шамадан тыс жаюы және отын немесе құрылыс материалдары үшін орманды кесу. Өсімдіктер топырақтың биологиялық құрамын анықтауда маңызды рөл атқаратынымен, зерттеулер көрсеткендей, көптеген жағдайларда топырақ эрозиясының және су ағынының қарқыны өсімдік жамылғысының артуымен үрделді түрде төмендейді. Қорғалмаған, құрғақ топырақ беттері желмен ұшып кетеді немесе тасқын сулармен шайылып кетеді, нәтижесінде күнге күйіп, өнімсіз қатты қабатқа айналатын құнарсыз топырақ қабаты қалады.
The immediate cause of desertification is the loss of most vegetation. This is driven by a number of factors, alone or in combination, such as drought, climatic shifts, tillage for agriculture, overgrazing and deforestation for fuel or construction materials. Though vegetation plays a major role in determining the biological composition of the soil, studies have shown that, in many environments, the rate of erosion and runoff decreases exponentially with increased vegetation cover. Unprotected, dry soil surfaces blow away with the wind or are washed away by flash floods, leaving infertile lower soil layers that bake in the sun and become an unproductive hardpan.
Адамның әрекеті
Алғашқы зерттеулер шөлдеудің ең көп таралған себептерінің бірі – малдың немесе басқа да жануарлардың өсімдіктерді тым көп жеуі екенін көрсетті. Дегенмен, жергілікті жерлерді шамадан тыс пайдаланудың соңғы кездегі шөлдеуге тигізген әсері күмәнді. Сахель аймағындағы құрғақшылықтың қазіргі кезде жауын-шашынның маусымдық өзгерулерінен туындайтыны, ал бұл өз кезегінде теңіз беті температурасының кең ауқымды өзгерістерінен, көбінесе табиғи өзгергіштік пен аэрозольдердің (жарық шашыратушы сульфат бөлшектері) және парниктік газдардың адам әрекетінен туындаған шығарындыларынан болады деп есептеледі. Осының салдарынан, мұхит температурасының өзгеруі және сульфат шығарындыларының азаюы аймақтың қайта жасылдануына әкелді. Фермерлердің қарқынды шаруашылықты кең шаруашылыққа қарағанда таңдауының бірнеше себебі бар, бірақ басты себебі – өнімділікті максималды деңгейге жеткізу. Өнімділікті арттыру үшін олар көп мөлшерде тыңайтқыштар, пестицидтер және техниканы күтіп ұстау үшін еңбек ресурстарына мұқтаж болады. Жерді үздіксіз пайдалану топырақтың қоректік заттарының тез азаюына және шөлдеудің таралуына себеп болады.
Early studies argued one of the most common causes of desertification was overgrazing, over consumption of vegetation by cattle or other livestock. However, the role of local overexploitation in driving desertification in the recent past is controversial. Drought in the Sahel region is now thought to be principally the result of seasonal variability in rainfall caused by large scale sea surface temperature variations, largely driven by natural variability and anthropogenic emissions of aerosols (reflective sulphate particles) and greenhouse gases. As a result, changing ocean temperature and reductions in sulfate emissions have caused a re greening of the region. There are multiple reasons farmers use intensive farming as opposed to extensive farming but the main reason is to maximize yields. By increasing productivity, they require a lot more fertilizer, pesticides, and labor to upkeep machinery. This continuous use of the land rapidly depletes the nutrients of the soil causing desertification to spread.
Табиғи өзгерістер
Ғалымдар Сахара шөлі қазіргі орналасқан жерінде шөлдің пайда болуына Жердің орбиталық прецессиясынан туындаған күн сәулесінің табиғи ауытқулары себеп деп келіседі. Мұндай ауытқулар Батыс Африка муссонының күшін өзгертеді, соның салдарынан өсімдік жамылғысы мен шаң шығарылымында кері байланыс туындайды, бұл Сахараның ылғалды және құрғақ климаттық циклін күшейтеді. Сонымен қатар, Сахараның орта ғисып кезеңінде саваннадан шөлге өтуіне жергілікті халықтың малдарының шамадан тыс жайылуы да ықпал еткен деген болжам бар.
Scientists agree that the existence of a desert in the place where the Sahara desert is now located is due to natural variations in solar insolation due to orbital precession of the Earth. Such variations influence the strength of the West African Monsoon, inducing feedback in vegetation and dust emission that amplify the cycle of wet and dry Sahara climate. There is also a suggestion the transition of the Sahara from savanna to desert during the mid Holocene was partially due to overgrazing by the cattle of the local population.
Климаттың өзгеруі
Шөлдеуді зерттеу күрделі, және барлық аспектілерін анықтайтын жалғыз өлшем жоқ. Дегенмен, климаттың күшейе түсуі Жердің құрлықтарындағы құрғақ жерлердің қазіргі аумағын арттыруы күтілуде: 20 ғасырдың соңындағы 38%-дан ғасыр соңына қарай 50% немесе 56%-ға дейін, "орташа" және жоғары жылынудың 4.5 және 8.5 Репрезентативтік Концентрация жолдары бойынша. Бұл кеңеюдің көп бөлігі "Солтүстік Американың оңтүстік-батысы, Африканың солтүстік шекарасы, Оңтүстік Африка және Австралия" сияқты аймақтарда байқалады. Құрғақ жерлер Жердің құрлық бетінің 41%-ын құрайды және әлемдік ауыл шаруашылығы жерлерінің 45%-ын қамтиды. Бұл аймақтар антропогендік климат пен жер пайдалану өзгерісіне ең осал экожүйелердің қатарына жатады және шөлдеу қаупі бар. 2020 жылы шөлдеудің себептерін зерттеу жүргізілді, онда климаттың өзгеруі, климаттың өзгергіштігі, CO2 тыңайтқышы, сондай-ақ жерді пайдаланудың салдарынан туындаған экожүйенің біртіндеп және жылдам өзгерістері ескерілді. Шөлдеудің күшеюі желдің көтеріп алатын бос құм мен шаң мөлшерін де арттырды, нәтижесінде дауылдар пайда болады. Мысалы, Таяу Шығыстағы шаңды дауылдар соңғы жылдары жиілеп, күшейіп барады, себебі жауын-шашынның ұзақ мерзімді азаюы топырақтың ылғалдылығы мен өсімдік жамылғысының төмендеуіне алып келеді. Шаңды дауылдар пневмония, тері тітіркенуі, астма және басқа да көптеген тыныс алу ауруларына себеп болуы мүмкін. Олар ашық суды ластауы, жасыл энергияны қолдану тиімділігін төмендетуі және көліктің көптеген түрлерін тоқтатуы мүмкін. Шаң мен құм дауылдары климатқа кері әсер етеді, бұл шөлдеуді нашарлатады. Ауадағы шаң бөлшектері күннен келетін сәулелерді шашыратады (Хассан, 2012). Шаң жердің температурасын уақытша жасыра алады, бірақ атмосфера температурасы жоғарылайды. Бұл бұлттардың пішінін өзгертіп, өмір сүру мерзімін қысқартуы мүмкін, нәтижесінде жауын-шашын азаяды. Нигерия, Судан, Мали және Сахель аймағындағы басқа да елдердегі қақтығыстар климаттың өзгеруі, жердің деградациясы және халық санының өсуі салдарынан ушықты.
Research into desertification is complex, and there is no single metric which can define all aspects. However, more intense climate change is still expected to increase the current extent of drylands on the Earth's continents: from 38% in late 20th century to 50% or 56% by the end of the century, under the "moderate" and high warming Representative Concentration Pathways 4.5 and 8.5. Most of the expansion will be seen over regions such as "southwest North America, the northern fringe of Africa, southern Africa, and Australia". Drylands cover 41% of the earth’s land surface and include 45% of the world’s agricultural land. These regions are among the most vulnerable ecosystems to anthropogenic climate and land use change and are under threat of desertification. An observation based attribution study of desertification was carried out in 2020 which accounted for climate change, climate variability, CO2 fertilization as well as both the gradual and rapid ecosystem changes caused by land use. The increase of desertification has also increased the amount of loose sand and dust that the wind can pick up ultimately resulting in a storm. For example, dust storms in the Middle East “are becoming more frequent and intense in recent years” because “long term reductions in rainfall [cause] lower soil moisture and vegetative cover”. Dust storms can contribute to certain respiratory disorders such as pneumonia, skin irritations, asthma and many more. They can pollute open water, reduce the effectiveness of clean energy efforts, and halt most forms of transportation. Dust and sand storms can have a negative effect on the climate which can make desertification worse. Dust particles in the air scatter incoming radiation from the sun (Hassan, 2012). The dust can provide momentary coverage for the ground temperature but the atmospheric temperature will increase. This can disform and shorten the life time of clouds which can result in less rainfall. The violent herder–farmer conflicts in Nigeria, Sudan, Mali and other countries in the Sahel region have been exacerbated by climate change, land degradation and population growth.
Кедейліктің өсуі
Құрғақ жерлерде тұратын халықтың кем дегенде 90%-ы дамушы елдерде өмір сүреді, және олар нашар экономикалық және әлеуметтік жағдайлардан да зардап шегеді. Бұл жағдай жердің құлдырауынан, өнімділіктің төмендеуінен, тұру жағдайларының нашарлауынан және ресурстар мен мүмкіндіктерге қол жеткізудің қиындығынан одан да ушығады. Көптеген дамымаған елдер малдың шектен тыс жайылуынан, жердің тозуынан және жер асты суларының шектен тыс пайдаланылуынан зардап көреді, себебі маргиналды құрғақ жерлерді егіншілік үшін пайдалануға қысым көрсетіледі. Шешім қабылдаушылар төмен әлеуеті бар құрғақ аймақтарға инвестиция жасауға көңілсіздікпен қарайды, бұл түсінікті. Инвестициялардың болмауы осы аймақтардың шеттетілуіне себеп болады. Қолайсыз агроклиматтық жағдайлар, инфрақұрылымның жетіспеуі, нарыққа қол жеткізудің қиындығы, сондай-ақ өндірістің дұрыс бейімделмеген әдістері және нашар тамақтанған, білімі жетілмеген халықпен бірге, мұндай аймақтардың көпшілігі дамудан мүлдем шеттетіледі. Шөлдеу ауылдық жерлердің бұрынғыдай көп халықты қамтамасыз ете алмай қалуына әкеледі. Осының салдарынан, әсіресе Африкада, ауылдық жерлерден қалаларға жаппай көші-қондар болады, бұл жұмыссыздық пен шалап ден қоюға (slums) әкеледі. Осы экологиялық босқындардың саны жыл сайын артып келеді, Сахарадан оңтүстік Африкада 2010 жылы 14 миллионнан 2050 жылға қарай шамамен 200 миллионға жетеді деп болжанып отыр. Бұл аймақ үшін болашақтағы дағдарысқа айналуы мүмкін, өйткені көрші елдердің көптеген босқындарды қолдауға мүмкіндігі әрқашан болмайды. Моңғолиядағы жердің 90%-ы құрғақ және нәзік, бұл көптеген малшыларды жұмыс табу үшін қалаға көшуге мәжбүр етеді. Шешілген ресурстармен малшылар, жерді сақтап қалу үшін өте ұқыпты жайылым жасайды. Ауыл шаруашылығы көптеген шөлді аймақтардағы халықтың негізгі табыс көзі болып табылады. Осы аймақтардағы шөлдеудің күшеюі жерді осылай құлдыратты, адамдар енді өнімді егін өсіріп, пайда таба алмайды. Бұл экономикаға кері әсер етіп, кедейліктің деңгейін арттырды. Дегенмен, шөлдеумен күресу және зардап шеккен жерлерді қалпына келтіру үшін, мысалы, БҰҰ-ның 15-ші мақсаты сияқты, жаһандық деңгейде қолдау күшейе түсті.
At least 90% of the inhabitants of drylands live in developing countries, where they also suffer from poor economic and social conditions. This situation is exacerbated by land degradation because of the reduction in productivity, the precariousness of living conditions and the difficulty of access to resources and opportunities. Many underdeveloped countries are affected by overgrazing, land exhaustion and overdrafting of groundwater due to pressures to exploit marginal drylands for farming. Decision makers are understandably averse to invest in arid zones with low potential. This absence of investment contributes to the marginalization of these zones. When unfavorable agri climatic conditions are combined with an absence of infrastructure and access to markets, as well as poorly adapted production techniques and an underfed and undereducated population, most such zones are excluded from development. Desertification often causes rural lands to become unable to support the same sized populations that previously lived there. This results in mass migrations out of rural areas and into urban areas particularly in Africa creating unemployment and slums. The number of these environmental refugees grows every year, with projections for sub Saharan Africa showing a probable increase from 14 million in 2010 to nearly 200 million by 2050. This presents a future crisis for the region, as neighboring nations do not always have the ability to support large populations of refugees. In Mongolia, the land is 90% fragile dry land, which causes many herders to migrate to the city for work. With very limited resources, the herders that stay on the dry land graze very carefully in order to preserve the land. Agriculture is a main source of income for many desert communities. The increase in desertification in these regions has degraded the land to such an extent where people can no longer productively farm and make a profit. This has negatively impacted the economy and increased poverty rates. There is, however, increased global advocacy e. g. the UN SDG 15 to combat desertification and restore affected lands.
Аумақтық аумақтар
Құрғақ жерлер Жердің құрлық бөлігінің шамамен 40–41%-ын құрайды және 2 миллиардтан астам адамның мекені болып табылады.
Drylands occupy approximately 40–41% of Earth's land area and are home to more than 2 billion people.
Сахел
Климаттың өзгеруінің және адам қызметінің шөлейттенуге тигізетін әсері Африканың Сахель аймағында жақсы көрініс береді. Аймаққа құрғақ, ыстық климат, жоғары температура және жауын-шашынның аз мөлшері (жылына 100–600 мм) тән. Сондықтан, Сахель аймағында құрғақшылық – әдеттегі жағдай. Сахель соңғы 50 жылда өнімді ауыл шаруашылығы жерлерінің шамамен 650 000 км²-ын жоғалтты; осы ауданда шөлдеудің таралуы айтарлықтай. Сахараның климаты соңғы жүз мың жылда үлкен өзгерістерге ұшырады, 20 000 жыл сайын ылғалды (шөптекті дала) және құрғақ (шөл) арасында ауысып отырды (бұл құбылыс Солтүстік Африка климатының ұзақ мерзімді өзгерістеріне байланысты деп саналады, ол Солтүстік Африка муссонының бағытын өзгертеді, бұл шамамен 40 000 жылдық циклмен байланысты, онда Жердің осінің бұрылуы 22° және 24,5° арасында өзгереді). Статистикалық мәліметтер 1900 жылдан бері Сахараның батыстан шығысқа қарай 6000 км-ге созылған жер бойында оңтүстікке қарай 250 км-ге кеңейгенін көрсетіп тұр. Сахель аймағында орналасқан Чад көлі суармаға жұмсалатын судың азаюы және жауын-шашынның кемуі салдарынан кеуде соғып, құрғап барады. Көл 1987 жылдан бері 90%-дан астам қысқарды, миллиондаған адамдар мекенжайын өзгертуге мәжбүр болды. Жақында жасалған күш-жігер оны қалпына келтіруге қатысты белгілі бір прогреске қол жеткізді, бірақ ол әлі де толығымен жойылу қаупінде деп есептеледі. Шөлдеуді шектеу мақсатында 2007 жылы «Ұлы жасыл қабырға» (Африка) жобасы басталды, ол 2030 жылға дейін 22 елдің қатысуымен 7775 км ұзындығындағы, 15 км ені бар жерге өсімдіктер отырғызуды қамтиды. Бұл ауқымды отырғызу жобасының мақсаты – маусымдық жауын-шашыннан кейін топырақта судың сақталуын арттыру, осылайша жерді қалпына келтіруге және болашақтағы ауыл шаруашылығына көмектесу. Сенегал елi жобаға 50 мың гектарға ағаш отырғызып үлес қосты. Бұл жердің сапасын жақсартты және аймақта экономикалық мүмкіндіктерді арттырды деп хабарланады.
The impact of climate change and human activities on desertification are exemplified in the Sahel region of Africa. The region is characterized by a dry hot climate, high temperatures and low rainfall (100–600 mm per year). So, droughts are the rule in the Sahel region. The Sahel has lost approximately 650,000 km2 of its productive agricultural land over the past 50 years; the propagation of desertification in this area is considerable. The climate of the Sahara has undergone enormous variations over the last few hundred thousand years, oscillating between wet (grassland) and dry (desert) every 20,000 years (a phenomenon believed to be caused by long term changes in the North African climate cycle that alters the path of the North African Monsoon, caused by an approximately 40,000 year cycle in which the axial tilt of the earth changes between 22° and 24.5°). Some statistics have shown that, since 1900, the Sahara has expanded by 250 km to the south over a stretch of land from west to east 6,000 km long. Lake Chad, located in the Sahel region, has undergone desiccation due to water withdrawal for irrigation and decrease in rainfall. The lake has shrunk by over 90% since 1987, displacing millions of inhabitants. Recent efforts have managed to make some progress toward its restoration, but it is still considered to be at risk of disappearing entirely. To limit desertification, the Great Green Wall (Africa) initiative was started in 2007 involving the planting of vegetation along a stretch of 7,775 km, 15 km wide, involving 22 countries to 2030. The purpose of this mammoth planting initiative is to enhance retention of water in the ground following the seasonal rainfall, thus promoting land rehabilitation and future agriculture. Senegal has already contributed to the project by planting 50,000 acres of trees. It is said to have improved land quality and caused an increase in economic opportunity in the region.
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америка – шөлдеуге осал келетін тағы бір аймақ, себебі жердің 25% құрғақ жерлер деп жіктеледі және жердің 68% астамы орманды жою мен малдың шамадан тыс жайылуы салдарынан топырақ эрозиясына ұшыраған. Боливия, Чили, Эквадор және Перу елдеріндегі жердің 27-43% шөлдеудің салдарынан қауіп төңкеріліп тұр. Аргентина, Мексика және Парагвайда жердің жартысынан астамы шөлдеуден зардап шегіп, егін шаруашылығына қолдануға жарамсыз. Орталық Америкадағы құрғақшылық жұмыссыздықтың өсуіне және азық-түлік қауіпсіздігінің төмендеуіне әкеп соқты, сондай-ақ адамдардың көшіп кетуіне де себеп болды. Мексиканың ауылдық аймақтарында да осыған ұқсас салдар байқалады, онда шөлдеудің салдарынан жыл сайын шамамен 1000 км² жер жоғалып барады.
South America is another area vulnerable by desertification, as 25% of the land is classified as drylands and over 68% of the land area has undergone soil erosion as a result of deforestation and overgrazing. 27 to 43% of the land areas in Bolivia, Chile, Ecuador and Peru are at risk due to desertification. In Argentina, Mexico and Paraguay, greater than half the land area is degraded by desertification and cannot be used for agriculture. In Central America, drought has caused increased unemployment and decreased food security also causing migration of people. Similar impacts have been seen in rural parts of Mexico where about 1,000 km2 of land have been lost yearly due to desertification.
Шөлдіктен шығудың алдын алу
Шөлдеуді жеңілдету немесе кері қайтару үшін техникалар мен шаралар бар. Осы шаралардың кейбіреулерін іске асыруға көптеген кедергілер тосқауыл болады. Ал енді біреулері үшін мәселені шешуге адам ақылының күші ғана жеткілікті. Бір ұсынылған кедергі – тұрақты егіншілік тәжірибесін қабылдау құны кейде жеке шаруалар үшін оның пайдасынан асып түседі, тіпті бұл шаралар әлеуметтік және экологиялық тұрғыдан тиімді болса да. Тағы бір мәселе – саяси жігердің жетіспеуі және жерді қайта жарату мен шөлдеуге қарсы бағдарламаларды қолдауға қаражаттың болмауы. Шөлдеу биологиялық түрлердің алуандығына үлкен қауіп төндіреді. Кейбір елдер биологиялық түрлерді қорғау жоспарларын жасады, әсіресе сирек кездесетін флора мен фаунаны қорғауға баса назар аударды.
Techniques and countermeasures exist for mitigating or reversing desertification. For some of these measures, there are numerous barriers to their implementation. Yet for others, the solution simply requires the exercise of human reason. One proposed barrier is that the costs of adopting sustainable agricultural practices sometimes exceed the benefits for individual farmers, even while they are socially and environmentally beneficial. Another issue is a lack of political will, and lack of funding to support land reclamation and anti desertification programs. Desertification is recognized as a major threat to biodiversity. Some countries have developed biodiversity action plans to counter its effects, particularly in relation to the protection of endangered flora and fauna.
Топырақ сапасын жақсарту
Техникалар екі негізгі мәселеге бағытталған: сумен қамтамасыз ету және топырақты бекіту мен оны күшті тыңайту. Топырақты бекіту көбінесе қоршау белдеулері, ағаш алқаптары және жел кедергілері арқылы жүзеге асырылады. Жел кедергілері ағаштар мен бұталардан құралады және топырақтың эрозиясын және булануын азайту үшін қолданылады. Африканың Сахель аймағындағы даму агенттіктері 1980 жылдардың ортасынан бастап оларды кеңінен қолдауға көшкен. Кейбір топырақтар (мысалы, сазды топырақ) судың жетіспеуінен қатайып, кеуекті болмайды (құмды топырақтардағыдай). Сондықтан, заи сияқты техникалар немесе топырақ өңдеу дақылдарды егуге мүмкіндік береді. Контурлы траншея жасау да пайдалы техника. Бұл 150 метрлік, 1 метр тереңдіктегі траншеяларды қазуды білдіреді. Траншеялар ландшафттың биіктік сызықтарына параллель жасалады, судың траншеялар ішінде ағып, эрозияға себеп болдырмайды. Траншеялардың қайтадан толып кетуіне жол бермеу үшін олардың айналасына тас қабырғалар орнатылады. Бұл әдісті Питер Вестервельд ойлап тапқан. Топырақты байыту және оның құнарлылығын қалпына келтіру көбінесе өсімдіктер арқылы жүзеге асырылады. Олардың ішінде ауадан азотты сіңіріп, топыраққа бекітетін бұршақ тұқымдас өсімдіктер, суккуленттер (мысалы, опунция), астық, арпа, бұршақ, құрма сияқты азық дақылдары мен ағаштар ең маңыздылары болып табылады. Құмды топырақ пен құм эрозиясын тоқтату үшін құм қоршауларын да пайдалануға болады. Топырақтың құнарлылығын қалпына келтірудің тағы бір жолы – азотқа толы тыңайтқыштарды қолдану. Алайда, бұл тыңайтқыштардың құны жоғары болғандықтан, көптеген шағын фермерлер оны қолдануға құлшынбайды, әсіресе табиғатқа сүйенетін шаруашылықтарда. Үндістан, Замбия және Малави сияқты бірнеше ел осы техниканы қолдануға ынталандыру үшін субсидиялар беріп жауап берді. Бел-Эйр зерттеу орталығы (IRD/ISRA/UCAD) сияқты бірқатар ғылыми-зерттеу орталықтары құрғақ аймақтарда ағаш түрлерін микоризамен емдеу бойынша тәжірибелер жүргізіп жатыр. Микориза – өсімдіктердің тамырларына жабысатын саңырауқұлақтар. Олар ағаштармен симбиоздық қарым-қатынас құрады, ағаш тамырының бетін кеңейтіп (ағашқа топырақтан көбірек қоректік заттар алуға мүмкіндік береді). Топырақтағы микроорганизмдерді, әсіресе фотосинтездейтіндерді биоинженерлік жолмен өңдеу құрғақ жерлерді қорғау әдісі ретінде ұсынылған және теориялық тұрғыда зерттелген. Мақсат – топырақ микробы мен өсімдіктер арасындағы өзара байланысты күшейту.
Techniques focus on two aspects: provisioning of water, and fixation and hyper fertilizing soil. Fixating the soil is often done through the use of shelter belts, woodlots and windbreaks. Windbreaks are made from trees and bushes and are used to reduce soil erosion and evapotranspiration. They were widely encouraged by development agencies from the middle of the 1980s in the Sahel area of Africa. Some soils (for example, clay), due to lack of water can become consolidated rather than porous (as in the case of sandy soils). Some techniques as zaï or tillage are then used to still allow the planting of crops. Another technique that is useful is contour trenching. This involves the digging of 150 m long, 1 m deep trenches in the soil. The trenches are made parallel to the height lines of the landscape, preventing the water from flowing within the trenches and causing erosion. Stone walls are placed around the trenches to prevent the trenches from closing up again. This method was invented by Peter Westerveld. Enriching of the soil and restoration of its fertility is often achieved by plants. Of these, leguminous plants which extract nitrogen from the air and fix it in the soil, succulents (such as Opuntia), and food crops/trees as grains, barley, beans and dates are the most important. Sand fences can also be used to control drifting of soil and sand erosion. Another way to restore soil fertility is through the use of nitrogen rich fertilizer. Due to the higher cost of this fertilizer, many smallholder farmers are reluctant to use it, especially in areas where subsistence farming is common. Several nations, including India, Zambia, and Malawi have responded to this by implementing subsidies to help encourage adoption of this technique. Some research centres (such as Bel Air Research Center IRD/ISRA/UCAD) are also experimenting with the inoculation of tree species with mycorrhiza in arid zones. The mycorrhiza are basically fungi attaching themselves to the roots of the plants. They hereby create a symbiotic relation with the trees, increasing the surface area of the tree's roots greatly (allowing the tree to gather much more nutrient from the soil). The bioengineering of soil microbes, particularly photosynthesizers, has also been suggested and theoretically modeled as a method to protect drylands. The aim would be to enhance the existing cooperative loops between soil microbes and vegetation.
Шөл даланың көгалдандырылуы
Шөлдердің әртүрлі түрлері болғандықтан, шөлді мелиорациялау әдістемелерінің де әртүрлі түрлері бар. Мысалы, Сауд Арабиясындағы Руб' әл-Хали шөліндегі тұзды далалар. Бұл тұзды далалар теңіз суын қолданатын ауыл шаруашылығы үшін ең үміт беретін шөлді аймақтардың бірі және тұщы суды немесе көп энергияны пайдаланбастан қайта жандандыруға болады. Шаруалар басқаратын табиғи жаңарту (FMNR) – шөлді мелиорациялауда сәтті нәтижелер берген тағы бір техника. 1980 жылдан бері Нигерде бұзылған жерлерді орманды етудің бұл әдісі белгілі бір табысқа жетті. Бұл қарапайым және төмен құнды әдіс Нигердегі шаруаларға 30 000 шаршы километрге жуық жерді жаңартуға мүмкіндік берді. Процесс бұталардың бүршіктерін таңдап кесу арқылы туа біткен ағаштардың өсуіне жағдай жасауды қамтиды. Кесілген ағаштардың қалдықтарын егістік жерлерін мульчалау үшін пайдалануға болады, бұл топырақтағы ылғалды сақтауды арттырып, булануды азайтады. Сонымен қатар, дұрыс араласқан және кесілген ағаштар егін түлімін арттыра алады. Эфиопияда FMNR техникасын қолданатын Humbo Assisted Regeneration Project (Хумбо көмегімен жаңарту жобасы) Дүниежүзілік банктың BioCarbon қорынан қаржы алды, ол орман және ауыл шаруашылығы экожүйелерінде көміртекті жинауға немесе сақтауға бағытталған жобаларды қолдайды.
As there are many different types of deserts, there are also different types of desert reclamation methodologies. An example for this is the salt flats in the Rub' al Khali desert in Saudi Arabia. These salt flats are one of the most promising desert areas for seawater agriculture and could be revitalized without the use of freshwater or much energy. Farmer managed natural regeneration (FMNR) is another technique that has produced successful results for desert reclamation. Since 1980, this method to reforest degraded landscape has been applied with some success in Niger. This simple and low cost method has enabled farmers to regenerate some 30,000 square kilometers in Niger. The process involves enabling native sprouting tree growth through selective pruning of shrub shoots. The residue from pruned trees can be used to provide mulching for fields thus increasing soil water retention and reducing evaporation. Additionally, properly spaced and pruned trees can increase crop yields. The Humbo Assisted Regeneration Project which uses FMNR techniques in Ethiopia has received money from The World Bank's BioCarbon Fund, which supports projects that sequester or conserve carbon in forests or agricultural ecosystems.
Жағдайдың жақсаруы
Қайта қалпына келтірілген шабындықтар атмосферадан көмірқышқыл газын органикалық өсімдік материалы ретінде сақтайды. Мал жайылымы, әдетте, еркін қыдырылмай, шөпті жеп, оның өсуін баяулатады. Шабындықты қалпына келтірудің ұсынылған әдісі көптеген кішкентай жайылымдармен қоршалған аумақтарды пайдаланады, малдарды бір-екі күннен кейін бір жайылымнан екіншісіне көшіру арқылы табиғи жайылымды имитациялап, шөптің оңтайлы өсуіне жағдай жасайды. Басқарылатын жайылым әдістерін жақтаушылар осы әдісті қолдану әлемдегі 3,5 миллиард гектар ауыл шаруашылығы шабындықтарының топырағындағы көміртегінің мөлшерін арттырып, шамамен 12 жылдық көмірқышқыл газы шығарындыларын теңдестіре алады деп есептейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO) 2012 жылы құрғақ жерлерді қалпына келтіру жөніндегі білім мен тәжірибені жинақтау үшін FAO құрғақ жерлерді қалпына келтіру бастамасын іске қосты. 2015 жылы FAO Түркияның Орман шаруашылығы және су істері министрлігімен және Түркияның Ынтымақтастық және үйлестіру агенттігімен бірлесіп, құрғақ жерлердегі тозығы жеткен ормандар мен ландшафттарды қалпына келтіру жөніндегі жаһандық нұсқаулықты жариялады. "Қытайдың жасыл қабырғасы" – шөлдеумен күресте сәттілікке жеткен әдістердің бірі. Бұл қабырға 1930 жылдары АҚШ-тың Орта Батысындағы ұлы шаңды дауылды тоқтату үшін американдық фермерлер жасаған іс-қимылдардың кеңейтілген нұсқасы. Бұл жоспар 1970 жылдардың соңында ұсынылып, 2055 жылға дейін аяқталмайтын ірі экологиялық инженерлік жобаға айналды. Қытайлық деректерге сәйкес, Қытайдың Ұлы жасыл қабырғасына 66 миллиардқа жуық ағаш отырғызылған. Қытайдың жасыл қабырғасы Қытайдағы шөлді жерлердің ауданын жылына орташа есеппен 1980 шаршы километрге азайтқан. Жасыл қабырғаның арқасында құмды дауылдардың жиілігі елі бойынша 20%-ға төмендеді. Қытайдың шөлдеудің таралуын тоқтатудағы жетістіктеріне байланысты, Африкада Сахара шөлінің шекараларында "қабырға" салу жоспарлануда, бұл жобаны Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау қоры қаржыландырады. 2007 жылы Африка Одағы 20 елде шөлдеумен күресу мақсатында Африканың Ұлы жасыл қабырғасы жобасын бастады. Қабырғаның ені 8000 км, ол континенттің бүкіл ені бойынша созылады және жобаны қолдау үшін 8 миллиард доллар бөлінген. Жоба аясында 36 миллион гектар жер қалпына келтірілді, ал 2030 жылға қарай 100 миллион гектарды қалпына келтіру жоспарлануда. Ұлы жасыл қабырға қатысушы елдерде көптеген жұмыс орындарын құрды, мысалы, Нигерияда ғана 20 мыңнан астам жұмыс орны ашылды.
Restored grasslands store CO2 from the atmosphere as organic plant material. Grazing livestock, usually not left to wander, consume the grass and minimize its growth. A method proposed to restore grasslands uses fences with many small paddocks, moving herds from one paddock to another after a day or two in order to mimic natural grazers and allowing the grass to grow optimally. Proponents of managed grazing methods estimate that increasing this method could increase carbon content of the soils in the world's 3.5 billion hectares of agricultural grassland and offset nearly 12 years of CO2 emissions. The Food and Agriculture Organization of the United Nations launched the FAO Drylands Restoration Initiative in 2012 to draw together knowledge and experience on dryland restoration. In 2015, FAO published global guidelines for the restoration of degraded forests and landscapes in drylands, in collaboration with the Turkish Ministry of Forestry and Water Affairs and the Turkish Cooperation and Coordination Agency. The "Green Wall of China" is a high profile example of one method that has been finding success in this battle with desertification. This wall is a much larger scale version of what American farmers did in the 1930s to stop the great Midwest dust bowl. This plan was proposed in the late 1970s, and has become a major ecological engineering project that is not predicted to end until the year 2055. According to Chinese reports, there have been nearly 66 billion trees planted in China's great green wall. The green wall of China has decreased desert land in China by an annual average of 1,980 square km. The frequency of sandstorms nationwide have fallen 20% due to the green wall. Due to the success that China has been finding in stopping the spread of desertification, plans are currently being made in Africa to start a "wall" along the borders of the Sahara desert as well to be financed by the United Nations Global Environment Facility trust. In 2007 the African Union started the Great Green Wall of Africa project in order to combat desertification in 20 countries. The wall is 8,000 km wide, stretching across the entire width of the continent and has 8 billion dollars in support of the project. The project has restored 36millionhectares of land, and by 2030 the initiative plans to restore a total of 100 millionhectares. The Great Green Wall has created many job opportunities for the participating countries, with over 20,000 jobs created in Nigeria alone.
Тарих
Әлемдегі ең белгілі шөлдер ұзақ мерзім ішінде өзара әсерлескен табиғи процестердің нәтижесінде қалыптасқан. Осы кезеңдердің көп бөлігінде шөлдер адам қызметіне тәуелсіз өсіп, кішірейген. Палеошөлдер – бұл қазір өсімдіктермен бекітілген және белсенділігі тоқтатылған үлкен құм теңіздері, олардың кейбіреулері Сахара сияқты ең ірі ыстық шөлдердің қазіргі шекарасынан тысқары аймақтарға дейін созылады. Тарихи мәліметтер көрсетіп тұрғандай, бірнеше ғасыр бұрын шұғыл және кең ауқымды жердің құлдырауы құрғақ аймақтарда үш орталықта болды: Жерорта теңізі, Месопотамия алқабы және Қытайдың халық тығыз қоныстанған Лосс жазығы. Бұл мәселе туралы алғашқы белгілі әңгіме Батыс Африка француз отаршылдығынан кейін көп ұзамай туындады, сол кезде Comité d'Etudes Сахара шөлінің тарихи алдындағы кеңеюін зерттеу үшін прогрессивті кебу туралы зерттеу тапсырды. Шөлдіктеуді қазіргі заманғы зерттеу 1980 жылдардағы Сахель аймағындағы құрғақшылықты зерттеуден пайда болды.
The world's most noted deserts have been formed by natural processes interacting over long intervals of time. During most of these times, deserts have grown and shrunk independently of human activities. Paleodeserts are large sand seas now inactive because they are stabilized by vegetation, some extending beyond the present margins of core deserts, such as the Sahara, the largest hot desert. Historical evidence shows that the serious and extensive land deterioration occurring several centuries ago in arid regions had three centers: the Mediterranean, the Mesopotamian Valley, and the Loess Plateau of China, where population was dense. The earliest known discussion of the topic arose soon after the French colonization of West Africa, when the Comité d'Etudes commissioned a study on desséchement progressif to explore the prehistoric expansion of the Sahara Desert. The modern study of desertification emerged from the study of the 1980s drought in the Sahel.