Кіріспе

Мартин Бек – суреттемелі швед полициясының детективі және Май Шёвалл мен Пер Вальхоның «Қылмыс тарихы» деп аталған он романның басты кейіпкері. Көбінесе «Мартин Бек әңгімелері» деп аталатын осы туындылардың барлығы 1967 және 1994 жылдар аралығында экранға түсірілген. Алты туынды Гёста Экманның Мартин Бек рөлінде ойнауымен бейімделген. 1997 мен 2018 жылдар аралығында Питер Хабердің Мартин Бек рөлінде түскен кейіпкерлер негізінде 38 фильм (кейбіреулері тікелей бейнежазбаға шығарылып, теледидарда көрсетілген) түсірілді. Бек пен оның жанындағы сенімді серігі Гунвальд Ларссоннан басқа, соңғы бейімделулер түпнұсқа серияның сюжетінен көп жағынан ерекшеленеді. Олар Стокгольм төңірегіндегі шамамен ұқсас тақырыптар мен оқиғаларға қарамастан, мүлдем басқа және өзгеріп отыратын кейіпкерлерді ұсынады.

Негізгі таңбалар

Мартин Бек: Серияның басты кейіпкері Мартин Бек, бақытсыз некеде тұрған, екі жасөспірім баласы бар адамнан ажырасып, Рия Нильсенмен бақытты, некесіз қарым-қатынаста болады. Нильсеннің жалға алған адамының өлімін тергелген кезде Бек Нильсенмен танысады. Бек суық тиюге бейім, жиі аурулар мен дене мұңдарына шалдығады. Серия соңында Бек детективтен инспекторға, содан кейін Ұлттық қылмыс бөлімінің бастығына дейін бірнеше рет жоғарылайды. Бұл оған да, басқаларға да ұнамайды, себебі ол кеңсе жұмысына шектелуді жек көреді. «Полиция қатқары» романында ол комиссарлық лауазымға тағайындалудан құтылады. «Террористтерде» ол американдық сенаторды қорғауға байланысты маңызды жұмыста Операциялар басшысы болуға мәжбүр болады, бұл оның Мальмнан жоғары тұрғанын білдіреді. Ол Ларссон, Рөнн, Скаке, Меландер және өзінен тұратын тамаша команда құра алады. Ол кеңсе жұмысын үйлестіруде және байланыс орнатуда (Меландерге барлық телефондық байланыстарды жүргізуге рұқсат беру арқылы, барлық телефон қоңырауларын басқа жаққа аудару арқылы немесе ойлануға уақыт қажет болғанда телефонын толығымен өшіру арқылы) комиссарды таң қалдырады. «Қорқынышты адам» романында ол жараланып, ауыр жарақат алады. Оқиғадан кейін өзінің сүйікті өндірушісі сүйікті темекісін тоқтатып қойғандықтан темекі шегуді доғарады. Леннарт Коллберг: Бекке ең сенімді әріптесі; социалистік көзқарастары бар сарказмды тамаққұмар; парашютист болып қызмет еткен. Міндетін орындау кезінде бір адамды атып өлтіргеннен кейін, ол қару ұстаудан бас тартады. Екінші кітапта жаңадан үйленеді және серия барысында екі баланың әкесі болады. «Жоғалған өрт сөндіру машинасы» романында ол Гунвальд Ларссонды «қылмыстық тергеу тарихындағы ең ақымақ детектив» деп атайды, ал «Қорқынышты адам» романында Ларссон оған «Мен сені әрқашан ақымақ деп ойладым» дейді. Бір-бірімен көптеген тергеулерде жұмыс істеу арқылы олар кейіннен бір-бірін түсінеді. «Полиция қатқары» кітабының соңында ол полициядан кетеді. Полиция күшінің қандай халге келгеніне ұялатынын түсінеді, бірақ соңғы кітапта соңғы сөзді айтады. Гунвальд Ларссон: Бұрынғы теңізші және бай отбасының қара қойы, ол қымбат киімдерді және Сакс Ромердің туындыларын қоса алғанда, арзан фантастикалық әдебиетті жақсы көреді. Ол Шығыс Германиядан тыс жердегі аздаған адамдардың бірі, ол Eisenacher Motorenwerk компаниясы өндірген спорттық машинаға ие және оны жүргізеді. Ол адамдармен қарым-қатынас жасау қабілетінен кемшілік көреді және көптеген әріптестері оны ұнатпайды. Ол Коллбергпен өзара жек көрушілікке ие, бірақ жағдай талап еткенде тиімді жұмыс істей алады. Алайда, ол Эйнар Рөннмен де бірдей қарапайымдықпен қарым-қатынас жасаса да, Рөнн оның жалғыз досы. Олар жақын, жұмыстан тыс уақытта жиі бірге болады. Оның бай, мәдениетті отбасы оған барлық жағдайда дұрыс әрекет етуді үйреткен, комиссардың айтуынша, ол оны жасыруға тырысады. Ларссон қымбат киімдерді жақсы көреді, ал оның тігілген костюмдері тергеу кезінде жиі бүлінеді. Ол бойы ұзын, көздері ашық көк, және өте жақсы дене бітімі бар. Ол командада есіктерді бұзудағы ең жақсысы ретінде танымал. Эйнар Рөнн: Ларссонның Швецияның солтүстігіндегі Арьеплогтан келген досы, ол лапп әйеліне үйленген. Оның мұрны үнемі қызыл, тұтас есеп жаза алмайды және қиялы жоқ, бірақ еңбекқор және тиімді полиция қызметкері. Ол өте тыныш және бейбіт, барлық кітаптарда тек бір рет (Ларссонның атынан) ашуланады. Серия соңында Бек Рөннің командаға құнды активке айналып, оған сенуге болатын адам болу үшін барлық күтулерге қарсы тұрғанын атап өтеді. Бенни Скаке: жас, амбициялық, ашкөз, кейде бақытсыз детектив. Ол бесінші кітапта кісі өлтіру жөніндегі комиссияның жаңа мүшесі ретінде таныстырылады, бірақ кейінірек жеке себептермен Мальмёға ауысады. Скаке әлі де сәл наив, полиция комиссары болуға ұмтылады, бірақ соңғы кітапта Бек оның едәуір жетілгенін атап өтеді. Фредерик Меландер: мінсіз естелігімен және әркім оны қажет еткенде әжетханаға баратынымен танымал. Меландер «Жоғалған өрт сөндіру машинасы» романында бірінші дәрежелі полиция қызметкері ретінде сипатталады, сонымен қатар өте жалықтырады. Ол әр түнде он сағат ұйықтауға тырысады және оның жазуы оқылмайды. Ол ашуланбайтын, жағымпаздануға бейім адам ретінде танымал. Кейіннен ол ұрылар мен ұрлық бөлімшесіне ауысады.

Басқа таңбалар

Курт Квант пен Карл Кристиансон – Ларссонның айқай-шумен сөйлейтін, жалқау және тиімсіз Сканниялық патрульдік серіктестер. Бірде олардың қылмыс орнында жүріп-тұруы салдарынан ұзақ тергеу жүргізілуге мәжбүр болды, себебі оқиға орнынан ешқандай іздер табылған жоқ. Квант "Қорқынышты адам" фильмінде қаза тапқаннан кейін Кристиансонның жаңа серіктесі Кеннет Квастмо болды, ол да тиімсіз, бірақ одан да ынталы. Пер Мэнссон – Бектің бірнеше ісіне қатысқан, бірақ өте қабілетті Мальмёдегі детектив. Ол әсіресе іздеу дағдыларымен танымал. Аке Стенстрем – көлеңкелеу шеберлігімен көзге түскен жас детектив. Ол "Күлкілі полицей" фильмінде қаза табады. Åса Торелл – Аке Стенстремнің жесірі, кейін өзі полиция қызметкері болуға шешім қабылдайды. Ол "Савойдағы қастандық" және "Террористер" фильмдерінде маңызды рөлде көрінеді.

Кіші қайталанатын таңбалар

Алдор Густавссон – «Құлыпталған бөлмеде» алғашқы тергеуді нашар жүргізетін орташа полиция қызметкері. Баклунд – Мальмёдегі қиялы шектеулі және қатал детектив. Инга Бек – Мартин Бектің әйелі, кейін ажырасады. Ингрид Бек – Мартин Бектің қызы, көбінесе есейген және тәуелсіз деп сипатталады. Ол әкесімен жақсы қарым-қатынаста, олар жиі бірге кешкі ас ішеді. Ол Бекке анасы Ингадан кетуге кеңес береді. Рольф Бек – Мартин Бектің жалқау ұлы, олардың арақатынасы нашар. Бек кейінірек бір кітапта осы ұлды ұнатпайтынын мойындайды. Руне Эк – детективтердің бірі. Кейіпкер көбінесе екінші рөлде болады, бірақ «Күлкілі полиция қызметкері» кітабында маңыздырақ рөлде көрінеді. Эмил Элофссон мен Густав Борглунд – Мальмёдегі екі серіктес патрульдік полиция қызметкері. Олар «Жоғалған өрт сөндіру машинасы» және «Көлікші өлтіруші» кітаптарында кездеседі. Кейінірек Борглундты былбырлақ шағып өлтіреді. Норман Хансон – кейбір кітаптардағы полиция сержанты. Оскар Хелм – өте білікті, бірақ мақтанғақ және шаршағыш сот-медициналық сарапшы, жағымпаздыққа бейім. Бек оның осы әлсіздігін күнделікті пайдаланады. Гун Коллберг – Коллбергтің жас әйелі және екі баласының анасы. Рия Нильсен – Мартин Бектің әйелінен ажырасқаннан кейінгі жаңа сүйіктісі. Ол ашық социалист, тамақ дайындауды ұнатады. Сериал Коллберг пен оның әйелі Гун, Бек пен Нильсеннің Нильсеннің дәмді тағамын пісірген керемет атмосферада Жаңа жылды тойлауымен аяқталады. Ол пәтерлерді мұраға алған үй иесі. Көптеген үй иелерінен айырмашылығы, ол мүлікті жақсы күтіп, пәтерлер маңында әлеуметтік қауымдастық құрады. Ол жалға ақысын орташадан төмен ұстайды және пәтерлерді жақсы жөндеуден өткізеді. Ол Бекті «Құлыпталған бөлмеде» қаза тапқан адамның бұрынғы үй иесі ретінде кездестіреді. Ақылды және тура сөйлейтін, кәсіби әлеуметтік жұмыскер. Гергот Нёйд (Herrgott Allwright немесе Herrgott Content ағылшын тіліндегі аудармалары) – Андерслов ауылдық округінен шыққан қарапайым полиция қызметкері, ол баршамен оңай тіл табысады. «Көлікші өлтіруші» және «Террористер» кітаптарында кездеседі. Стен Роберт «Булдозер» Олссон – банкті тонау ісін тергеуге және соттауға жауапты, өте белсенді, жігерлі және ынталы прокурор. «Құлыпталған бөлмеде» маңызды рөл атқарады, өзі жеке бақылауда тергеуді қадағалауға талап еткенде бірнеше сәтсіздіктер орын алады. Ол өте бос, бір уақытта 10 іспен айналысады, жеңілгеннен кейін шағымдануды ешқашан қаламайды, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Стромгрен – Стокгольмдік детектив, кейбір кітаптарда екінші рөлде көрінеді. Ол туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оны Бек пен Ларссон да ұнатпайды. «Террористер» кітабында ол «Булдозер Олссонның» тыңшысы болып көрінеді. Ричард Ульхольм – кейбір кітаптардағы педантикалық және ұсақ-түйекке көңіл бөлгіш детектив. Ол әріптестеріне қатысты, көбінесе ұсақ-түйек мәселелер бойынша ресми шағымдар жасай береді. Бо Закриссон – «Жоғалған өрт сөндіру машинасы» кітабында көрінетін, кейін «Террористер» кітабында премьер-министрдің өлтірілуіне жол берген тағы бір орташа полиция қызметкері. Қауіпсіздік полициясының бастығы Эрик Мёллер Ларссонның «CS» (яғни Clod Squad) тізімінде маңызды міндеттерді атқаруға болмайтын полиция қызметкерлерін «Коммандос бөлімі» деп жаңылыстырады.

Киноға бейімделу

Барлық он роман киноға бейімделді. Кейбіреулері басқа атаулармен шықты, ал төртеуі Швециядан тыс жерде түсірілді. Мартин Бек рөлін алғаш рет 1967 жылы Кеве Хелм ойнады. Карл Густав Линдштедт 1976 жылы Бек рөлін сомдады. 1993 және 1994 жылдары Гёста Экман алты фильмде бұл кейіпкерді ойнады. Американдық көрермендер 1973 жылғы "Күлкілі полицей" фильмінде Бек рөлін ойнаған Уолтер Маттауды жақсы біледі, онда оның кейіпкері "Джейк Мартин" деп аталды. Мартин Бек рөлін Ян Деклер, Дерек Якоби және Ромуальдс Анканс та ойнады. "Розана" және "Савойдағы қаңғыру" романдары екеуі де екі рет фильмге бейімделді. Кейінгі телесериалдарда оқиғалардан гөрі кейіпкерлерге көбірек назар аударылып, Мартин Бек рөлін Питер Хабер ойнады.

Әсері

Сёвалль мен Вальёоның дәстүрлі қылмыс әдебиетін шведтік әлеуметтік мемлекетіндегі әлеуметтік мәселелерге ден қоюмен ұштастырған әдісі көп назарға ие болды. Бұл идея 1990-шы жылдары Хеннинг Манкельдің Курт Валландер детективімен, ал 2000-шы жылдары Стиг Ларссонның Лиcбет Саландер қатысқан «Мыңжылдық» трилогиясымен жаңарып, дамыды. Осы негізгі тұжырымдама нәтижесінде бүкіл скандинавиялық нуар ағымы пайда болды. 1995 жылы Американың Құпия Жазушылар қауымдастығы «Күлкілі полицей» романын Тони Хиллерманның «Өлілер би залынан» кейін екінші ең жақсы полициялық процедура деп таныды.