Кіріспе

Швед жазушысы (1948–2015)
автор Хеннинг Георг Манкелл (; 3 ақпан 1948 – 5 қазан 2015) – швед криминалдық романдарының авторы, балалар әдебиетінің жазушысы және драматург. Ол ең белгілі инспектор Курт Валландер кейіпкері бар детективтік романдар сериясымен танымал. Сондай-ақ, ол теледидар үшін көптеген пьесалар мен сценарийлер жазды. Ол солшыл көзқарастағы әлеуметтік сыншы және белсенді болды. Кітаптарында және пьесаларында Швеция мен басқа елдердегі әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік мәселелерін үнемі көтеріп отырды. 2010 жылы Манкелл Израильдің арнайы жасақ тобының шабуыл жасаған Газа бостандық флотилиясының кемелерінің бірінде болды. Ол "Мави Мармара" кемесінде халықаралық суларда тоғыз бейбіт тұрғын қаза болған кезде палубада болды. Манкелл уақытын Швеция мен Африка елдері арасында бөлісті, көбінесе Мозамбикте театр ашты. Ол Африкамен байланысты қайырымдылық ұйымдарына көп мөлшерде қаржы жұмсады.

Өмір және мансап

Манкельдің әкесі де Хеннинг Манкель аталған, ол 1868 жылдан 1930 жылға дейін өмір сүрді және композитор болған. Манкелл 1948 жылы Швецияның Стокгольм қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Ивар – заңгер, ол Манкелл бір жасқа толғанда анасынан ажырасқан. Ол үлкен әпкесімен бірге балалық шағының көп бөлігін әкесімен бірге өткізген. Отбасы алғашқыда Швецияның солтүстігіндегі Херьедален аймағындағы Свег қаласында тұрды, онда Манкельдің әкесі аудандық судья болып жұмыс істеген. Манкеллдің веб-сайтындағы өмірбаянында ол сот үйінің үстіндегі пәтерде өткен шақты өмірінің ең бақытты кезеңдерінің бірі деп еске алады. Оның құрметіне Свег қаласында оның өмірлік кезеңінде музей салынды. Келесі жылдары ол Швецияның бірнеше театрымен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Оның алғашқы пьесасы «Аттракциондар паркі» Оңтүстік Америкадағы швед колониясы туралы айтады. Оның «Желдердің шежірешісі» романы, 1995 жылы Швецияда «Comédie infantil» деген атпен жарық көрген, африкалық мәселелерді көрсетеді және африкалық халық ауыз әдебиетіне негізделген. 2008 жылдың 12 маусымында ол Шотландиядағы Сент-Эндрюс университетінен «әдебиетке және жанқиялықты іске асыруға қосқан зор үлесі үшін» құрметті доктор дәрежесін алды. 2008 жыл шамасында Манкелл неміс полициялық сериалы «Tatort» үшін екі түпнұсқа сценарий жазды. Инспектор Клаус Боровски рөлін сомдаған актер Аксель Милберг, Милберг жұмыс істеген «Пекиннен келген адам» аудиокітабын насихаттау кезінде Манкельден осы шоуға үлес қосуды сұраған. Эпизодтар Германияда 2010 жылы көрсетілуге жоспарланған. 2010 жылы Манкелл Швеция теледидары үшін қайын атасы, кино және театр режиссері Ингмар Бергман туралы сценарий жазуға кірісті, ол төрт бір сағаттық эпизодтан тұратын серия болып жоспарланған. Манкелл жобаны Sveriges Television телеарнасына ұсынды және өндіріс 2011 жылға жоспарланды. Өмірінің соңында Манкелл 40-тан астам роман жазды, олардың жалпы сатылымы 40 миллионнан асты.

Жеке өмір

Манкелл төрт рет үйленген және төрт ұлы болған: Томас, Мариус, Мортен және Джон – олардың төртеуі де әртүрлі қарым-қатынастардан туған. 1998 жылы ол кинорежиссер Ингмар Бергманның қызы Ева Бергманға үйленді. Олар 2015 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді.

Өлім

2014 жылдың қаңтар айында Манкелл өкпе және жұтқыншақ қатерлі ісігіне шалдыққанын хабарлады. 2014 жылдың мамыр айында ол емнің жақсы нәтиже бергенін және денсаулығы жақсарып жатқанын мәлімдеді. Ол әйелі Евадан шабыт алып, өзінің жағдайын, диагноз қойылған кездегі сезімін, қолдаудың маңыздылығын, күтуді және Сальгренска университеті ауруханасында алғашқы химиотерапиядан кейін қатерлі ісіктерді зерттеудің қажеттілігі туралы бірнеше мақала жазды. Өліміне үш апта қалғанда ол ауыр сырқатқа шалдыққан адамның жеке басы қалай өзгеретіні туралы жазды. Оның соңғы жазбасы 6 қазанда, оның өлімінен кейін жарияланды. 2015 жылдың 5 қазанында Манкелл 67 жасында, диагноз қойылғаннан кейін шамамен екі жыл өткен соң қайтыс болды.

Саяси көзқарастар

Жас кезінде Манкелл солшыл саяси белсенді болды және 1968 жылы Швецияда өткен наразылықтарға қатысты. Ол, басқа нәрселермен қатар, Вьетнам соғысына, Португалияның отарлық соғысына және Оңтүстік Африкадағы апартеид режиміне қарсы наразылық білдірді. Сонымен қатар, ол мәдени саясатты зерттеуге бағытталған Folket i Bild/Kulturfront ұйымында жұмыс істеді. 1970 жылдары Манкелл Швециядан Норвегияға көшіп, маоистік Жұмысшы Коммунистік партиясының мүшесі болған норвегиялық әйелмен бірге өмір сүрді. Ол олардың қызметіне белсенді қатысты, бірақ партияға қосылмады. 2002 жылы Манкелл Норвегияның "Классекампен" солшыл газетінің 50 000 NOK құнындағы акцияларын сатып алып, қаржылық қолдау көрсетті. 2009 жылы Манкелл Палестина әдебиет фестиваліне қатысты. Ол "бір кезде африкалықтар мен терісі қоңыр адамдарды өз елінде екінші дәрежелі азаматтар ретінде қараған апартеидтің жиренішті жүйесінің қайталануын" көргенін айтты. Ол Израильдің Батыс жағалаудағы кедергісі мен Берлин қабырғасы арасында ұқсастық тапты: "Қазір елді бөліп тұрған қабырға қысқа мерзімде болашақ шабуылдарды болдырмайды. Бірақ соңында Берлин қабырғасының тағдырына ұшырайды". Палестина халқының өмірлік жағдайын ескере отырып, ол былай деді: "Олардың кейбіреулері басқа жол таппағандықтан, үмітсіздікке беріліп, өздерін-өзі өлтіруші бомбалаушыларға айналуға шешім қабылдағаны таңғаларлық па? Керісінше, олардың көп болмауына таңғаларлық". Манкеллтің пікірінше, Израиль мемлекетінің екі мемлекеттік шешімде болашағы болмауы керек, себебі бұл "тарихи оккупацияның соңы болмайды". Ол саяхаты барысында антисемитизмге тап болмағанын, тек "басқыншыларға деген жеккөрушілік қалыпты және түсінікті" екенін айтты және "осы екі нәрсені ажырату өте маңызды" деді. 2010 жылдың 31 мамырында Израиль қорғаныс күштерінің флотилияны тексеруінен кейін Манкелл Швецияға депортацияланды. Ол Израилға қарсы жаһандық санкциялар енгізуді талап етті. 2010 жылы ол кітаптарын еврей тіліне аударуды тоқтатуды қарастырып жатқаны туралы хабарланды. 2011 жылдың маусым айында Израильдің "Хаарец" газетінде жарияланған мақаласында Манкелл кітаптарын еврей тіліне аударуға кедергі келтіруді ешқашан ойламағанын және осы жалған мәлімдеме жасау үшін белгісіз біреулер оның жеке басын қолданғанын мәлімдеді. Ол бастапқыда 2011 жылдың маусым айында Газаға бару жоспарлаған еді.

Қайырымдылық және мұра

2007 жылы Хеннинг Манкелл 15 миллион швед кронасын (шамамен 1,5 миллион евро) SOS Балалар ауылдарына Мозамбиктің батысындағы Чимойодағы балалар ауылы үшін сыйлады. Манкелл SOS Балалар ауылдары және Hand in Hand сияқты тәуелсіз ұйымдардың жиынтығына зор ақшалай көмек көрсетті. 1980 жылдары Манкелл Мозамбиктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар лагерьлерін аралады, содан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Жоғарғы комиссары Садако Огатамен бірге Оңтүстік Африкадағы босқындар лагерьлеріне барды. 2013 жылы ол Угандадағы конголық босқындарды кездестірді. Ол босқындардың қиын жағдайы туралы жазды, ал оның өлімінен кейін веб-сайты Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі комиссиясына оның атынан қайырымдылық жасауға шақырды. Алғашқы Fim do Caminho әдеби сыйлығына ұсынылған әңгімелердің тақырыбы "Мозамбиктегі қылмыс" Манкеллге құрмет ретінде таңдалды.

Валандер сериясы

Курт Валландер – Швецияның Истад қаласында тұратын және жұмыс істейтін ойдан шығарылған полиция инспекторы. Романтарда ол әріптестерімен бірге қорқынышты қылмыстарды ашады. Романның түйінді сұрағы: «Швед қоғамында не дұрыс болмады?» Сериал көптеген сыйлықтарға ие болды, соның ішінде неміс қылмыстық әдебиетінің сыйлығы және 1995 жылғы «Sidetracked» романы үшін британдық 2001 жылғы CWA Алтын қамшысы. Линда – Курт Валландердің қызы, ол полиция қызметкері болып әкесінің жолын жалғастырады. Манкелл оны басты кейіпкер етіп романдар трилогиясын бастады. Бірақ, швед телесериалында осы кейіпкерді ойнаған актриса Йоханна Селлстремнің өзін-өзі өлтіруінен кейін, Манкелл қатты қайғырып, тек бірінші романнан соң ғана осы серияны тоқтатуға шешім қабылдады.

Романның кино және теледидарға бейімделуі

Валандер (1997–2007) Sveriges Television. Швед тілі. Валандер (2005, 2009, 2013) Yellow Bird TV4 (Швеция) үшін. Швед тілі. Валандер (2008, 2010, 2012, 2016) Yellow Bird BBC (Ұлыбритания) үшін. Ағылшын тілі.