Кіріспе

Басқұрлы моллюскілердің қабығы арқылы бойлық өтетін тіндік талшық – сифункл. Сифункл – тек камералы қабықшасы бар басқұрлы моллюскілерде ғана кездеседі, мысалы, жойылған аммониттер мен белемниттер, сондай-ақ қазіргі наутилустар, каракатицалар және спирулалар. Каракатицаларда сифункл айқын емес және осы жануардың өте өзгертілген қабығындағы барлық кішкентай камераларды байланыстырады; ал басқа басқұрлы моллюскілерде ол жіп тәрізді болып, камераларды бөліп тұратын септалардың (қабырғалардың) кішкентай тесіктері арқылы өтеді. Кейбір ескі зерттеулерде сифункл үшін «сифон» термині қолданылған, бірақ қазіргі зерттеулерде осы есімді моллюскінің мүшесімен шатасуды болдырмау үшін бұл атау жиі қолданылмайды.

Функция

Сифункл негізінен қабықтың өсуі кезінде жаңа камералардан суды шығару үшін қолданылады. Бұл міндетті орындау үшін жұмсақ денелілер сифункулдағы қанның тұздылығын арттырады, ал су көбірек сұйылтылған камерадан осмос арқылы қанға өтеді. Сонымен қатар, газдар, негізінен азот, оттегі және көмірқышқыл газ, сифункулдағы қаннан босатылатын камераға диффузиялайды. Бұл белсенді сору түрі емес: камераға өтетін газ – пассивтік процесс. Энергияның көп бөлігі камерадан суды сіңіруге жұмсалады. Қабықтың камераларынан суды алу оның жалпы тығыздығын азайтады, сондықтан қабық сүйекті балықтардың жүзу қабысына ұқсас, жүзу құрылғысы ретінде жұмыс істейді. Әдетте, жұмсақ денелілер теңіз суының тығыздығына жақын тығыздықты сақтайды, бұл оларға минимал күш жұмсау арқылы тұрақты жүзу қабілетін сақтауға мүмкіндік береді. Геологиялық өткенде көптеген жұмсақ денелілер осының арқасында өте үлкен өлшемге (шамамен он метрге дейін) жеткен. Әдетте, сифункл қабықтың тығыздығын жылдам өзгертуге және осылайша жануардың қалауынша көтерілуіне немесе батуына мүмкіндік бермейді; керісінше, жануар қажет болған жағдайда жоғары немесе төмен жүзуі керек. Көлірек сифунклы жұмсақ денелілердің метаболизмі жоғары.

Морфология

Қазбаланған басбарнақтылардың сифунклесі тірі наутилюстердегідей жұмыс істеген деп саналады. Сифункленің өзі сирек сақталады, бірақ оның пішіні оны қоршап тұрған қатайған құрылымдардан анықтауға болады. Көптеген қазбаларда сифункленің әр қабырға арқылы өтетін тесіктері көрінеді. Осы тесіктердің айналасында қабырғаның жиегі септум мойны (немесе сифункл ойығы) деп аталатын қалың арагониттік түтікшеге иіліп тұрады. Қабықтың әрбір камерасында сифункл жалғау сақинасы деп аталатын түтікшелі құрылыммен қоршалған. Тірі наутилюстерде жалғау сақинасы – сифунклдің тіндерінен шыққан органикалық немесе жұқа кальцитті қабаттары бар қарапайым, жұқа қабырғалы цилиндр. Бұл нәзік және нашар минералданған форма наутилосифонат морфологиясы деп аталады. Көптеген жойылған басбарнақтылардың жалғау сақинасы әлдеқайда айқын, өте қалың және кеуекті ішкі кальцитті қабатымен ерекшеленеді. Бұл күшті минералданған форма кальциосифонат жалғау сақинасы деп аталады. Жалғау сақиналары морфологиялық жағынан әртүрлі, тар біртекті түтікшелерден бастап, дөңгелек, сегменттелген қуыстарға дейін болады. Кейбіреулері бүктеліп, кальцит жапырақтарын немесе қанаттарын сифунклге жібереді. Жалғау сақиналары әдетте септум мойнымен біріккен және жақыннан қарап тексермесе ажырату қиын. Дегенмен, олардың даму тегі қабықша мен қабырғалардан толығымен бөлек және биоминералды күшейту үшін арагонит емес, кальцитті пайдаланады.