Кіріспе

Басқұйрықтылар тобы. Вампир шаян (Vampyroteuthis infernalis, lit. "тозақтан келген вампир шаян") – мұхиттың терең, суық және тропикалық аймақтарында кездесетін шағын басқұйрықты. Вампир шаян өзінің биолюминесценттік мүшелері мен ерекше оттегі метаболизмі арқасында теңіздің ең аз оттегі бар бөліктерінде тіршілік етеді. Оның арқа жағындағы алғашқы екі жұп қолдарының арасында орналасқан екі ұзын, қайтарылатын жіпшесі бар, бұл оны сегізаяқтар мен калмарлардан ерекшелейді және оны жеке Vampyromorphida орнына қояды, бірақ оның ең жақын туыстары сегізаяқтар болып табылады. Филогенетикалық реликт ретінде, ол өзінің орнының жалғыз белгілі тірі өкілі болып табылады. Алғашқы үлгілер Вальдивия экспедициясында жиналды және 1903 жылы неміс теутлог Карл Чун оны бауыршақ деп сипаттады, бірақ кейіннен бірнеше жойылған таксондармен бірге жаңа орналасқан топқа жатқызылды.

Ашылу

Вампирлік кальмар Карл Чун басқарған Вальдивия экспедициясы (1898–1899) кезінде ашылды. Чун – Challenger экспедициясынан шабыттанған зоолог, ол 300 фатомнан (550 метр) төменде өмірдің бар екенін растауды қалады. Кейін Чун вампирлік кальмарды Vampyroteuthidae тұқымдастығына жатқызды. Зерттеушілер бұрын осы тұқымдастықтан кенозой дәуіріне дейінгі ешқандай түрді тапқан емес. Бұл екі идеяны ұсынады: Лазарь эффектісі деп аталатын айқын сақталу қиындығы болуы мүмкін, немесе вампирлік кальмарлардың терең мұхитқа алғаш қоныстанған уақытының дұрыс емес анықталуы. Лазарь эффектісі кейінгі кредалық зерттеу аймақтарының жетіспеушілігінен немесе вампирлік кальмарлардың саны мен таралуының азаюынан туындауы мүмкін. Қай жағдайда болса да, іздеу аймақтары бірдей болғанмен, оларды табу және талдау қиын. Жануардың аты оның қара түсінен және плащ тәрізді торлы қанаттарынан, емес, әдеттерінен – ол қан емес, шөкімдермен қоректенеді – шабыттанды. Судың түбіндегі өмірге бейімделу үшін вампирлік кальмарлар бірнеше қасиеттерді дамытты: барлық терең теңіз басбармақтыларының арасында олардың массаға шаққандағы метаболизм деңгейі ең төмен. Олардың көк қанындағы гемоцианин басқа басбармақтыларға қарағанда оттегіні тиімдірек байланыстырып, тасымалдайды, бұл үлкен беті бар жабырқалармен көмектеседі. Жануарлардың бұлшық еттері нашар және қабыршақтары өте кішкентай, бірақ күрделі статицистер (адамның ішкі құлағына ұқсас тепе-теңдік мүшелері) және айналадағы теңіз суының тығыздығына жақын аммонийге толы желатинді тіндердің арқасында аз күш жұмсап, ептілік пен жүзуді сақтайды. Вампирлік кальмардың OMZ аймақтарында өмір сүру қабілеті оны өмірге үлкен мөлшерде оттегі қажетті жаратылыстардан қорғайды. Вампирлік кальмарда үлкен көздері мен оптикалық бөліктері бар, бұл биолюминесценцияны қашықтықтан анықтау және жем мен жұптасу тығыздығы төмен үлкен су көлемін бақылау үшін сезімталдықты арттыруға бейімделу болуы мүмкін. Көптеген терең теңіз басбармақтылары сияқты, вампирлік кальмарда да сия қаптары жоқ. Оны мазаласа, ол қолдарын сыртқа қарай бүгіп, денесіне орап алады, өзін бір түрлі сыртқа бұрып, тікенді өскіндерін көрсетеді. Егер қатты алаңдаса, ол қолдарының ұштарынан көк жарықтан тұратын жабысқақ биолюминесцентті шырышты бұлтты шығарады. Бұл шағылысқан жарық, шамамен 10 минутқа созылуы мүмкін, жаратылыстарды басып тастауға және вампирлік кальмардың қараңғылыққа жүзбей жоғалып кетуіне мүмкіндік беруі керек. Жарықтандыратын сия жаратылысқа жабысып, "қарқынды дабыл" деп аталатын нәрсені жасайды (вампирлік кальмардың жаратысын екінші деңгейдегі жаратыстарға көбірек көрінеді). Бұл көрсетілім жануар қатты алаңдаған жағдайда ғана жасалады, себебі шырышты қалпына келтірудің метаболизмі жоғары. Вампирлік кальмардың әр қолының соңында биолюминесцентті мүшелері де бар, оларды олжаны тарту үшін жем ретінде пайдаланады. Оның қолдарының ұштары да жаңаруға қабілетті, сондықтан олар тістелсе, жануардың жаратысының назарынан тыс қалған кезде қашуға мүмкіндік беретін алаңдаушылық ретінде қызмет ете алады.

Даму және көбею

Вампир шайынының онтогенезі туралы көп мәлімет белгілі емес. Олардың дамуы үш морфологиялық түрден өтеді: ең жас жануарларда бір жұп қанаттары болады, аралық түрде екі жұп қанаттары болады, ал ересек түрінде қайтадан бір жұп қанаттары болады. Дамуының ең алғашқы және аралық кезеңдерінде қанаттардың жұбы көзге жақын орналасқан; жануар дами келе, бұл жұп біртіндеп жоғалып, екінші жұп пайда болады. Жануарлар өскен сайын, олардың беткі ауданының көлеміне қатынасы төмендеп, қанаттары қайта өлшемделіп, орналастырылып, қозғалыс тиімділігін арттырады. Жастар негізінен реактивті итеру арқылы қозалса, ересектер қанаттарын қағуды ең тиімді тәсіл деп санайды. Бұл ерекше онтогенез бұрын шатасуға себеп болды, әртүрлі түрлер әртүрлі отбасыларға жататын бірнеше түрлер ретінде қарастырылды. Егер терең теңіздегі басқа бассүйексіздер туралы білімдерден гипотеза жасасақ, вампир шайыны аз мөлшерде ірі жұмыртқалар арқылы баяу көбейеді. Жұмыртқалау мерзімі белгілі емес және жыныс бездерінің дамуына аз энергия жұмсалады. Шабақтары мөлдір болып, белсенді тамақтануға кіріспей тұрып, белгісіз мерзімге толыққанды сарысының есебінен тіршілік етеді. Вампир шайынының көбеюі басқа кез келген коллекциялық бассүйексіздерден өзгеше. Қоспақтанған кезде еркектер спермадан тұратын “түйін”ді ұрғашыға береді, ал ұрғашы оны қабылдап, мантаның ішіндегі арнайы қалтада сақтайды. Ұрғашы дайын болғанда, осы түйінді көбею үшін пайдаланады. Ұрғашылар көбею қажеттілігін сезген кезде, жеке көбею “оқиғаларында” жұмыртқалайды. Вампир шайынының төмен метаболизміне байланысты бұл көбею оқиғалары арасында үлкен үзіліс болады, яғни көбеюге қажетті ресурстарды жинақтау үшін көп уақыт қажет.

Мінез-құлық

Қолымызда бар мінез-құлық туралы мәліметтер қашықтан басқарылатын суасты аппаратымен (ROV) жасалған қысқа мерзімді кездесулерден алынған. Вампир шаян қабылдау кезінде жиі жарақаттанады және аквариумда екі айға дейін тірі қалуы мүмкін. Олардың сегіз жылдан астам өмір сүретіні жөнінде болжам бар. Жасанды ортада қорғанышсыз мінез-құлықты сенімді түрде бақылау қиын. 2014 жылдың мамыр айында Монтерей шығанағы аквариумы (Калифорния, АҚШ) бұл түрді алғаш рет көрмеге қойды. Қолайлы климатта өмір сүретін туыстарындан айырмашылығы, терең теңіздегі жұмсақ денелілер ұзаққа созылған қашуға энергия жұмсауға шамасы жетпейді. Олардың метаболизмі төмен және осындай тереңдікте жем аз болғандықтан, вампир шаяндар энергияны сақтау үшін жаңаша жыртқыштардан қашу тактикасын қолдануы керек. Бұрын айтылған биолюминесцентті "отшашу" жарқыраған қолдардың иілуімен, хаотиқалық қозғалыстармен және қашу бағыттарымен бірігіп, жыртқышқа бірнеше нысананы анықтауды қиындатады. Вампир шаянның қайтарылатын жіпшелері жыртқыштарды анықтау және қашу механизмдері арқылы жыртқыштардан қашуға көбірек көмектеседі деп есептеледі. Плащтың астыңғы жағы күшті пигменттелген, денедің көптеген фотофорларын жасырады. Жарқыраған қол ұштары жануардың басынан жоғары жиынтықталып, шабуылды маңызды аймақтардан ауыртады. Егер жыртқыш қол ұшын тістесе, вампир шаян оны қайта жаңарта алады.

Тамақтандыру

Вампир шаянқылары сегіз қолға ие, бірақ тамақтануға арналған ұялары жоқ, оның орнына азық-түлік ұстау үшін екі қайтарылатын жіпшені пайдаланады. Бұл жіпшелердің үстінде көптеген сезімтал жасушалардан тұратын кішкентай түкшелері бар, олар олжаны анықтап, ұстап алуға көмектеседі. Олар қалдықтарды сорушылардан шығарылатын шырышпен біріктіріп, азық шарларын жасайды. Қозғалыссыз, барлық түрлі қоректенетін жандар ретінде, олар қалдықтармен, соның ішінде желатинді зоопланктонның (сальптар, личинкалар және медузалар) қалдықтарымен, сондай-ақ толық копеподтармен, остракодтармен, амфиподтармен және изоподтармен, әрі жоғарыда тіршілік ететін басқа су жануарларының фекальдық түйіршіктерімен қоректенеді. Вампир шаянқылары сонымен қатар ерекше әдіспен сүйкімділікке шақырады, судағы биолюминесцентті протостарды қасақана қоздырып, үлкен олжаны өздеріне тартады. Вампир шаянқылары терең судың ірі балықтарының, оның ішінде алып гранадиерлердің, сондай-ақ киттер мен теңіз арыстандары сияқты терең суға шомылатын сүтқоректілердің асқазан ішіндегі мазмұнынан табылған.

Қарым-қатынастар

Vampyromorphida – барлық сегізқарғылылардың қазіргі кездегі туыс таксоны. Баспаяқтылардың көптеген гендер мен митохондриялық геномдарды қолдана отырып жасалған филогенетикалық зерттеулері, Vampyromorphida-ның Octopodiformes тобының басқаларынан эволюциялық жағынан алғаш бөлінгенін көрсетті. Vampyromorphida фотофорлар және, ең болмаса, модификацияланған қолдар болып саналатын екі веляр жіпшесі сияқты ерекше белгілермен сипатталады. Бұл топ басқа колоидтармен, оның ішінде кальмарлармен және циррат сегізқарғылылармен сегіз желкенді қолдарымен бірге ішкі гладиусты бөліседі. Vampyroteuthis өзінің сегіз циррат қолын Cirrata тобымен бөліседі, онда бүйірлік цирилер немесе жіпшелер сорушылармен кезектесіп орналасқан. Vampyroteuthis-тің ерекшелігі – сорушылар тек қолдың дистальды жартысында ғана кездеседі, ал цирилер бүкіл ұзындығы бойынша созылады. Циррат сегізқарғылыларда сорушылар мен цирилер қолдың бүкіл ұзындығында кезектесіп орналасқан. Сондай-ақ, Vampyroteuthis пен юра және бор кезеңдеріне жататын Loligosepiina арасындағы тығыз байланыс олардың гладиусының, ішкі қатаю құрылымының ұқсастығымен расталады. Франциядағы La Voulte sur Rhône орта юралық кезеңінен табылған Vampyronassa rhodanica, Vampyroteuthis-пен кейбір белгілерін бөлісетін вампиротеутидтердің бірі саналады. Solnhofen қаласынан (156–146 млн жыл бұрынғы) алынған, Киммеридж-Титоны кезеңіне жататын Plesioteuthis prisca, Leptotheuthis gigas және Trachyteuthis hastiformis сияқты күдікті вампироморфидтерді бұл топқа нақты жатқызу мүмкін емес; олар ірі түрлер (P. prisca-да 35 см-ден L. gigas-да 1 м-ден асады) және вампироморфидтерде кездеспейтін ерекшеліктерге ие, олар нағыз кальмарлар, Teuthida-ға ұқсас.

Қорғау мәртебесі

Вампир шаян қазіргі уақытта жойылып бара жатқан немесе қауіп төндіретін түрлер тізіміне енгізілмеген, және олардың адамдарға зияны жоқ. Вампир шаяндардың микропластик ластануына ұшырау қаупі жоғары, себебі олардың тамақтануының көп бөлігі теңіз қарларынан тұрады. Микропластик ас қорыту жолында орын алып, жануардың асқазаны толып сезінуіне себеп болып, тамақтану белсенділігін азайтып, қоректік заттардың сіңуіне кедеріл келтіреді, соның салдарынан өлімге әкелуі мүмкін.

Танымал мәдениет

2008 жылғы төмен сапалы ипотекалық дағдарыстан кейін Мэтт Тайбидің "Rolling Stone" журналындағы мақаласынан бастап, "вампир шаян" термині танымал мәдениетте америкалық инвестициялық банкі – Goldman Sachs-қа қатысты жиі қолданыла бастады. Нағыз вампир шаяндары "Жер шары: Мұхиттың тереңдігі" эпизодында көрсетілген.