Кіріспе
Бағалау жазықтығы мен орбита жазықтығы арасындағы бұрыш. Орбиталық еңіс – аспан денесінің айналысындағы объектінің орбитасының көлбеулігін өлшейтін шама. Ол эталондық жазықтық пен орбиталық жазықтық немесе айналып жүрген объектінің бағыт осі арасындағы бұрыш ретінде беріледі. Егер спутник Жерді экватордың үстінен тікелей айналса, онда спутник орбитасының жазықтығы Жердің экваторлық жазықтығымен сәйкес келеді және спутник орбитасының еңісі 0° болады. Дөңгелек орбитаның жалпы жағдайы – ол көлбеу болып келеді, орбитаның жартысы солтүстік жарты шардан, жартысы оңтүстік жарты шардан өтеді. Егер орбита 20° солтүстік ендік пен 20° оңтүстік ендік аралығында тербелсе, онда оның орбиталық еңісі 20° құрайды.
Orbital inclination measures the tilt of an object's orbit around a celestial body. It is expressed as the angle between a reference plane and the orbital plane or axis of direction of the orbiting object. For a satellite orbiting the Earth directly above the Equator, the plane of the satellite's orbit is the same as the Earth's equatorial plane, and the satellite's orbital inclination is 0°. The general case for a circular orbit is that it is tilted, spending half an orbit over the northern hemisphere and half over the southern. If the orbit swung between 20° north latitude and 20° south latitude, then its orbital inclination would be 20°.
Орбиталар
Иілу – аспан денесінің орбитасының пішіні мен бағытын сипаттайтын алты орбиталық элементтің бірі. Ол орбиталық жазықтық пен эталондық жазықтық арасындағы бұрыш, әдетте градустармен беріледі. Планетаның айналасында айналатын спутник үшін эталондық жазықтық әдетте планетаның экваторы орналасқан жазықтық болып табылады. Күн жүйесіндегі планеталар үшін эталондық жазықтық көбінесе эклиптика болып табылады, яғни Жердің Күнді айналу жазықтығы. Бұл эталондық жазықтық Жердегі бақылаушылар үшін ең ыңғайлы. Сондықтан Жердің иілуі, анықтама бойынша, нөлге тең. Иілуді басқа жазықтыққа қатысты да өлшеуге болады, мысалы, Күннің экваторына немесе өзгермейтін жазықтыққа (Күн жүйесінің бұрыштық импульсін көрсететін жазықтық, шамамен Юпитердің орбиталық жазықтығы).
Табиғи және жасанды спутниктер
Табиғи немесе жасанды спутниктердің орбиталарының еңістігі, егер олар орбиталық дененің экваторлық жазықтығына жеткілікті жақын болса, сол жазықтыққа қатысты өлшенеді. Экваторлық жазықтық – орталық дененің айналу осіне перпендикуляр жазықтық. 30° еңіс 150° бұрышпен де сипатталуы мүмкін. Стандартты орбита – планетаның айналу бағытымен бірдей бағыттағы орбита. 90°-тан жоғары еңіс ретроградты (кері) орбиталарды көрсетеді. Осыған сәйкес: 0° еңіс орбиталық дененің планетаның экваторлық жазықтығында прогрессивті орбитада қозғалатынын білдіреді. 0°-дан жоғары және 90°-дан төмен еңіс те прогрессивті орбитаны сипаттайды. Жерді айналатын жасанды спутниктерді сипаттағанда 63,4° еңіс жиі сындық еңіс деп аталады, себебі олардың апогейлік дрейфі нөлге тең. Дәл 90° еңіс полярлық орбита болып табылады, онда ғарыш аппараты планетаның полюстерінен өтеді. 90°-дан жоғары және 180°-дан төмен еңіс ретроградтық орбита болып табылады. Дәл 180° еңіс – экваторлық орбитаның кері бағыттағы орбитасы. Жұлдызынан тым алыс емес, үлкен планета-ай қашықтығы бар, соқтығысудан пайда болған жер планеталарының айлары үшін, айлардың орбиталық жазықтығы жұлдыздың әсерінен туындаған толқуларға байланысты, жұлдыздың айналысындағы планета орбитасымен сәйкес келеді, бірақ планета-ай қашықтығы аз болса, еңіс болуы мүмкін. Газ гиганттары үшін айлардың орбиталары гигант планетаның экваторымен сәйкес келеді, себебі олар планеталық дискілерде қалыптасқан. Бұл қатаң түрде тек тұрақты спутниктерге қатысты. Алыс орбиталарда тұтқындалған денелердің еңісі әртүрлі, ал салыстырмалы түрде жақын орбиталарда тұтқындалған денелердің еңісі үлкен тұрақты спутниктердің толқу әсері мен бұзылыстарына байланысты төмен болады.
An inclination of 0° means the orbiting body has a prograde orbit in the planet's equatorial plane. An inclination greater than 0° and less than 90° also describes a prograde orbit. An inclination of 63.4° is often called a critical inclination, when describing artificial satellites orbiting the Earth, because they have zero apogee drift. An inclination of exactly 90° is a polar orbit, in which the spacecraft passes over the poles of the planet. An inclination greater than 90° and less than 180° is a retrograde orbit. An inclination of exactly 180° is a retrograde equatorial orbit. For impact generated moons of terrestrial planets not too far from their star, with a large planet–moon distance, the orbital planes of moons tend to be aligned with the planet's orbit around the star due to tides from the star, but if the planet–moon distance is small, it may be inclined. For gas giants, the orbits of moons tend to be aligned with the giant planet's equator, because these formed in circumplanetary disks. Strictly speaking, this applies only to regular satellites. Captured bodies on distant orbits vary widely in their inclinations, while captured bodies in relatively close orbits tend to have low inclinations owing to tidal effects and perturbations by large regular satellites.
Экзопланеталар және көп жұлдызды жүйелер
Экзопланеталардың немесе көп жұлдызды жүйелердің мүшелерінің еңіс бұрышы – Жерден объектіге дейінгі көру сызығына перпендикуляр жазықтыққа қатысты орбита жазықтығының бұрышы. 0° еңіс – бетке қарап орналасқан орбита, яғни экзопланетаның орбита жазықтығы Жерден көру сызығына перпендикуляр. 90° еңіс – жиекке қарап орналасқан орбита, яғни экзопланетаның орбита жазықтығы Жерден көру сызығына параллель. Экзопланеталарды зерттеуде "еңіс" сөзі осы көру сызығының еңісін білдіргендіктен, планетаның орбитасы мен оның жұлдызының айналу осі арасындағы бұрыш "орбита-айналу бұрышы" немесе "орбита-айналу сәйкестігі" терминімен беріледі. Ол әрбір планета үшін, планетаға жақын жердегі серіктер планетаның экваторына қатысты дерлік тұрақты орбиталық еңіске (негізінен планетаның гравитациялық әсерінен туындайтын орбиталық прецессиямен) ие болатын қашықтық бар екенін көрсетті, ал алыс серіктер эклиптикаға қатысты дерлік тұрақты орбиталық еңіске (негізінен күннің гравитациялық әсерінен туындайтын прецессиямен) ие болады. Бірінші санаттағы серіктер, Нептунның серігі Тритонды қоспағанда, экваторлық жазықтыққа жақын айналады. Ол осы серіктер экваторлық аккрециялық дискілерден пайда болған деген қорытындыға келді. Бірақ ол Айдың, бір кезде Жерден белгілі бір қашықтықта болғанына қарамастан, оның пайда болуының әртүрлі сценарийларынан күтілетіндей, ешқашан экваторлық орбитаға ие болмағанын анықтады. Бұл "айдың еңіс мәселесі" деп аталады, және содан бері оған түрлі шешімдер ұсынылды.
Басқа мағынасы
Планеталар мен басқа да айналатын аспан денелері үшін экваторлық жазықтықтың орбиталық жазықтыққа қатысты бұрышы – мысалы, Жер полюстерінің Күнге қарай немесе одан алыстауы сияқты – кейде еңіс деп те аталады, бірақ одан анығырақ терминдер – осьтік еңіс немесе көлбеулік.