Кіріспе

Бағалау жазықтығы мен орбита жазықтығы арасындағы бұрыш. Орбиталық еңіс – аспан денесінің айналысындағы объектінің орбитасының көлбеулігін өлшейтін шама. Ол эталондық жазықтық пен орбиталық жазықтық немесе айналып жүрген объектінің бағыт осі арасындағы бұрыш ретінде беріледі. Егер спутник Жерді экватордың үстінен тікелей айналса, онда спутник орбитасының жазықтығы Жердің экваторлық жазықтығымен сәйкес келеді және спутник орбитасының еңісі 0° болады. Дөңгелек орбитаның жалпы жағдайы – ол көлбеу болып келеді, орбитаның жартысы солтүстік жарты шардан, жартысы оңтүстік жарты шардан өтеді. Егер орбита 20° солтүстік ендік пен 20° оңтүстік ендік аралығында тербелсе, онда оның орбиталық еңісі 20° құрайды.

Орбиталар

Иілу – аспан денесінің орбитасының пішіні мен бағытын сипаттайтын алты орбиталық элементтің бірі. Ол орбиталық жазықтық пен эталондық жазықтық арасындағы бұрыш, әдетте градустармен беріледі. Планетаның айналасында айналатын спутник үшін эталондық жазықтық әдетте планетаның экваторы орналасқан жазықтық болып табылады. Күн жүйесіндегі планеталар үшін эталондық жазықтық көбінесе эклиптика болып табылады, яғни Жердің Күнді айналу жазықтығы. Бұл эталондық жазықтық Жердегі бақылаушылар үшін ең ыңғайлы. Сондықтан Жердің иілуі, анықтама бойынша, нөлге тең. Иілуді басқа жазықтыққа қатысты да өлшеуге болады, мысалы, Күннің экваторына немесе өзгермейтін жазықтыққа (Күн жүйесінің бұрыштық импульсін көрсететін жазықтық, шамамен Юпитердің орбиталық жазықтығы).

Табиғи және жасанды спутниктер

Табиғи немесе жасанды спутниктердің орбиталарының еңістігі, егер олар орбиталық дененің экваторлық жазықтығына жеткілікті жақын болса, сол жазықтыққа қатысты өлшенеді. Экваторлық жазықтық – орталық дененің айналу осіне перпендикуляр жазықтық. 30° еңіс 150° бұрышпен де сипатталуы мүмкін. Стандартты орбита – планетаның айналу бағытымен бірдей бағыттағы орбита. 90°-тан жоғары еңіс ретроградты (кері) орбиталарды көрсетеді. Осыған сәйкес: 0° еңіс орбиталық дененің планетаның экваторлық жазықтығында прогрессивті орбитада қозғалатынын білдіреді. 0°-дан жоғары және 90°-дан төмен еңіс те прогрессивті орбитаны сипаттайды. Жерді айналатын жасанды спутниктерді сипаттағанда 63,4° еңіс жиі сындық еңіс деп аталады, себебі олардың апогейлік дрейфі нөлге тең. Дәл 90° еңіс полярлық орбита болып табылады, онда ғарыш аппараты планетаның полюстерінен өтеді. 90°-дан жоғары және 180°-дан төмен еңіс ретроградтық орбита болып табылады. Дәл 180° еңіс – экваторлық орбитаның кері бағыттағы орбитасы. Жұлдызынан тым алыс емес, үлкен планета-ай қашықтығы бар, соқтығысудан пайда болған жер планеталарының айлары үшін, айлардың орбиталық жазықтығы жұлдыздың әсерінен туындаған толқуларға байланысты, жұлдыздың айналысындағы планета орбитасымен сәйкес келеді, бірақ планета-ай қашықтығы аз болса, еңіс болуы мүмкін. Газ гиганттары үшін айлардың орбиталары гигант планетаның экваторымен сәйкес келеді, себебі олар планеталық дискілерде қалыптасқан. Бұл қатаң түрде тек тұрақты спутниктерге қатысты. Алыс орбиталарда тұтқындалған денелердің еңісі әртүрлі, ал салыстырмалы түрде жақын орбиталарда тұтқындалған денелердің еңісі үлкен тұрақты спутниктердің толқу әсері мен бұзылыстарына байланысты төмен болады.

Экзопланеталар және көп жұлдызды жүйелер

Экзопланеталардың немесе көп жұлдызды жүйелердің мүшелерінің еңіс бұрышы – Жерден объектіге дейінгі көру сызығына перпендикуляр жазықтыққа қатысты орбита жазықтығының бұрышы. 0° еңіс – бетке қарап орналасқан орбита, яғни экзопланетаның орбита жазықтығы Жерден көру сызығына перпендикуляр. 90° еңіс – жиекке қарап орналасқан орбита, яғни экзопланетаның орбита жазықтығы Жерден көру сызығына параллель. Экзопланеталарды зерттеуде "еңіс" сөзі осы көру сызығының еңісін білдіргендіктен, планетаның орбитасы мен оның жұлдызының айналу осі арасындағы бұрыш "орбита-айналу бұрышы" немесе "орбита-айналу сәйкестігі" терминімен беріледі. Ол әрбір планета үшін, планетаға жақын жердегі серіктер планетаның экваторына қатысты дерлік тұрақты орбиталық еңіске (негізінен планетаның гравитациялық әсерінен туындайтын орбиталық прецессиямен) ие болатын қашықтық бар екенін көрсетті, ал алыс серіктер эклиптикаға қатысты дерлік тұрақты орбиталық еңіске (негізінен күннің гравитациялық әсерінен туындайтын прецессиямен) ие болады. Бірінші санаттағы серіктер, Нептунның серігі Тритонды қоспағанда, экваторлық жазықтыққа жақын айналады. Ол осы серіктер экваторлық аккрециялық дискілерден пайда болған деген қорытындыға келді. Бірақ ол Айдың, бір кезде Жерден белгілі бір қашықтықта болғанына қарамастан, оның пайда болуының әртүрлі сценарийларынан күтілетіндей, ешқашан экваторлық орбитаға ие болмағанын анықтады. Бұл "айдың еңіс мәселесі" деп аталады, және содан бері оған түрлі шешімдер ұсынылды.

Басқа мағынасы

Планеталар мен басқа да айналатын аспан денелері үшін экваторлық жазықтықтың орбиталық жазықтыққа қатысты бұрышы – мысалы, Жер полюстерінің Күнге қарай немесе одан алыстауы сияқты – кейде еңіс деп те аталады, бірақ одан анығырақ терминдер – осьтік еңіс немесе көлбеулік.