Кіріспе

Гьёрги (Джордж) Конрад (2 сәуір 1933 - 13 қыркүйек 2019) – венгр романисі, публицист, эссеші және әлеуметтанушы, жеке бостандық жақтасы ретінде танымал.

Өмір

Георгий Конрад Дебреценге жақын Береттоуйфалуда бай еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Йозеф Конрад аппараттық тауарлармен айналысқан, ал анасы Роза Клейн Нагварадтың еврей орта таптық отбасының мүшесі болған. 1930 жылы оның үлкен әпкесі Эва дүниеге келді. Конрадтың ата-анасы тұтқындалып, Австрияға депортацияланды. Германияның Венгрияға басып кіргенінен кейін екі бала мен екі туысы Будапешттегі туыстарына барды, Береттоуйфалудың барлық еврей тұрғындары Нагиварадтағы геттоға, содан кейін Аушвицке жіберілгенге дейін бір күн бұрын. Конрадтың сыныптастарының көпшілігі Біркенауда қаза тапты. 1945 жылдың ақпан айында Джордж пен оның әпкесі Береттоуйфалуға оралды, ал маусым айында олардың ата-аналары Страсхоф концлагерінен босатылды. Конрадтар отбасы Береттоуйфалудың еврей тұрғындары арасында аман қалған жалғыз отбасы болды. Конрад 1946 жылы Дебрецендегі Бас реформаланған гимназияда оқыды, келесі жылы 1951 жылы Будапешттегі Мадач гимназиясына оқуға түсті. 1951 жылы Этвеш Лоран университетінің Ленин институтында әдебиет, әлеуметтану және психологияны оқыды. 1950 жылы оның әкесінің бизнесі мен олардың үйі Береттоуйфалуда мемлекеттендірілді. Конрад университет білімін Будапешттегі Этвеш Лоран университетінің венгр әдебиеті мен тілі кафедрасында аяқтады. 1956 жылы ол Венгрия көтерілісіне қатысып, негізінен университет студенттерінен тұратын Ұлттық гвардияда қызмет етті. Отбасының көп бөлігі батысқа кетіп қалды, бірақ Конрад Венгрияда қалуға шешім қабылдады. Конрадтың балалық шақтағы өмір сүру тарихы оның "Кету және қайта оралу" атты автобиографиялық романында баяндалады. Ол өмірін уақытша жұмыстармен қамтамасыз етті: ол репетиторлық жасады, оқырмандарға есептер жазды, аудармашылықпен айналысты және фабрикада жұмыс істеді. 1959 жылдың жазынан бастап ол Будапешттің жетінші округінде балалар әл-ауқатын қадағалаушы болып тұрақты жұмыс істеді. Ол сол жерде жеті жыл болды, сол уақытта ол өзінің "Іс жұмыскері" (1969) романының негізі ретінде қызмет ететін тәжірибе жинады. Кітапқа сын әртүрлі болды: ресми сын теріс болды, бірақ кітап тез танымал болды және бірнеше күн ішінде сатылып кетті. 1960-1965 жылдары Конрад "Мадьяр Геликон" баспасында оқырман болып жұмыс істеді, онда ол Гоголь, Тургенев, Толстой, Достоевский, Бабель және Бальзак шығармаларының бас редакторы болды. 1965 жылы ол Қалалық ғылым және жоспарлау институтына қосылды, онда Венгрия ғылым академиясының әлеуметтану ғылыми тобымен қалалық әлеуметтану бойынша зерттеулер жүргізді. Ол қалалық социолог Иван Сзеленьимен тығыз жұмыс істеді, олармен бірге "Жаңа тұрғын үй құрылыстарының әлеуметтану проблемалары туралы" (1969) кітабын және елдің өңірлік аймақтарын басқару туралы екі кең ауқымды еңбекті, сондай-ақ Венгриядағы урбанистикалық және экологиялық үрдістерді жазды. Қала құрылысы жөніндегі тәжірибелері келесі романы "Қала салушы" үшін материал болды, онда ол "Іс жұмыскері" романындағы тіл мен формадағы тәжірибелерді түбегейлі кеңейтті. 1977 жылы "Қала салушы" романы Магvető Publishers баспасынан тек цензураланған түрінде ғана мажар тілінде жарық көруге рұқсат етілді. Оны шетелде Suhrkamp, Seuil, Harcourt Brace Jovanovitch және Филипп Роттың Пингвин сериясы жариялады, ал алғы сөзін Карлос Фуэнтес жазды. Конрад 1973 жылы шілдеде саяси полицияның бұйрығымен жұмысынан айырылды. Ол жарты жыл бойы Добадағы жұмыс терапиясы негізінде психикалық ауруханада медбике көмекшісі болып жұмыс істеді. Иван Сзеленьимен бірге Конрад 1974 жылы "Сыныптық билікке апаратын жолдағы интеллектуалдар" атты еңбегін шығарды. "Интеллектуалдар" кітабының (шетелдік баспаға арналды) жазылуы аяқталғаннан кейін көп ұзамай саяси полиция Сзеленьи мен Конрадтың пәтерлерін тыңдау және іздеумен өткізді. Конрадтың күнделіктерінің едәуір бөлігі тәркіленді, ал авторлары мемлекетке қарсы көтеріліс үшін тұтқындалды. Оларды сынақ мерзімінде босатып, отбасыларымен бірге көшіп кетулеріне рұқсат етілді. Сзеленьи ұсынысты қабылдады, ал Конрад Венгрияда қалып, ішкі эмиграцияны және оның барлық талаптарын таңдады. "Интеллектуалдар таптық билікке апаратын жол" кітабының контрабандалық қолжазбасы шетелде басылып шықты және ол университеттерде оқылатын кітаптар тізіміне еніп қалды. Ол мажар тіліндегі "Сәмиздат" және Батыс баспаларында жарық көрді. Осы кезеңнен 1989 жылға дейін Конрад Венгрияда тыйым салынған автор болды, ол барлық заңды табыстан айырылды. Ол шетелдегі жалақымен өмір сүрді. Оның шығармалары кітапханаларда шектеулі бөлімдерде сақталды. Әрине, ол радиода немесе телевидениеде сөйлеуге де тыйым салынды. 1976 жылы саяхаттау шектеулері аяқталғаннан кейін Конрад Берлинде DAAD стипендиясы бойынша бір жыл, ал Америкада американдық баспасынан стипендия алып бір жыл өтті. Осы кезеңде ол өзінің "Жеңілген" романын жазды. 1977 мен 1982 жылдар арасында Конрадтың екі томдық эссесі жарық көрді: "Автономияның құлқыны" (ағылшын тіліне аударылмаған) және "Антиполитика". Бұл еңбектер еуропалық саяси статус-квоны күдікке түсірді. "Антиполитика" Ялта келісімін және ықпал аймақтары жүйесін үшінші дүниежүзілік соғыстың болуына ықтимал себеп ретінде бейнеледі. Кітаптың қосымша тақырыбы "Орталық Еуропалық медитациялар" болды және ол Еуропадағы бейбітшілік үшін қажетті шарт ретінде аталған аймақтың Кеңес блогынан бөлінуін талап ететін дауыстардың біріне айналды. Конрад Орталық Еуропаның темір қоршаудың жоғалуын болжағандардың бірі болды. 1984 жылы ол Вена университетінен алған Гердер сыйлығын алғанда, Шварценберг сарайында "Орталық Еуропа арманы әлі бар ма?" атты эссесін оқыды. Сынаушылар оның эсселерін Адам Михник, Милан Кундера, Вацлав Гавел, Чеслав Милош және Данило Киш еңбектерімен салыстырды. 1973 мен 1989 жылдар арасында ресми мәдениеттен тәуелсіз, еркін саяси және көркемдік субмәдениет дамыды. Конрад демократиялық оппозициядағы шешуші дауыстардың бірі болды. Оның шығармалары оппозицияның жер астындағы "Сәмиздат" журналдарында жарияланды. Радио Эуропаға берген сұхбаттары арқылы Конрадтың идеялары кеңірген венгр аудиториясына жетті. 1982 жылдың қыркүйегінен бастап ол бір жыл бойы Берлиндегі Wissenschaftskolleg-ке қонақ ретінде шақырылды, ал келесі жылы Нью-Йорк гуманитарлық институтында стипендия алды. Соңғы төрт жыл ішінде Конрад "Бақта мереке" (1985 жылғы мажар нұсқасы) атты романын жазды. Ресми жарияланымға қатысты тыйым алынғаннан кейін ол қолжазбаны Венгриядағы Magvető баспасына жіберді. 1986 жылы Конрад Иерусалим әдеби қорынан шақыру алды, ол сол қалада бір ай өтті. Осы кезеңде Конрад оның "Көрінбейтін дауыс" (1997 жылғы мажар нұсқасы) жинағына енетін эсселер мен күнделік жазбаларын жазды. Конрад 1992 және 1996 жылдары Израильге оралды. Бірінші сапарында ол Иерусалим университеті үшін ұзақ біографиялық сұхбат берді, ал екіншісінде Бир-Шевадағы Бен-Гурион университетінде "Жудаизмнің үш жолы" атты лекция оқыды. 1988 жылы ол Колорадо Спрингс қаласындағы Колорадо колледжінде әлем әдебиетінен сабақ берді. Ескі режим құлағаннан кейінгі алғашқы жылдары, 1989 жылдан бастап Конрад Венгриядағы қоғамдық өмірге белсенді қатысып, демократияға өту жолын ашатын ойшылдардың бірі болды. Ол Бос демократтар альянсының (SZDSZ) негізін қалаушы мүшесі болды және Демократиялық хартаның негізін қалаушылары мен өкілдерінің бірі болды. Ол баспа және электрондық бұқаралық ақпарат құралдарында жиі пайда болды. 1990 жылдың көктемінде Конрад PEN International президенті болып сайланды және 1993 жылға дейін толық мерзімге осы лауазымды атқарды. Ол түрмеде отырған және қуғынға ұшыраған жазушылардың құқықтарын қорғауға күш салды және біртұтас елдердің жазушыларын бейбітшілік мүддесінде дөңгелек үстелдерге шақырды. 1997 мен 2003 жылдар арасында Конрад Берлиндегі Өнер академиясының президенті болып екі рет сайланды. Осы лауазымды алғаш рет шетелдік адам атқарды, Конрад оның тиімді үлесшісі болды.

Өлім

Георгий Конрад Будапешттегі үйінде қайтыс болды. Оның отбасы оның ауыр сырқатқа шалдыққанын мәлімдеді.

Георгий Конрад Франция, Венгрия және Германияның ең жоғары мемлекеттік наградаларымен марапатталды: Францияның Әскерлік Легионының офицері (1996); Венгрия Республикасының Құрмет Легионының Жұлдызды Орта Кресі (2003); Германия Федеративтік Республикасының Үлкен Еңбек Ордені (2003). Ол Антверпен университетінің (1990) және Нови-Сад университетінің (2003) құрметті докторы атанды. Ол Береттоуйфалудың (2003) және Будапешттің (2004) құрметті азаматы болды.

Мақалалар

Интеллигенция және әлеуметтік құрылым. Telos 38 (1978–79 жылдардың қысы). Нью-Йорк: Телос Пресс.