Кіріспе

Ауызша баяндама – белгілі бір тақырып бойынша ақпарат беруге немесе адамдарды оқытуға арналған ауызша ұсынылым. Лекция (латынша lēctūra сөзінен) – университет немесе колледж оқытушысы сияқты біреудің белгілі бір тақырып туралы ақпарат беруге немесе оқытуға арналған ауызша баяндамасы. Лекциялар маңызды ақпаратты, тарихты, аяқталған мәліметтерді, теорияларды және теңдеулерді жеткізу үшін қолданылады. Саясаткердің сөйлегені, дін қызметкерінің уағызы, тіпті кәсіпкердің таныстырылымдық баяндамасы да лекция нысанына ұқсас болуы мүмкін. Әдетте, лектор бөлменің алдында тұрып, лекция мазмұнына қатысты ақпаратты айтады. Лекциялар оқыту әдісі ретінде көп сынға ұшырағанымен, университеттер өз курстарының көп бөлігі үшін тиімді балама оқыту әдістерін әлі тапқан жоқ.

Этимология

"Лекция" сөзі 14 ғасырдан бері қолданылып келеді, бастапқы мағынасы – "оқу іс-әрекеті, оқылатын материал", латын тіліндегі lectus сөзінен (legere – "оқу" етістігінің өткен шақ түрі) шыққан. Кейіннен, 16 ғасырдан бастап, "оқырмандар алдында белгілі бір тақырып бойынша жасайтын дәріс" мағынасын алған. "Лекция оқу" етістігі 1590 жылдан бастап қолданыла бастады. "Лектор" сөзі дәріс оқылатын оқу үстелін білдіреді.

Тарих

Орта ғасырдағы университеттерде оқытушылар студенттерге түпнұсқа мәтіндерден оқып беретін, ал студенттер лекцияның мазмұнын жазып алатын. Түпнұсқа көздерден оқу, түпнұсқаға түсіндірмелер оқуға, содан кейін жалпы лекция жазбаларына айналды. Тарихтың көп бөлігінде қолмен жазылған лекция жазбалары арқылы білім тарату академиялық өмірдің маңызды бөлігі болды. Тіпті ХХ ғасырда да студенттер жазып алған немесе ғалымдар лекцияға дайындаған жазбалар кеңінен таралды (мысалы, Фердинанд де Соссюрдің "Жалпы тіл білімі курсының" (Cours de linguistique générale) пайда болуын қараңыз). Көптеген оқытушылар дәл осы мақсатта өз жазбаларын оқумен шұғылданып, қазір де шұғылданып жатыр. Дегенмен, қазіргі заманғы лекциялар көбінесе қосымша іс-шараларды қамтиды, мысалы, тақтаға жазу, жаттығулар, сыныптағы сұрақтар мен талқылаулар немесе студенттердің баяндамалары. Microsoft PowerPoint сияқты мультимедиалық презентациялық бағдарламаларды пайдалану лекциялардың форматын өзгертті, мысалы, бейнелер, графикалық материалдар, веб-сайттар немесе дайындалған жаттығулар қосылуы мүмкін. Бірақ көбінесе "көрсеткіштерден" (bullet points) тұратын сызбалар ғана ұсынылады. Эдвард Тафте сияқты сыншылар бұл стильдің аудиторияны қажетсіз және ыңғайсыз немесе шатастыратын графикалық материалдармен шабуылдайтынын айтады. 5-15 минуттық қысқа сегменттерде ұсынылатын өзгертілген лекция форматы қазір көбінесе бейне түрінде ұсынылады, мысалы, жаппай ашық онлайн курстарда (MOOC) немесе Хан академиясы сияқты бағдарламаларда.

Зерттеу

Блай «Лекциялардың қандай қажеті бар?» деген еңбегінде лекцияны «білімі бар мұғалімдер білімі жоқ студенттерге білім беруі, сондықтан олардың қосарлық ештеңесі жоқ» деп түсіндіреді. Ол көптеген зерттеулерді қарастырғаннан кейін, лекция беру ақпарат берудегі кез келген басқа әдіспен салыстырғанда тиімді, бірақ одан артық тиімді емес деген қорытындыға келді. Дегенмен, лекция беру студенттердің ойлауын дамытудың, көзқарасын өзгертудің немесе мінез-құлық дағдыларын үйретудің ең тиімді тәсілі емес. Блай есте сақтау туралы зерттеулерді жинақтап, материалдың мағыналылығының есте қалдыруға әсерін (Маркс және Миллер 1964) және ақпаратты дереу қайталаудың маңыздылығын (Басси 1968) көрсетеді. Ол өзінің зерттеулерін лекция кезіндегі белсенділік туралы баяндап, алғашқы 25 минут ішінде назардың төмендеуін атап көрсетеді. Ллойд (1968) және Скербо және авторлар (1992) студенттер лекция барысында жазбаларын азайта бастағанын көрсетті. Блай қысқа үзілістен кейін және топтық талқылаудан соң назардың біршама қалпына келетінін көрсетеді. Блайдың кітабының ең үлкен бөлігі лекция беру техникасына, әсіресе лекцияларды ұйымдастыруға, ойды қалай жеткізуге, жазба алудың тиімділігіне, қолданыстарды пайдалануға және кері байланыс алу жолдарына арналған. Кітаптың алғашқы басылымдарында жауап төленетін бағалау карточкасы болды. Бұл зерттеулер лекциялар ішіндегі балама оқыту әдістері туралы бөлім ең жоғары бағаланғанын көрсетті. Лекцияның дидактикалық шара болуы керек деген пікірге Мелцер мен Маниваннан (2002) және Сандри (2005) қарсы шығып, лекциялар белсенді оқытуды қамти алатынын айтады. Алайда, Эллиот (2005) белсенді оқытуды ынталандыруда қиындықтарды көреді, мысалы, әлеуметтік жауапкершіліксіздік және бағалаудан сескену, аудитория мүшелерінің қатысуға құлшынбауына себеп болуы мүмкін. Аудиторияның лекцияларға қатысуын ынталандырудың бір жолы – аудиторияның жауап беру жүйесін пайдалану, ол аудитория мүшелеріне анонимді түрде қатысуға мүмкіндік береді. Шоуфан (2020) оқыту технологиясын дұрыс пайдаланған жағдайда лекцияны жойып, оның орнына оқу іс-шараларын енгізуге болады деп санайды.

Артықшылықтар

Дәстүрлі лекцияның тиімділігі күні бүгінге дейін талқыланып келеді. Лекциялардың бірқатар артықшылықтары бар: жаңа материалмен жылдам танысу мүмкіндігі, сыныпта мұғалімнің бақылауын күшейту, курстық материалды толықтырып, түсіндіруге көмектесетін тартымды формат, сондай-ақ үлкен топта коммуникацияны жеңілдету. Тағы бір артықшылық – лекторының студенттерді қызықтыруы. Сабақта жайлы мінез-құлық пен құрметпен қарауды ұстанатын, сөйлеу өнеріне шебер тұлға болашақ магистрлер мен PhD студенттерін лекторының ғылыми зерттеулеріне тартуға мүмкіндік береді.

Басқа нысандар

Дәріс беру әдетте тиімді оқыту нысаны ретінде қабылдалғанымен, дәріс берудің көмегінсіз табысқа жеткен белгілі педагогтар да болды. Көптеген университет курстары дәрістерді кішігірім талқылаулармен, оқу-жаттығулармен немесе зертханалық тәжірибелермен толықтырады, бұл студенттерді оқу процесіне белсенді қатыстырудың бір жолы. Мұндай қосымша бөлімдердің көбінесе жетекші оқытушылар емес, аспиранттар, тәлімгерлер, оқытушылардың көмекшілері немесе оқытушылар жүргізеді. Академиялық оқытудың басқа да түрлеріне талқылау (оқытушының көмекшісі жүргізсе, сұрақ-жауап), семинарлар, шеберлік сабақтары, бақылау, тәжірибелік қолдану, жағдайлар/кейстік зерттеулер, тәжірибелік/белсенді оқыту, компьютерлік оқыту және оқу-жаттығулар жатады. Мектептерде оқушы мен мұғалімнің өзара әрекеттесуінің басым түрі – сабақтар. "Үй лекциясы" термині 19-ғасырдың ортасында Ұлыбритания Достастығы және Америка Құрама Штаттарында кеңінен таралды. Ол бай және әлеуметтік жағынан ықпалды отбасылардың үйлерінде өткізілетін жеке лекцияларды оқу үшін белгілі спикерлерді шақыру дәстүрін білдіреді.