Археологиялық ландшафт тану

Кіріспе

Ландшафт археологиясы – археология мен археологиялық теорияның бір саласы, ол өткендегі адамдардың айналағы ортаны қалай құрастырып, пайдаланғанын зерттейді. Ол археогеография деп те аталады (грек тілінен: ἀρχαίος – "көне", γεωγραφία – "жер туралы ғылым"). Ландшафт археологиясы мәдениетті зерттеуде көп салалы тәсілді қолданады және тарихи, классикалық және ежелгі археологтар тарапынан пайдаланылады. Ландшафт археологиясын басқа археологиялық зерттеулерден ерекшелендіретін негізгі ерекшелік – материалдық мәдениет, адамның жерге тигізген өзгерістері/ландшафттағы мәдени өзгерістер және табиғи орта арасындағы байланысқа назар аудару. Ландшафт археологиясын зерттеу (кейде мәдени ландшафт археологиясы деп те аталады) ландшафттардың әлеуметтік теңсіздікті қалыптастыру және күшейту үшін, сондай-ақ адамның қоғамдағы әлеуметтік статусын көрсету үшін қалай қолданылғанын қамтиды. Бұл салаға геотарихи объектілердің динамикасы, мысалы, жолдар, қабырғалар, шекаралар, ағаштар және жер участалары кіреді.

Кіріспе

Ландшафт әдетте табиғи және адам жасаған орталарды қамтиды. Табиғи ландшафттар – адамның ешқандай әсері тимеген орталар. Ал мәдени ландшафттар – адамдардың қандай да бір жолмен өзгертілген орталары (соның ішінде уақытша құрылыстар мен кемпингтер сияқты адам жасаған жерлер де кіреді). Археологтар арасында ландшафт термині адамдардың қоршаған ортаға қойған мағыналары мен өзгерістерін білдіруі мүмкін. Ландшафт археологиясын Николь Брантонның мына сөздерімен түйіндеуге болады: «Ландшафт археологиясындағы ландшафт бір үйдің немесе бақтың ғана көлемінде де, империяның аумағындай да кең болуы мүмкін», және «ресурстарды пайдалану, әлеуметтік жіктелу және билік ландшафт археологиясының жиі кездесетін тақырыптары болғанымен, ландшафттық тәсілдер кеңістіктік қарым-қатынастарға, экологиялық немесе экономикалық емес, назар аударады. Елді мекендер археологиясы мен экологиялық археологияға ұқсас болғанымен, ландшафттық тәсілдер жерлер мен кеңістіктерді өткендегі іс-әрекеттердің динамикалық қатысушылары ретінде қарастырады, оларды жай ғана орта (адамның іс-әрекетіне әсер ететін) немесе артефакт (адамның іс-әрекетінен әсер алатын) деп қарастырмайды». Осылай анықталған кеңістік, мысалы, Делле сияқты археологтардың пікірінше, үш компоненттен тұрады: материалдық, әлеуметтік және танымдық.

Ландшафттарды талдау

Археологиялық ескерткіштерді талдау үшін қолданылатын көптеген әдістер ландшафтты талдау үшін де маңызды. Ландшафт археологиясы талдауына бірнеше зерттеу әдістерін қосады, көптеген ақпарат көздерін жинауды қамтамасыз ету үшін; бұл зерттеліп отырған ескерткішті дұрыс түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл әдістерге тозаң анализі, географиялық ақпараттық жүйелер, топырақтан үлгі алу, жануарлар дүниесін зерттеу, жерді тесіп өтетін радиолокация, архивтік деректер (карталар мен санақ деректерін қоса алғанда) және, әрине, археологиялық қазба әдістері кіреді. Тозаң, топырақ, жануарлар және өсімдіктер анализі археологқа аймақтың табиғи өсімдіктерін, аймақ тұрғындары өсірген өсімдіктерді және сол аймақта өмір сүрген жануарларды түсінуге мүмкіндік береді. Аймаққа тән өсімдік және жануарлар дүниесін түсіну, мысалы, қоғам мүшелеріне қол жетімді тағам түрлерін талдауға, халықтың белгілі бір тобына тән диетаны түсінуге, сондай-ақ ескерткіш пен қаңқаны мерзімдеуге алып келуі мүмкін. Мысалы, зерттеушілер ортофотосуреттерден жазықтық карталарын жасап, содан кейін сол картаға тарихи деректердің бірнеше қабатын (мысалы, топологияның өзгеруі немесе жасанды құрылымдардың орналасуы) қоса алады, бұл оларға ландшафттағы өткен және қазіргі нысандардың ұзақтығы мен беріктігін жақсырақ көруге мүмкіндік береді. Көріс шегін талдау (Viewshed Analysis) археологтарға көші-қон, қоныстану үлгілері мен адамның әрекеттерін зерттеу үшін адамдар мен олардың ландшафты және материалдық мәдениеті арасындағы мінез-құлық байланыстарын зерттеуге көмектесті. Көріс шегін талдау сонымен қатар археологтарға ландшафттағы бір нүктеден көрініс сызығын қайта құру және адамды белгілі бір ландшафттың ішінде орналастыру арқылы қайта құруға мүмкіндік беретін құралдарды ұсынады. Бірақ, қолайлы үлгіні алу оңай емес. Қолайлы үлгіні алудың сәтсіздігі, бір жағынан, қолайлы тозаң үлгілерін алуға болатын жерлерден (мысалы, көлдер мен батпақтар, ауамен тасымалданатын тозаңға жеткілікті әсер еткен жерлер, ауамен ұзақ уақыт әсер еткен және жер астына терең көмілген жерлер) үлгі алмауға немесе тозаңның тотығу процесіне немесе бактериялар мен саңырауқұлақтар сияқты топырақ микробына сезімтал болуына байланысты болуы мүмкін, бұл археологтың қолайлы тозаң үлгісін алу қабілетіне кері әсер етеді. Джеральд Келсо мен Мэри Бодри "қалалық жағдайлардағы микроорталардың күрделі мозаикасындағы өзгерістер арамшөптік таксондардың тозаңдық үлестерінде қалай сезімтал түрде тіркелетінін" көрсетеді. Бұл оптикалық иллюзиялар үйді оңай анықталатын мәртебе символына айналдырды және осы үйлердің иелері мен тұрғындары отарлаушылық қоғамдастықтың басқаларынан әлеуметтік жағынан ерекшеленетінін көрсетті. Колониялық элита салған әсем үйлер мен бақтар да билікті нығайту және колониялық ландшафтқа әлеуметтік иерархияны табиғи ету үшін қызмет етті және элитаның өнеркәсіптік ландшафттарын қалай құрастырғанын көрсетті, бұл қабылданатын аморальдық мінез-құлықты (мысалы, ішу, темекі шегу) шектеу және тәртіпті ландшафтты сақтау үшін жұмыс істеді. Ландшафт сонымен қатар "тәртіптілік, әдептілік және ішімдікке салынбау сияқты құндылықтар орта тап мәдениетінің маңызды элементтері болған, бірақ олар өзгеріске ұшырағанмен, күнделікті өмірдің бір бөлігі болды" деген кеңістіктерді ұсынды. Бұл негізінен архитектуралық әдістер арқылы жүзеге асырылды, мысалы, панорамалық көріністерге қол жеткізуге болатын позицияларды плантаторлар және/немесе қадағалаушылар үйлерінің құрылысына енгізу.

Many methods used to analyze archaeological sites are relevant to the analysis of landscapes. The archaeology of landscapes incorporates multiple research methods into its analysis in order to ensure that multiple sources of information are gathered; allowing for a sound interpretation of the site in question. These methods include pollen analysis, Geographic Information Systems, soil sampling, faunal analysis, ground penetrating radar, archival data (including maps and census data), and of course archaeological excavation methods. Pollen, soil, faunal, and floral analysis allows the archaeologist to understand the natural vegetation of an area, vegetation that was actively grown by area settlers, and the animal life that also lived in the area. An understanding of the plant and animal life specific to an area can lead to, for example, an analysis of the types of food available to members of the community, an understanding of the actual diet typical for a subset of a population, and site and skeletal dating. For example, researchers can create planar maps from orthophotos, then add multiple layers of historical data (such as changing topology or the locations of artificial structures) on the same map, allowing them to better see the duration and durability of past and present forms within a landscape. Viewshed Analysis has aided in the archaeologist's ability to study behavioral relationships between humans, their landscape, and material culture, in order to study migration, settlement patterns, and agency. Viewshed analysis also provides means with which archaeologists can recreate through an ability to recreate the line of sights possible from one point on a landscape and to situate a person within a defined landscape.). But collecting a suitable sample is not all that easy. Failure to collect a suitable sample can be due in part to not sampling from areas where suitable pollen samples can be gathered (e. g. lakes and bogs, sites that were sufficiently exposed to air borne pollen, sites that had both a long exposure to air and are deeply buried into the ground), or because pollen is vulnerable to destruction by the oxidation process or soil microbes such as bacteria and fungi, it negatively impacts an archaeologist's ability to collect a suitable pollen sample. Gerald K. Kelso and Mary C. Beaudry demonstrate how " changes in the complex mosaic of microenvironments in metropolitan situations are sensitively recorded in the pollen contributions of weedy taxa". These optical illusions functioned to transform the home into a readily identifiable status symbol, and to mark the owners and occupants of these homes as socially distinct from others within the colonial community. Stately homes and gardens constructed by the colonial elite also served to assert authority and to naturalize a social hierarchy onto the colonial landscape. and demonstrate the ways in which the elite constructed their industrial landscapes that worked to restrict perceived amoral behaviors (e. g. drinking, smoking) and to maintain an orderly landscape. The landscape also provided an area where "values like orderliness, gentility, and abstinence were important elements of a middle class culture that, while subject to variability, was nevertheless part of daily existence." This was largely done through architectural techniques such as incorporating positions where panoptic views can be achieved into the construction of planters and/or overseers homes

Археологтар үй кеңістіктері, әдетте, гендерлік тұрғыдан көбірек бөлінген деп есептелетін болса да, жеке (үй) сфераны тек әйелдер, ал қоғамдық орындарды ерлер ғана иеленді деп ойлау қате екенін көрсетті. Бұл тақырып бойынша толық ақпаратты "Тұрмыстық археология" деген беттен табуға болады. Барбара Восс гендер, жыныстық қатынас, неке және этникалық/расалық аралас неке туралы идеялар Калифорниядағы испан отарлау миссиясы (Эль Президио де Сан-Франциско) жерінде қалай картаға түсірілгенін ашу үшін археологиялық жұмыстар жүргізді. Восстың түсіндірмелері жергілікті халықтар мен испан отарлаушылары арасындағы отарлау байланысы арқылы орнатылған қарым-қатынастардың танымал, романтикалық баяндамалары жасыратын өмір сүрген жарақатты ашып көрсетеді. Миссиялық ландшафт екі жынысты (ер / әйел) және гетеросексуалдылықты айқын білдіретін және күшейтетін физикалық және тұжырымдамалық кеңістікке айналды. Африкалық диаспораның барлық жерінде кең таралған кеңістіктердің бірі – афроамерикалықтардың күнделікті өмірінде аулалардың маңыздылығы. Сидни У. Минц Кариб теңізінде тұратын афроамерикалық шаруалар арасындағы "үй және аула үлгісін" сипаттағанда, "үй, әсіресе кедей шаруалар арасында, өзінің материалдық өкілдігі ретінде (яғни материалдық мәдениет/артефакттар) маңызды емес" дейді. Минц сондай-ақ үй "көбінесе ұйықтау және киім-кешек пен басқа да жеке заттарды сақтау үшін ғана қолданылады" дейді, ал аула балалар ойнайтын, кір жуылатын, отбасы демалатын және достарды күтетін жер. Сол сияқты, Хит және Беннетт ауланы "тағам өндіру және дайындау, жануарларға күтім жасау және күту, шаруашылық жұмыстары, сақтау, демалыс және эстетикалық ләззат" жиі болатын кеңістік ретінде сипаттайды. Ауланы үйдің маңызды және бөлінбес бөлігі ретінде пайдалану көптеген батыс Африка мәдениеттеріне тән элемент болып табылады, бұл ауланың афроамерикалық үй шаруашылықтарындағы функциясы Жаңа әлемде сақталған батыс Африка мәдениетінің бір қыры болуы мүмкін екенін, сондай-ақ Америкада афроамерикалықтардың жекелігін қалыптастыруға көмектескен мәдени аспект екенін көрсетеді. Бұл тренд табиғат пен мәдениет арасындағы өзара әрекетті талдайды. Адам географиясы аумақтық ұйымды түсіну үшін орналасу талдауын пайдаланады. Археологтар Хиггс және Вита Финци 1970 жылдары Сайттың қамту талдауын (SCA) қолдана бастады. Олар тарихи алдындағы қоғамдарда адамдардың қалай қоныстанғанын білу үшін жаңа тәсіл ұсынды. Олар археологиялық ескерткіштерден 5–10 км қашықтықтағы экономикалық ресурстарды адам географиясынан алынған құралдармен талдады. Бірнеше жылдан кейін, 1970 жылдары кеңістіктік археология құрылды, ол 1960 жылдардың ағылшын адам географиясының орналасудың өзара тәуелділігін зерттеуге бағытталған бірнеше құралдарын пайдалануға негізделген. Кейбір археологтар осы географиялық техникаларды пайдаланады (Ходдер және Ортон 1976; Ходдер 1977, 1978; Кларк 1977). Бұл себебі археологиялық аумақты зерттеудің жалпы әдісінің болмауымен байланысты. 1989 жылы Хавьер де Карлос археологияның географиялық техникаларды қолдануға ғана қабілетті екенін, бірақ әдіспен біріктірілген процедураны пайдалана алмайтынын айтты.

Archaeologists have pointed out that, although home spaces are generally considered to have become increasingly gendered, it is erroneous to assume that only women occupied the private (home) sphere and men the public. For more extensive information on this topic, see Household Archaeology. Barbara Voss has done extensive archaeological work to reveal how ideas about gender, sexuality, marriage, and ethnic/racial intermarriage were mapped onto the landscape of Spanish Colonial mission sites in California (El Presidio de San Francisco). Voss' interpretations reveal the lived trauma that is often concealed by popular, romanticized, narratives of relationships established through colonial contact between indigenous peoples and Spanish colonizers The mission landscape became physical and conceptualized space where two genders (male/female) and heterosexuality were to be explicitly expressed and reinforced. One feature that appears to be widespread throughout the African diaspora is the significant importance of yard spaces in the everyday lives of African Americans. Sidney W. Mintz, in describing the "house and yard pattern" among African American peasants residing in the Caribbean, explains " the house, particularly among poorer peasants, is not important in itself as a material representation (i. e. material culture/artifacts) of the domestic group or family". Mintz further states that while the house " is usually used mainly for sleeping and for storing clothing and other articles of personal value" the yard is where " children play, the washing is done, the family relaxes, and friends are entertained". Similarly, Heath and Bennett describe the yard as a space in which " food production and preparation, care and maintenance of animals, domestic chores, storage, recreation, and aesthetic enjoyment" often occur at. The use of the yard as an important and integral aspect of a home appears to be an element that many west African cultures hold, which indicates that the function of the yard within African American households may be a facet of west African cultures that was maintained in the New World, as well as a cultural aspect that aided in the development of African American identities in the Americas. This trend analyses the interaction between nature and culture. Human geography uses location analysis to define models for the understanding of the territorial organisation. The archaeologists Higgs and Vita Finzi began to apply Site Catchment Analysis (SCA) in 1970s. They proposed a new approach to know how people settled in prehistoric societies. They analysed economic resources with tools taken from Human Geography, these resources were 5–10 km from the archaeological sites. Some years later, in the 1970s, spatial archaeology was created, based on the use of several tools taken from 1960s English Human Geography that was focus on the study of location interdependence. Some archaeologists use these geographical techniques (Hodder y Orton 1976; Hodder 1977, 1978; Clarke 1977 The reason was related to the lack of a general method to study archaeological territory. In 1989, Javier de Carlos said that archaeology was only able to apply geographical techniques without being able to use a procedure integrated in a method.

Ғылыми-зерттеу орталықтары

Археогеография Франция мен Португалияда оқытылады. Париж I университеті археология және қоршаған орта саласы бойынша магистр дәрежесін береді. Археогеография Коимбра университетінің Centro de Estudos de Arqueologia, Artes e Ciências do Património оқу жоспарына да енгізілген.