Кіріспе

Джордж Роджерс Кларк (19 қараша 1752 – 13 ақпан 1818) – Вирджиниядан шыққан американдық әскери офицер және геодезист. Американдық революция кезінде солтүстік-батыс шебіндегі патриот әскерлерінің жоғары дәрежелі офицері болды. Соғыстың көп бөлігінде Кентуккиде (бұл кезде Вирджинияның бір бөлігі) Вирджиния жасақтарының басшысы қызметін атқарды. Ол 1778 жылы Каскаскияны, ал 1779 жылы Винсеннді Иллинойс жорығында басып алғанымен әйгілі болды, бұл Солтүстік-Батыс аймағындағы (бұл кезде британдық Квебек провинциясының бір бөлігі) британдық ықпалды күрт әлсіретті және Кларкқа «Ескі Солтүстік-Батысты жаулап алушы» деген лақап ат берді. 1783 жылғы Париж шарты бойынша британдықтар бүкіл Солтүстік-Батыс аймағын АҚШ-қа өткізді. Кларктың маңызды әскери жетістіктері отызыншы жылдығына дейін болды. Кейін ол Солтүстік-Батыс үндістер соғысының алғашқы шайқастарында жасақтарға жетекшілік етті, бірақ қызмет барысында мас болуда айыпталып, қызметтен шеттетілді. Өтініш жасап, айыптаулар бойынша ресми тергеу жүргізуді талап еткеніне қарамастан, оның беделі түсті және отставкаға кетуге мәжбүр болды. Кларк Кентуккиден Индиана аймағына көшіп, соғыс кезіндегі шығындары үшін Вирджиния үкіметінен толық өтемақы алмады. Өмірінің соңғы онжылдықтарында ол қарыздардан қашуға тырысып, кедейлік пен беймәлімдікте өмір сүрді. Испания бақылауындағы Миссисипи өзенін американдық кемелер үшін ашуға жасалған екі сәтсіз әрекетке қатысты. Инсультке ұшырап, оң аяғы ампутацияланғаннан кейін мүгедек болып қалды. Кларкқа соңғы жылдары отбасы мүшелері, соның ішінде Льюис және Кларк экспедициясының жетекшілерінің бірі болған інісі Уильям көмектесті. 1818 жылдың 13 ақпанында инсульттан қайтыс болды.

Ерте өмір

Джордж Роджерс Кларк 1752 жылдың 19 қарашасында Вирджиния штатының Альбемарл округінде, Томас Джефферсонның туған қаласы Шарлоттсвиллге жақын жерде дүниеге келді. Ол Джон және Энн Роджерс Кларктың он баласының екіншісі болды, олар ағылшын және, мүмкін, шотланд тегі бар англикандықтар еді. Олардың алты ұлының бесеуі Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде офицер болды. Кіші ұлы Уильям соғысқа қатысуға тым жас еді, бірақ кейін Льюис және Кларк экспедициясының жетекшісі ретінде танымал болды. Отбасы 1756 жылы француз және үнді соғысы басталғаннан кейін шекарадан Каролина округіне, Вирджинияға көшіп келді. Олар плантацияда тұрды, оны кейіннен кеңейтті. Кларк формальды білім аз алды. 1771 жылы 19 жасында Кларк үйінен шығып, Батыс Вирджинияға алғашқы геодезиялық сапарына аттанды. 1772 жылы ол Питтсбург арқылы Огайо өзенімен Кентуккиге алғашқы жорығын жасады және келесі екі жыл бойы Канахва өзені аймағын зерттеумен, сондай-ақ сол жерде тұратын түрлі үнді тайпаларының табиғаты мен әдет-ғұрыптарын зерттеумен айналысты. Осы уақытта 1768 жылғы Форт-Стенвикс келісімі нәтижесінде мыңдаған қоныс аударушылар аймаққа келді, онда кейбір тайпалар бейбітшілікке келісім берген еді. Кларктың әскери мансабы 1774 жылы Вирджиния ополчениесінде капитан болып қызмет етуімен басталды. Ол 90 адамнан тұратын экспедицияны Огайо өзенімен бастауға дайындалып жатқанда, Канахва шекарасындағы шауни және қоныс аударушылар арасында қақтығыс болды, бұл қақтығыс Лорд Данмор соғысына әкелді. Кентуккидің көп бөлігінде үндістер тұрмады, бірақ шауни, чероки және ирокез конфедерациясының сенека тайпалары осы аймақты аң аулау үшін пайдаланды. Огайо аймағындағы шартқа қатыспаған тайпалар ашуланды, өйткені Кентуккидегі аң аулау жерлері олардың келісімінсіз берілді. Осыдан кейін олар американдық қоныс аударушылардың басып кіруіне қарсы тұруға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Кларк Кентуккиде бірнеше ай жерді өлшеумен айналысты, сонымен қатар американдық Тәуелсіздік соғысынан бұрын Кентуккиді Вирджиния округі ретінде ұйымдастыруға көмектесті. Адамдар Редстоунға жиналды және 12 мамырда полк сол жерден катерлермен Мононгахеладан Форт Питке жабдықтау үшін, содан кейін Огайодан Форт Генриге және Канахва сағасындағы Форт Рэндольфке бет алды. Олар маусым айының басында Огайо өзенінің сарқырамасына жетіп, құпия миссияға дайындалу үшін шамамен бір ай бойы Огайо өзенінің жағасында болды. Кларктың жеңісі туралы хабар генерал Джордж Вашингтонға жетті, оның табысы тойланды және Франциямен одақты нығайту үшін пайдаланылды. Генерал Вашингтон Кларктың жетістіктері адамдар мен қаржы жағынан тұрақты армияның қолдауысыз қол жеткізілгенін мойындады. Вирджиния да Кларктың табысынан пайдаланды, оны Иллинойс округі, Вирджиния деп атап, Ескі Солтүстік-Батысқа талап етті.

Соғыстың соңғы жылдары

Кларктың Революциялық соғыс кезіндегі басты мақсаты – Детройттегі британдық бекіністі басып алу еді, бірақ ол жеткілікті санда адам жинап, немесе бұл әрекетті жүзеге асыруға қажетті оқ-дәрі сатып ала алмады. Кентукки милициясы көбінесе өз территориясын қорғауды және үйге жақын болуды артық көрді, оның орнына Детройтқа қауіпті және ұзақ жорыққа шығуға дайын болмады. Кларк Огайо шарлауы мен Луисвиллге, Кентуккиге қайтып келді, онда ол соғыс аяқталғанға дейін Огайо өзені аңғарын қорғауды жалғастырды. 1780 жылдың маусымында Шоуни, Ленапе және Вайандот жауынгерлерін қоса алған, британдық-үнді әскері Детройт бекінісінен шығып, Кентуккиге шабуыл жасады. Олар екі бекітілген елді басып алып, жүздеген тұтқынға алды. 1780 жылдың тамызында Кларк қарсы шабуыл жасап, Пеккуэ ауылында Шоунилерді жеңді. 1781 жылы Вирджиния губернаторы Томас Джефферсон Кларкты бригадир-генерал шеніне көтерді және Кентукки мен Иллинойс округтеріндегі барлық милицияға басшылық етуді тапсырды. Кларк Детройттағы британдықтар мен олардың одақтастарына қарсы жаңа жорыққа дайындалып жатқанда, генерал Вашингтон көмекке бір топ тұрақты әскер жіберді, бірақ бұл отряд 1781 жылдың тамызында Кларкпен кездеспей тұрып, ауыр жеңіліске ұшырады. Осымен батыс жорығы аяқталды. 1782 жылдың тамызында тағы бір британдық-үнді әскері Блю Ликс шайқасында Кентукки милициясын жеңді. Кларк милицияның жоғары шенді офицері болғанмен, шайқаста болмады және Вирджиния кеңесінде осы оқиға үшін қатты сынға ілікті. Жауап ретінде 1782 жылдың қарашасында Кларк Огайо аймалына тағы бір жорық ұйымдастырып, Ұлы Майами өзені бойындағы бірнеше үнді ауылдарын, соның ішінде Огайо штатының Майами округіндегі Пиква Шоуни ауылын қиратты. Бұл соғыстың соңғы ірі жорығы болды. Кларктың Революциялық соғыс кезіндегі іс-әрекеттерінің маңыздылығы тарихшылар арасында көп пікірталас тудырды. 1779 жылы Джордж Мейсон Кларкты «Солтүстік-Батыстың жаулаушысы» деп атады. Британдықтар Париж келісімінде бүкіл Ескі Солтүстік-Батыс аймағын АҚШ-қа бергендіктен, Уильям Хейден Инглиш сияқты кейбір тарихшылар Кларктың соғыс кезінде Иллинойс аймағын бақылауға алғанда, бастапқы он үш колонияның аумағын шамамен екі есеге ұлғайтқандығын айтады. Кларктың Иллинойс жорығы, әсіресе Винсенске жасаған шабуылдық жорығы, зор құрметке ие болды және романтикаландырылды. Кларк бекініс жанында балтамен бес тұтқын үндіні өлтіргеннен кейін, бекіністің тапсырылуына мәжбүр етті.

Кейінгі жылдар

1783 жылы "үндістерді жек көретін адам ретінде танымал" Кларк бір кезде "үндістердің бүкіл нәсілін жоюға, өзінің қолынан өткен әйелді де, баланы да аямайтынына" мәлімдеме жасаған еді. Ол Огайо аңғарындағы жергілікті американдықтарға шабуыл жасау үшін Вирджинияда 2000 адамдық күш жинауды ұсынды. Кларк бұл жорықтың "[Америка Құрама Штаттары] өз қалауынша жергілікті американдықтарды қырып-жоя алатынын" көрсеткенін айтты. Сондай-ақ ол жергілікті американдықтарға, егер олар Америка Құрама Штатына соғыс жарияласа, "кейін томахок келеді" және "сіздің әйелдеріңіз бен балаларыңыз иттің жеміне беріледі" екенін айтқан. Жоспарланған жорық бюджеттік мәселелерге байланысты жүзеге аспады. Кларк Иллинойс штатында жеңіске жеткеннен кейін, қоныс аударушылар Кентуккиге ағылып, Огайо өзенінің солтүстігіндегі жерлерді мекендеп, дамыта бастады. 1783 жылдың 17 желтоқсанында Кларк Баунти жерлерінің Бас геодезирі болып тағайындалды. 1784 жылдан 1788 жылға дейін Кларк Вирджинияның соғыс ардагерлерінің бақылаушы-геодезирі болып қызмет етті, соғыстағы қызметтері үшін оларға берілген жерлерді өлшеді. Бұл лауазым Кларкқа аз кіріс әкелді, бірақ ол осы іске көп уақыт бөлмеді. 1785 жылы Кларк 1786 жылы Форт-МакИнтош және Форт-Финни келісімдерін жасасуға көмектесті, бірақ жергілікті американдықтар мен еуропалық американдық қоныс аударушылар арасындағы зорлық-зомбылық күшейе берді. Кларк айыптаулар туралы білгеннен кейін ресми тергеу талап етті, бірақ Вирджиния губернаторы оның өтінішін қабылдамады, ал Вирджиния Кеңесі Кларктың әрекеттерін айыптады. Кларктың беделі түсіп, ол енді ешқашан шайқасқа әскер басқармады. Кларк Кентуккиден шығып, Огайо өзенінен Индиана шекарасына, қазіргі Кларксвиллге жақын жерге көшіп барды. Кларк ондаған мың акр жерге иелік құқығы болғанымен, әскери қызметі мен жер сатудан туған нәтижесінде, ол "жерге бай, ақшаға кедей" болды, яғни оның көп жері болды, бірақ оны дамытуға жеткілікті қаражаты болмады. Кларктың түбіртектері 20 ғасырдың басында Ричмонд, Вирджиниядағы аудиторлар ғимаратында табылды, олар оның есептерін дұрыс жүргізгенін, бірақ Вирджиния штатының тиімсіздігіне байланысты төленбегенін көрсетті, осылайша ол ресми түрде мойындалмаса да, ақталды. Автобиографияда нақты қателіктер болғанымен, ол Кларктың өміріндегі оқиғалар туралы оның көзқарасын қамтиды. Кейбір тарихшылар Кларк өзінің естеліктерін бүлінген беделін қалпына келтіру және Революциялық соғыс кезіндегі үлесін құжаттау үшін жазды деп санайды. Көптеген американдықтар Луизиананы басқаратын испандықтардың Миссисипи өзеніне, олардың алыс саудасы үшін ең оңай жолына еркін кіруге рұқсат бермегеніне ашуланды. Вашингтон әкімшілігі де батыс мәселелеріне жауап бермеді. Жене Кларкты "Франция армиясының генерал-майоры және Миссисипи өзеніндегі француз революциялық легионының бас қолбасшысы" етіп тағайындады. Кларк Нью-Мадридті, Сент-Луисті, Натчесті және Нью-Орлеанды басып алу науқанын ұйымдастыра бастады, Бенджамин Логан және Джон Монтгомери сияқты ескі әріптестерінен көмек алып, Кентукки губернаторы Исаак Шелбидің жасырын қолдауын алды. Кларк өзінің жеке қаражатынан 4680 доллар (1800 жылғы 4680 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) сомасында жабдықтар сатып алды. Бірақ 1794 жылдың басында президент Вашингтон американдықтардың АҚШ-тың бейтараптығын бұзуына тыйым салатын жарлық шығарды және экспедицияны тоқтату үшін генерал Энтони Уэйнды Форт-Массакқа жіберуге дайындалды. Француз үкіметі Женеді шақырып алып, Испанияға қарсы соғыс үшін американдықтарға берген тапсырмаларын жойды. Кларктың жоспарланған науқаны біртіндеп күйреп, француздықтардан шығындарын өтеуге көндіре алмады. Кларктың беделі, бұрынғы айыптаулармен Революциялық соғыстың соңында бұзылған, осы шетелдік интригаларға қатысқаннан кейін одан да нашарлады. АҚШ легионының екінші қолбасшысы, бригада генералы Джеймс Уилкинсон, Кларктың құлауына және Огайо өзенімен жабдықтардың жеткізілуіне кедері келтіргені үшін өзіне еңбекақы алғанын мәлімдеді.

Қарыздар көбейеді

Кейінгі жылдары Кларктың қарыздары артуы оның жеріне иелік етуін мүмкін емес етті, себебі қарыздарының салдарынан оның жері тәркіленуге жатты. Кларк жерінің көп бөлігін достарына берді немесе меншігін отбасы мүшелеріне ауыстырды, соның арқасында кредиторлары оны тартып ала алмады. Бірақ, кредиторлар мен олардың ізбасарлары соңында ардагердің атында қалған барлық мүлігінен айырды. Бір кезде Солтүстік-Батыс аймағындағы ең ірі жер иесі болған Кларк Кларксвиллде тек шағын жер учаскесімен ғана қалды. 1803 жылы Кларк Огайо сарқырамасына қарап тұратын үй салды, онда ол 1809 жылы денсаулығы нашарлағанға дейін өмір сүрді.