Кіріспе

Чарльз Ли (1732 – 2 қазан 1782) – британдық тегі бар американдық әскери офицер, Америка революциялық соғысы кезінде Континенттік армияның генералы. Ол Жеті жылдық соғыс кезінде Ұлыбритания армиясында қызмет еткен. Жеті жылдық соғыстан кейін ол шұғыласын сатып алып, Польша корольдігінің Станислав II Август әскерінде қызмет етті. Ли 1773 жылы Солтүстік Америкаға көшіп, Батыс Вирджинияда мүлік сатып алды. 1775 жылы Америка революциялық соғысы басталғанда, ол көтерілісшілер қатарына ерікті болып қосылды. Лидің Континенттік армияның Бас қолбасшысы болу ниеті Джордж Вашингтонның осы лауазымға тағайындалуымен кесірілді. 1776 жылы оның басқаруындағы күштер Чарльстонды басып алуға жасалған британдықтардың әрекетін тойтарды, бұл оның армия мен Конгресс алдындағы беделін арттырды. Кейін сол жылы, ол Банастр Тарлтон басқарған британдық атқыштар жасағымен тұтқындалды және 1778 жылға дейін британдықтарда тұтқын ретінде ұсталды. Сол жылы өткен Монмут шайқасында Ли британдықтарға қарсы шабуылға басшылық етті, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Одан кейін ол әскери сотқа беріліп, әскери қызметі аяқталды. Ол 1782 жылы Филадельфияда қайтыс болды.

Ерте және жеке өмір

Ли Англияның Чешир графтығындағы Дарнхолл қаласында генерал-майор Джон Ли мен оның әйелі Изабелла Банберидің (сер Генри Банберидің қызы, 3-ші баронет) ұлы болып дүниеге келді. Оның анасының отбасы ұлттық беделге ие болған жер иелері болды – оның анасының әкесі Чеширден парламент депутаты болған, ал туысы сэр Томас Чарльз Банбери Саффолктан парламент депутаты болған. Лидің алты үлкен бауыр-қарындасының бесеуі қайтыс болды, Лиден төрт жас үлкен Сидни Ли ғана есейді. Сидни ешқашан үйленбеді. Анасымен жақсы қарым-қатынаста болмаған Лидің мінезі шаршаңқы және денсаулығы нашар болды (ревматизм мен подаграның созылмалы шабуылдарынан зардап шекті), сондықтан ол жиі емдеу үшін шипажайларға баруға мәжбүр болды. Ол жеке репетиторлардан білім алғаннан кейін Честердегі грамматикалық мектепке, содан соң Швейцариядағы жеке академияға, ал кейін Уильям Банберидің үйіне жақын орналасқан Бури-Сент-Эдмундс қаласындағы VI Генрих король атындағы мектепке жіберілді. Ли латын, грек және француз тілдері сияқты бірнеше тілді жақсы меңгерді. 1770 жылға қарай Ли Джузеппе Мингинидің қызметін алды, ол өмірінің соңына дейін оның қызметшісі болып қалды және өсиет бойынша мүлік алды. Ли қайтыс болғанға дейін кем дегенде алты құлға ие болды, ал оның өсиеті барлық құлдарының (үшеуі аты-жөнімен көрсетілген) иелігін Мингини мен Лидің үй шаруашылығын жүргізген Элизабет Данн арасында бөліп берді. Қарыздарын және жылқыға, сондай-ақ аза тұру жүзіктерін сатып алуға арналған ақшаны қоса алғанда, бірқатар нақты мүраларын төлегеннен кейін, Ли өсиет орындаушыларына (болашақ конгрессмен Александр Уайт және бұрынғы пастор Чарльз Минн Тёрстон) өзінің мүлкінің қалдығын (тізімдемеге сәйкес шамамен 700 доллар) әпкесі Сидниге төлеуді тапсырды.

Солтүстік Америка

Оқуын аяқтаған соң Ли Ирландиядағы өз полкіне қызметке келді. Оның әйелі (аты белгісіз) егіз туды. Бұл аймақ қазір Батыс Вирджинияның құрамына кіреді.

Оңтүстік командалық

Ли басқа да түрлі атақтар алды: 1776 жылы ол Канада департаментінің командирі болып тағайындалды, бірақ ол ешқашан осы лауазымда қызмет ете алмады. Губернатор Джон Ратледж Моултриге эвакуациялауға тыйым салды және форт тұрды. Салливан аралына жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, ал Клинтон қаланы жаулап алу әрекеттерінен бас тартты. Ли "Чарлстонның батыры" деп жарияланды, бірақ кейбір американдық деректерде қорғанысқа байланысты еңбегі оған тиесілі емес делінген. Нью-Йорктегі жеңілістен кейін Вашингтон Нью-Джерси арқылы шегіне отырып, Лиге, оның әскерлері Нью-Йорктің солтүстігінде орналасқан, оған қосылуға шақырды. Лидің алғашқы бұйрықтары дискрециялық болғанымен, және кешіктіруге дұрыс тактикалық себептер болғанымен, оның баяу ілгерілеуі бағынбаушылық деп бағаланды. 1776 жылдың 12 желтоқсанында Ли Нью-Джерси штатының Баскинг Ридж қаласындағы Уайтс Тавернасында британдық әскерлерге түсіп қалды, ол генерал Горацио Гейтске Вашингтонның кемшіліктері туралы шағымданып хат жазып жатқан кезде.

Монмут шайқасы

Ли 1778 жылдың сәуір айының басында тұтқын алмасу аясында шартты түрде босатылды және Пенсильвания штатының Йорк қаласына бара жатқанда, Вашингтон оны Вэлли-Фордж қаласында ынтамен қарсы алды. Ли өзінің он алты айлық тұтқындық кезеңінде болған өзгерістердің бәрін білмеді; ол Гейтсті бас қолбасшы етіп тағайындауға бағытталған құпия схема немесе Барон фон Штубеннің басшылығымен Континентальдық армияның реформасы туралы хабардар емес еді. Тұтқын алмасу туралы келіссөздер жүргізген комиссар Элиас Будиноның айтуынша, Ли "армияны күткеннен де нашар жағдайда тапты және генерал Вашингтон тіпті сержант гвардиясын басқаруға да лайық емес" деді. Йорк қаласында Ли Конгреске генерал-лейтенант шеніне өкімет ету үшін лобби жасады және Вашингтонның ұзақ уақыт бойы жүзеге асыруға тырысқан армияны қайта ұйымдастыру жоспарынан өзгеше болатын жоспарды тікелей Конгреске ұсынды. Лидің ұсынысы – кәсіби армиямен тікелей шайқаста бәсекелеспейтін, қорғаныс стратегиясына негізделген милиция армиясы болды, бұл стратегия қарсы армияны тұншықтырып, шағын топтармен мазалау арқылы әлсірететін еді. Шартты түрде босатылғаннан кейін Ли 21 мамырда Континентальдық армияға Вашингтонның оң жақтағы қолбасшысы ретінде қайта оралды. Маусым айында британдықтар Филадельфиядан эвакуацияланып, Нью-Йоркке қарай Нью-Джерси арқылы жол тартқанда, Вашингтон ең дұрыс әрекетті талқылау үшін екі соғыс кеңесін шақырды. Екі кеңесте де оның генералдары Вашингтонның үлкен шайқастан қашуы керек деген пікірде болды, Ли мұндай шайқастың қылмыстық екенін айтты, бірақ аздаған бөлігі шектеулі қақтығысқа қолдау көрсетті. Екінші кеңесте Ли Континентальдық армия британдық армиямен теңесе алмайтынын мәлімдеді және британдықтарға кедергісіз жол беруді, сондай-ақ франко-американдық одақтан кейін француз әскери араласуы американдықтардың пайдасына тепе-теңдікті өзгертетін уақытқа дейін күтуді ұсынды. Вашингтон өзінің азғын генералдарымен келісті, олар агрессивті, бірақ шектеулі әрекеттерді қолдады. Ол өзінің армиясының үштен бірін құрайтын шамамен 4500 әскерді британдықтарға күшті соққы беруге қабілетті авангардқа бөлді, ал негізгі күш жағдайларға қарай қолдау көрсететін еді. Ол Лиге авангардты басқаруды ұсынды, бірақ Ли өзінің шені мен лауазымына сай күш тым шағын екендігіне байланысты ұсыныстан бас тартты. Вашингтон бұл лауазымды генерал-майор маркиз де Лафайетке тапсырды. Британдықтарды қуып жете алмауына асыққан Лафайетт авангардты шаршауға дейін жеткізіп, олардың жабдықтауын асырып жіберді, бұл Вашингтонды Лиді, ол бұл арада ойын өзгерткенін еске түсіріп, оны алмастыруға жіберуге мәжбүр етті. Ли 27 маусымда Инглиштаунда басқаруды қолға алды. Британдықтар Монмут сотында (қазіргі Фрихолд) орналасқан, ол Инглиштаундан 10 шақырым қашықтықта болды. Вашингтон 7800-нен астам әскерден және артиллерияның көп бөлігінен тұратын негізгі күшпен Лидің артында 6 шақырым қашықтықтағы Маналапан көпіріне келді. Шабуылдың жақын арада болатынына сенген Вашингтон сол күні Инглиштаунда авангардтың аға офицерлерімен кеңес өткізді, бірақ шайқас жоспарын ұсынбады. Ли өзінің шабуыл жасау немесе жасау жолында толық еркіндікке ие екенін сенді және Вашингтон кеткеннен кейін өзінің соғыс кеңесін шақырды. Ол британдықтардың қозғалыста екенін білген кезде, олардың артқы қатарын ең осал кезде ұстап алу ниетімен алға жылжуды жоспарлады. Британдықтардың ниеттері мен жер туралы ешқандай ақпарат болмағандықтан, Ли өзінің нақты жоспарын жасаудың қажеті жоқ деп ойлады.

Лидің шайқасы

28 маусымда сағат 05:00-де британдықтардың қозғалысқа келгені туралы хабар жеткенде, Ли авангардты Монмут Корт Хаусы бағытында бастап, британдықтардың артқы жасағын кездестірді, олардың саны шамамен 2000 сарбазды құрады. Ол бригадалық генерал Энтони Уэйнге 550 сарбазбен артқы жасақты ұстап тұруды бұйырды, ал өзі авангардтың қалған бөлігін сол қанатқа бұрып, британдықтарды айналып өтуге тырысты, бірақ өзінің қолбасшыларына, бригадалық генерал Чарльз Скотт пен бригадалық генерал Уильям Максвеллге жоспарын хабарламады. Лидің сенімділігі Вашингтонға жіберген баяндамаларында "жетістікке жетудің сөзсіздігін" білдірді. Британдық командир, генерал сэр Генри Клинтон, өзінің артқы жасағына шабуыл жасалып жатқаны туралы хабар алғаннан кейін, өзінің негізгі әскерлік дивизиясына Монмут Корт Хаусы бағытына қайта жүруге бұйрық берді. Ли өзінің оң қанатының осал болатынынан алаңдап, оны қорғау үшін Лафайеттің жасағымен бірге жылжыды. Сол жағында Скотт пен Максвелл Лимен байланыста болған жоқ және оның жоспарынан хабарсыз болды. Олар британдық әскерлердің оларды оқшаулап қояды деп уайымдап, кері шегінуге шешім қабылдады. Олардың сол жағында Уэйннің оқшауланған әскерлері британдықтардың кері шегінісін көрген соң, олар да кері шегінді. Ли Лафайеттің бір бөлігінің британдық артиллерияны үнсіздендіруге жасаған сәтсіз әрекеттен кейін кері шегінгенін көрді, сол кезде оның штаб офицерлерінің бірі Скотттың кері шегінгенін хабарлап келді. Лидің әскерлері бұйрықсыз кері шегінгендіктен, ол авангардты басқаруды жоғалтып алғаны анық болды, ал оның тікелей қолбасшылығында қазір 2500 сарбаз ғана болғандықтан, британдықтардың артқы жасағын қоршау жоспарының сәтсіз аяқталғанын түсінді. Оның басымдыққа ие күштерге қарсы әскерлерінің қауіпсіздігіне келетін болса, ол жалпы кері шегінуге бұйрық берді. Ли өзінің қолбасшыларымен байланыста қиындықтарға тап болды және авангардты шектеулі басқаруды және бақылауды жүзеге асыра алды, бірақ бөлімше деңгейінде кері шегіну әдетте Стьюбеннің дайындығына сай тәртіппен жүргізілді, ал американдықтар аз шығынға ұшырады. Ли өзінің "жаудың бетіне және атысына қарсы ретроградты маневр" жасағанына сенді және әскерлерінің "тәртіп пен дәлдікпен" қозғалғанын мәлімдеді. Ол кері шегіну кезінде сабырлы болды, бірақ Кердің үйінде шаршап қалды. Генерал Вашингтонның екі көмекшісі Лиге негізгі күш әлі 3 шақырымдай қашықтықта екенін және оған не туралы хабарлау керектігін сұрағанда, Ли "не айқанын білмейтінін" айтты. Ең бастысы, ол Вашингтонға кері шегіну туралы хабарламады. Лиден соңғы жаңалықтар келмегендіктен, Вашингтон алаңдамады, өйткені ол күндізден кейін көп ұзамай майданға жақындады. Он минут ішінде оның сенімділігі үрейге ұшырады, өйткені ол Лидің шегінуі туралы алғашқы хабарды жеткізген, содан кейін бүкіл бірліктер шегінді. Вашингтон кездескен офицерлердің ешқайсысы оған қайда баратынын немесе не істеу керектігін айта алмады. Бас қолбасшы алға аттанған кезде, ол авангардтың толыққанды кері шегінісін көрді, бірақ британдықтардан ешқандай белгі жоқ. Сағат 12:45-те Вашингтон Лидің командасының соңғыларын ортаңғы батпақты, батпақты жерді Спотсвуд орта буынынан оңтүстік-шығысқа қарай жинап жатқанын көрді. Ли әдетте жақсы тәртіпте жүргізілген деп сенетін кері шегіну үшін мақтау күтіп, Вашингтон әдепсіз сұрақ қойғанда, Ли сөз таппай қалды: "Мырза, бұл тәртіпсіздік пен шатасудың себебі неде екенін білгім келеді?" Ли өзін-өзі ұстап алғаннан кейін, іс-әрекеті үшін жауап беруге тырысты. Ол қате барлауды және өз офицерлерін, әсіресе Скотты бұйрықсыз кері қайтқаны үшін кінәлады, оған артық күшпен бетпе-бет қайтудан басқа амал жоқ, және Вашингтонға бірінші кезекте шабуылға қарсылық білдіргенін еске салды. Вашингтон сенімді емес еді, "Бұл барлық өте дұрыс болуы мүмкін, мырза", - деп жауап берді ол, "бірақ сіз оны жүзеге асырмауға тиіс емес, егер сіз онымен өту үшін ниетті болсаңыз". Негізгі күш әлі де келіп, британдықтар алыстағаннан кейін, Вашингтон Ли ұйымдастырып жатқан қорғанысты құру үшін авангардты жинауға кірісті. Содан кейін ол Лиге таңдауды ұсынды: қалу және артқы жасақты басқару немесе көпірден өтіп, Перрин төбесіндегі негізгі қорғанысты ұйымдастыру. Ли біріншісін таңдады, ал Вашингтон екіншісін қарау үшін кетіп қалды. Ли британдықтарға қарсы шабуыл жасады, бұл артқы жасақтың әрекеті отыз минуттан аспады, бұл Вашингтонға негізгі күшті орналастыруды аяқтауға жеткілікті уақыт болды, ал 13:30-да ол көпірден соңғы американдық офицерлердің бірі болды. Ли Перрин төбесіне жеткенде, Вашингтон оны бұрынғы авангардтың бір бөлігімен Энглистаундағы резервке құруға жіберді. 15:00-де Стьюбен Энглистаунға келді және Лиді қолбасшылықтан шеттетуге кірісті. Ли Джон Скей Юстасты өзінің асыранды ұлы ретінде қарастырды және оны мұрагері деп жариялады, бірақ әдемі Юстас болжамсыз Лиді тастауды шешті. Ли шайқастан кейін бірден қолбасшының орынбасары лауазымында қалды, және егер ол оны жіберсе, мәселе осымен аяқталар еді. 30 маусымда, өзінің әділдігін баршаға жеткізуге тырысқаннан кейін, Ли Вашингтонға "ластанған құлақ құрттарының" Вашингтонды оған қарсы бұрғанын айтқан, кері шегіну шешімінің күнді сақтап қалғанын және Вашингтонды оған жасаған "қатыгез әділетсіздікке" кінәлі деп жариялаған сөйкеу хат жазды. Лидің әдепсіздікпен іздеген кешіріміне орнына Вашингтон Лидің хатының тоны "өте дұрыс емес" екенін және Лидің іс-әрекетіне ресми тергеу бастайтынын жауап берді. Лидің сот отырысын талап етуі тағы да әдепсіз болды, ал Вашингтон оны қамауға бұйрық берді және оны қамауға кірісті. Сот 1778 жылдың 4 шілдесінде басталды, ал Лиге үш айып тағылды: шайқас таңындағы шабуылға қатыспағаны үшін бұйрықтарды бұзғаны, "қажетсіз, тәртіпсіз және ұятты кері шегіну" және бас қолбасшыға деген құрметсіздік. Сот 1778 жылдың 12 тамызында аяқталды, ал айыптамалар мен қарсы айыптамалар 1778 жылдың 5 желтоқсанында Конгресс бекіткенге дейін жалғасты. Лидің қорғанысы айқын болды, бірақ оны өзі мен Вашингтон арасындағы жекелей бәсеңдесшілікке айналдыруға тырысқандықтан қатаң зардап шекті. Ол бас қолбасшының шайқастағы рөлін төмендетіп, Вашингтонның ресми есебін "басынан аяғына дейін ең қорқынышты өтірік" деп атады және өзінің кері шегіну шешімін британдықтарды негізгі күшке жеңуге бағытталған "шебер маневр" ретінде көрсетті. Вашингтон даудан алшақтап қалды, бірақ оның жақтастары Лиді британдықтардың қашуына жол берген опасыз деп көрсетті және оны Вашингтонға қарсы өткен қысқы қастандыққа қатыстырды. Бірінші екі айыптама күмәнді болғанымен, Лидің құрметсіздік жасағаны сөзсіз болды, ал Вашингтонқа қарсы тұру мүмкін емес еді. Тарихшы Джон Ши атап көрсеткендей, "осы жағдайда, бірінші екі айыптама бойынша ақталу Вашингтонқа сенімсіздік білдіру болар еді". Ли барлық үш айыптама бойынша кінәлі деп танылды, бірақ сот екіншісінен "ұятты" деген сөзді жойды және кері шегіну "кейбір жағдайларда ғана" тәртіпсіз болғанын атап өтті. Ли бір жылға әскерден шеттетілді, бұл жаза оның барлық айыптамалардан басқа құрметсіздік айыптамасы бойынша ақталуы ретінде қабылданды. Ли өзінің жағдайын дәлелдеуді және Вашингтонға қарсы наразылық білдіруді тоқтатпады, бұл Вашингтонның көмекшілерінің бірі, лейтенант полковник Джон Лоренс және Стьюбен оны дуэльге шақыруына себеп болды. Лоренспен болған дуэль ғана өтті, оның барысында Ли жараланды. 1780 жылы Ли Конгреске нашар қабылданған хат жіберді, ол оның әскердегі қызметін аяқтады.

Кейінгі өмірі

Ли Прато Риодағы меншігіне зейнетке шықты, онда жылқы мен итті өсірді. Мүлкін сатуды аяқтау үшін Филадельфияға барған кезде (Мэрилендтік сатып алушылармен келісім бұзылғаннан кейін), ол қызбаға шалдығып қайтыс болды. Ли өзінің меншігін 1788 жылы үйленбеген әпкесі Сидни Лиге мирас етіп қалдырды.

Мұра

Лидің соңғы үйі, Прато Рио, әлі де бар және тарихи орындардың ұлттық тізілімінде тіркелген. Тарихи белгі генерал Лидің қызметін көрсетеді. Көптеген табиғи бұлақтары бар, оған жапсарлас жердің көп бөлігі 1931 жылдан бері федералдық меншікте және қазір АҚШ Геологиялық қызметі Литаун ғылым орталығы (бұрынғы Ұлттық балық шаруашылығы және зерттеу станциясы) ретінде, сондай-ақ федералдық агенттіктің шығыс аймақтық кеңсесі ретінде басқарылуда. Нью-Джерси штатындағы Форт-Ли, Гудзон өзенінің батыс жағында (Форт-Вашингтоннан, Нью-Йорктан өзен арқылы) оның өмірінде оның құрметіне аталған. Ли, Массачусетс; Ли, Нью-Гэмпшир; және Литаун, Батыс Вирджиния да оның атымен аталады. Лидің тарихындағы орны 1850 жылдары одан әрі дақталды, сол кезде Нью-Йорк тарихи қоғамының кітапханашысы Джордж Х. Мур 1777 жылғы 29 наурызда, Ли британдық соғыс тұтқыны болған кезде жазған қолжазбаны тапты. Ол «патшалық комиссарларға», яғни Ричард Хауға, кейіннен 1-ші граф Хау, және Ричардтың інісі сэр Уильям Хауға, кейіннен 5-ші виконт Хауға, сол кездегі Солтүстік Америкадағы британдық теңіз және құрлық әскерлерінің бас қолбасшыларына жолданған және британдықтардың бүлікке қарсы жеңіске жету жоспарын егжей-тегжейлі баяндаған. Мурдың 1858 жылы «Чарльз Лидің сатқындығы» деген мақаласында жарияланған ашылуы ондаған жылдар бойы Ли туралы пікірлерге әсер етті. Лидің жаман аты 19 ғасырдағы Вашингтон Ирвингтің «Джордж Вашингтонның өмірі» (1855–1859), Джордж Вашингтон Парк Кастистің «Вашингтонның естеліктері және жеке естеліктері» (1861) және Джордж Банкрофттың «Америка Құрама Штаттарының тарихы, Америка құрлығының ашылуынан» (1854–1878) сияқты еңбектерде қалыптасқан нанымға айналды. Көптеген қазіргі ғалымдар Лидің сатқындық жасағаны туралы пікірді жоққа шығарса да, кейбір еңбектерде оған сенім білдіріледі, мысалы, Уилард Стерн Рэндаллдың «Джордж Вашингтон: өмір» (1997) және Доминик Мазагеттидің «Чарльз Ли: елден бұрын өзі» (2013) еңбектерінде.

Танымал мәдениетте

Ли Assassin's Creed III видео ойынында екіншілік антагонист ретінде бейнеленеді, ол Ұлы шебер Хейтем Кенвейдің басшылығымен Колониялық Тамплиерлер Орденінде екінші тұлға және 1782 жылы тавернада бас кейіпкер Коннор Кенвейдің қолынан қаза тапқан өлімді жауы. Оның даусы Нил Нейпирге тиесілі. Ли және Монмут шайқасынан шегіну кезіндегі тұтқындалуы "Еркіндіктің Балалары" анимациялық телесериалында көрсетілген. Ли 2014 жылғы AMC телесериалының "Washington's Spies" (Вашингтонның тыңшылары) алғашқы екі маусымындағы кейіпкер, онда ол майор Джон Андре тарапынан британдық барлау қызметіне жұмыс істеуге мәжбүр болады. Оның рөлін Брайан Т. Финни сомдайды. Ли Диана Габалдонның "Менің Жүрегімнің Қанымен Жазылған" романының кейіпкері. Ли, Джон Руаның түпнұсқа Бродвей құрамындағы кейіпкері, 2015 жылғы "Гамильтон" Бродвей мюзикліндегі екінші дәрежелі кейіпкер. Ол "Stay Alive" (Тірі қалу) және "Ten Duel Commandments" (Он айқас ережесі) әндерінде пайда болады, онда Джон Лоренс әскерімен болған дуэлі сюжеттік өрбудің маңызды кезеңі болып табылады.