Кіріспе

Римдік қоныстың қалдықтары Стаффордширде, Англия

Летоцетум – римдік қоныстың ежелгі қалдықтары. Бұл Солтүстік Уэльске қарайтын римдік әскери жол – Уатлинг көшесі мен Икнильд (немесе Райкнильд) көшесінің (қазіргі A38) қиылысының жанындағы маңызды әскери бекет және пошта станциясы болған. Қазіргі уақытта бұл жер Англияның Стаффордшир графтығындағы Уолл ауылының еншісінде. Ол Letocetum Roman Baths Site & Museum атауымен Ұлттық Трастқа тиесілі және басқарылады. Бұл жер "Англия мұрасы" қорғауында "Уолл римдік ескерткіші" деп аталады. Римдіктер біздің заманымыздың 50 жылында Британияға шабуыл жасаған жылдары қамал салу үшін Летоцетумға келді. Жер үлкен сандағы сарбаздарды ұстай алмады, ал маңызды жол торабында орналасқан Летоцетум ірі пошта станциясына айналды. Қоныс, ретті түрде салынған монша үйлері мен мансиондар арқылы ресми саяхатшылар мен өсіп келе жатқан азаматтық халыққа қызмет көрсетті. Ол негізінен 1912–13 жылдардағы егжей-тегжейлі қазба жұмыстарынан белгілі болды, ол мансион мен монша үйінің орналасқан жерлеріне бағытталған. Бүгін көрінетін қалдықтар – шамамен 130 жылы Летоцетум әскери функциясын тоқтатып, азаматтық қонысқа айналғаннан кейін салынған тас монша үйі мен мансион. Қоныс 2-ші және 3-ші ғасырлардағы өркендеу шегіне жетті және бұл кезде 8,1–12 гектар (20–30 акр) жерді алып жатты. 3-ші ғасырдың соңында қала Уатлинг көшесі бойындағы биік қорғаныс қабырғаларының ішіне көшірілді. 5-ші ғасырдың басында римдіктер кеткеннен кейін қоныс құлдырап кетті. Қазіргі Валл ауылы Летоцетумның жерінде пайда болды.

Атауы

Бұл жер Антониндік саяхатнамада Этоцетум деп еске алынады және бұл атау, болжам бойынша, *Lētocaiton ("Сұр орманы"; салыстырыңыз және қазіргі уэльс тіліндегі Lwytgoed) деген бриттік жер атын латыншалаған нұсқасы болып табылады. Бұл атау, мүмкін, күл және шаған сияқты осы жерде кең таралған ағаш түрлерін көрсетеді. Форд бұл елді мекенді Нениус өзінің "Британия тарихында" Британияның 28 қаласының бірі ретінде тізімдеген Кэр Луит Койд ("Сұр орманының бекінісі") деп сипаттайды.

Жергілікті қоныстар

Римдіктер келгенге дейін бұл жерде шағын жергілікті елді мекен болған болуы мүмкін, әсіресе екі британдық тайпаның шекарасындағы маңызды сауда орталығы ретінде. Шығыс Мидлендс аймағындағы Кориелтауви тайпасының кейінгі орталығы Рата Кориелтауворумда орналасқан еді, ал батыстағы Корновийлердің бастапқы астанасы Уриконон (кейіннен маңызды Рим-Британ қаласы Вирокониумның атына айналды) Урекен төбесіндегі бекіністе болды. Бұл тайпалар римдік билікке көп қарсылық көрсетпеді.

Әскери кезекші пункт

Шамамен 50 жылы римдік vexillatio Летоцетумда (қазіргі шіркеудің орнына жақын) төбеде үлкен ағаштан жасалған қамал салған. Бұл қамал губернатор Аулус Дидиус Галлдың бриганттарға қарсы жорықтары кезінде Legio XIV Gemina-ны (XIV Гемина легионын) орналастыруға арналған. Бұл жақсы қорғаныс позициясы болған, бірақ қамалдың төңірегіндегі нашар егістік жер көптеген әскерлерді қамтамасыз ете алмады. Нерон тұсында бұл алғашқы қамал кішірек қамалмен ауыстырылды, содан кейін Летоцетум ірі көлемдегі байланыс стансасына айналды. Көптеген әскерлер шамамен 58 жылы Гай Светоний Паулин басқару кезінде Вирокониумдағы қамалға көшірілді.

Пошталау станциясы

Уотлинг көшесімен саяхаттайтын ресми курьерлерге жатақ үй қамтамасыз ету үшін мансио салынды. Саяхатшылар мен азаматтық халықтың саны артып келе жатқандықтан, олар үшін монша да салынды. Алғашқы мансио мен монша құрылысы аяқталғаннан кейін, моншаға отын беру үшін ағаш жинау, малға күтім жасау және ресми сапарға шыққандардың көліктерін жөндеу үшін жұмысшылар қажет болды. Осы қызметтердің көп бөлігін азаматтық халық ұсынған болар еді. Флавий кезеңінен бастап жергілікті елді мекен өсіп, Уотлинг көшесінде 1927 жылы, ал 1966 жылы көптеп 1-ші және 2-ші ғасырларға тән керамикасы бар римдік зираттар табылды. Мансио мен Уотлинг көшесі арасындағы даладағы дөңгелек ойыс римдік амфитеатрдың немесе аттарды жаттықтыруға арналған дөңгелек алаңның орны болуы мүмкін (мысалы, Лунт римдік бекінісінде қазба жұмыстары жүргізілген). Қазіргі шіркеудің жанынан Минерваның суреті салынған үлкен топырақ ыдыс табылды, сондықтан бұл Минерва храмының орны болуы мүмкін. Моншаның солтүстік-батысындағы даладағы құрғақ ауа райында ғана көрінетін тікбұрышты егін белгісі тағы бір храмның орны болуы мүмкін. XIV легион алғаш рет Летоцетумға қоныстанғанда, олар бұрыннан бар жолдарды пайдаланған болар. Қауіпсіз және сенімді қозғалыс үшін таспен қапталған жол қажет болды. Шамамен 70 жылы Уотлинг көшесі Летоцетумнан өтетін бөлігіне тас төселді. Бұл мерзім Летоцетум орталығындағы алғашқы жол төсемінің астынан табылған екі монетаға сүйеніп шамаланған. Рикнильд көшесінің қашан салынғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ, бірақ жоспарлаудан Уотлинг көшесі бірінші болып салынғаны көрінеді. Уотлинг көшесі Летоцетумнан Лондонға бір бағытта, ал екінші бағытта Вроксетер мен Честерге дейін созылған. Рикнильд көшесі, Уотлинг көшесімен қиылысқан жерінде кеңейіп, Летоцетумды оңтүстік-батыстағы Сиренчестермен және солтүстік-шығыстағы Йоркширмен байланыстырды.

Ертедегі сарайлар мен моншалар

1912–13 жылдары археологтар осы жерде салынған соңғы мансионың негіздерін және оған байланысты монша үйін ашты. Мансио мен монша үйінің бөлмелері босатылып, тас іргетастары жалаңашталды. Бұл жұмыс кейбір төменгі қабаттарда екі бұрынғы ағаш мансионың іздерін қалдырды. Жар беткейі террасалармен жабдықталған, ал бірінші мансио, оның құрылысы 54–60 жылдарға дейін соққан, бір террасаны толығымен алып жатқан. Ол тіреу арқалықтарынан тұрғызылған, қабырғалары ваттл және дабтан жасалған, кейбіреулері сыланған, ал кейбіреулері қарапайым сызықтық өрнектермен боялған. Шатыры өртеніп, күйіп кеткен деп болжанады. Бөлмелер шамамен төртбұрышты ауланың төңірегінде орналасқан. Кейінгі ғимараттардың салынуына байланысты бірінші мансионың белгілі орналасуы өте фрагментті. Бірінші мансионың қирауының нақты күні белгісіз, бірақ бұл шамамен 2 ғасырдың басында болған, өйткені қирау қабаттарында Флавий-Траян керамикасы, 70–100 жылдарға жататын мортариумның бөлігі және 2 ғасырға жататын шыны ыдыстың бөлігі табылған. Екінші мансионың орналасуы туралы мәліметтер де өте фрагментті. Бұл аулалы ғимарат, іргетасқа тік орнатылған тіреулерден тұрғызылған. Қабырғалары гипс және дабтан жасалған, ал кейбір бөлмелер жарқын түстермен боялған. Ауланың ішіндегі құмтасқа қазылған үлкен, терең құдық болған. Екінші мансио шамамен 140–150 жылдары үшінші мансио салынып жатқанда әдейі бөлшектелген. Осы кезде құдық толтырылып, 125–145 жылдарға жататын керамикалық сынықтар табылған. Сол уақытта екінші бекініс тасталып, қала әскери орын ретінде тоқтатылған. Летоцетумдағы соңғы әскери құрылымдардың бірі – осы соңғы шағын бекініспен байланысты "пуникалық ор" болды. Ор, екіншілік шөгінді пайда болмас бұрын толтырылған, ал ішінде 98–117 жылдарға жататын Траян монетасы және Адриан немесе ерте Антонин дәуірін көрсететін керамикалық бұйымдар табылған. Ең көне монша үйі 1956 жылы қазба жұмыстары кезінде ашылған. Алғашқы ғимараттың құрылыс орнында 71 жылға жататын Веспасианның тозған монетасы табылған, монетаның жағдайына сүйене отырып, бұл ғимарат шамамен 100 жылға дейін салынған деп есептеледі. Бұл ғимарат әскери кезеңде салынған деп саналады, өйткені сақталған қабырғалар жоғары сапалы, мұқият өңделген тастан қаланған және қалыңдығы бірнеше метрге жетеді. Екінші мансио, соңғы бекініс және бірінші монша үйі осы жердегі әскери кезеңнің соңында тоқтаған деп есептеледі.

Азаматтық құрылыс; үшінші мансио және екінші монша

Летоцетум шамамен 130 жылдан кейін әскери қолданыстан тоқтатылды, мүмкін қала Корновий цивитасының билігінде қалды, оның астанасы Вирокониум Корновиорумда орналасқан. Осы шамада жаңа мансио және монша үйі салынды. Үшінші және ең жақсы түсінілген мансио 130 жылға таяу шамада тас негізге салынды. Ол кем дегенде екі қабатты болды және ағаш бағаналармен тірелген черепицамен жабылған колоннадамен безендірілген. Колоннаданың ортасында ғимараттың ішкі жағына бағытталған үлкен есік орналасқан. Кіреберіс залдан сылатылған едені бар колоннадалы атриум немесе аулаға өтілді, орталық бөлігі аспанға ашық және мүмкін гүлзар болған. Колоннаданың жиектеріндегі ағаш тіреулер балконды ұстап тұрды. Кіреберіс залының екі жағында да орталық ауладан қол жетімді, шамамен бірдей өлшемдегі бөлмелер орналасқан. Батыс жақтағы бөлмеде жуу құралдары және ғимараттың орталық бөлігіне бағытталған су ағызу арнасы болды, ал шығыс жақтағы бөлме күзет бөлмесі болуы мүмкін. Ауланың батыс жағында төменгі қабатта орталық колоннадаға ашылатын үш кішкентай бөлме орналасқан. Бұл бөлмелердің мақсаты белгісіз, бірақ олар мансио қонақтары үшін жеке тұруға арналған болуы мүмкін. Мансиодағы ең үлкен бөлме солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, бұл бөлме ғимарат толыққаннан кейін біраз уақыттан соң қосылған арналы гипокауст жүйесімен жылытылған. Мансионың батыс жағында, арасында шағын жол бар, қоғамдық монша үйі орналасқан. Көшеден төселген алаң ғимараттың шығыс жағындағы колоннадаға, содан кейін солтүстік жағына жалғасты. Шығыс колоннадасының ортасындағы үлкен есіктер үлкен, жабық аулаға ашылды. Бұл аула базилика болған болуы мүмкін; осындай өлшемдегі елді мекенде мұндай ғимарат болуы күтілді және бұл жердегі жалғыз мүмкіндік. Монша кешенінің соңғы солтүстік бөлігінде отынмен қыздырылатын пештері бар пеш бөлмесі немесе префурниум орналасқан. Бұл еден астындағы жылыту жүйесі тепидарийде, кальдарийде және лаконикумда қолданылды, онда едендер плиткалардан немесе пилалардан жасалған тіреулерге тірелді. Пеш бөлмесінің пештерінен шыққан ыстық газдар осы тіреулер арасында еден астында айналып, қабырғаларға орнатылған қорапша тәрізді плиткалар арқылы ғимараттың қабырғалары бойымен көтеріліп, ақырында шатырдың күмбезді бөлігіндегі желдеткіштер арқылы шығып кетті.

Римнің соңғы кезеңіндегі қорғаныстар; тастап кеткен ханзадалар мен моншалар

Летоцетум 3-ші ғасырдың соңына қарай қоғамдық ғимараттарынан айырылды; монша үйі мен мансио өрттен қирады. Осы шақтарда өте мықты қорғаныс құрылыстары салынды, бірақ оларға монша үйі мен мансио кірмеді. Монша үйі мен мансионың неге тасталғаны белгісіз, бірақ себебі экономикалық жағдайлармен байланысты болған болуы мүмкін. Британиядағы басқа мансио орындары да осы кезеңде тасталған сияқты. Бұл Летоцетумдағы қызметтік орналастыру жүйесінің тоқтатылғанын білдірмейді, бұл ықшамдатылған қайта ұйымдастыру болған шығар. Соңғы қорғаныстар шамамен 300 жылы Уотлинг көшесі бойында, мансио орнынан шығысқа қарай салынды. Қорғаныс шамамен ... қалыңдықтағы тас қабырғадан, алдында үш ор және артқы жағында заманауи шөптік қорғаннан тұрды. Қабырғалардың ішкі аумағы 1964 жылы анықталып, бөлінді. Батыс жағында қабырғаның бір бөлігі әлі де беткей іргетастан жоғары, бірақ өңделген топырақтан төмен тұр. Қабырғаның 275–325 жылдары аралығында салынғаны болжануда. Осы қорғаныстардың салынуы Уэльс тайпаларының – Ордовиктер мен Силуриялықтардың осы кезеңде болған жалпы көтерілісімен байланысты болуы мүмкін. Көтеріліс тез арада басылды, бірақ болашақ бұзылыстардан сақтану үшін Уотлинг көшесі бойында Летоцетум, Пеннокруциум және Уксаконаны қоса алғанда, бірнеше бекіністер құрылды. 4-ші ғасырға жататын барлық археологиялық жәдігерлер қорғаныстың ішінде табылды, ал сыртынан ешқайсысы табылған жоқ, бұл 4-ші ғасырдағы тұрғындардың барлығының қорғаныс қабырғаларының ішінде болғанын көрсетеді. Летоцетумнан табылған соңғы монета император Грацианның тұсында соғылған және 381 жылына жатқызылған. Рим әкімшілігі 5-ші ғасырдың басында құлап, осы уақыттан кейін осы орында ешқандай жәдігер табылған жоқ.

Римдіктерден кейінгі тастап кету және кейін қайтадан иелену

Елді мекен біраз уақыттан бері маңызды болған болуы керек; ол 9-ғасырдағы Historia Brittonum еңбегінде тізімделген, ал Рено былай жазады: «Қайр Луиткойт ретінде белгілі және күмәнсіз дұрыс аталған қабырға, Йорк, Лондон, Честер, Вроксетер және Каерлеон сияқты ірі қалалар мен әскери базалар арасында сәйкес келмейтіндей көрінеді, бірақ стратегиялық қала ретінде кіргендігіне байланысты маңызды орын болғанға ұқсайды». Кейінгі қорғаныстар оны «Каер» деп сипаттауға әкелді, және британдық, мүмкін Powys аймағына қарасты, бекініс орнатылды. Римдіктер кеткеннен кейінгі кезең туралы бізге ешқандай мәлімет жоқ, себебі тарихи немесе археологиялық куәліктер табылмады. Летоцетум 7-ғасырда епископтық орын ретінде жақын орналасқан Личфилд қаласының дамуымен маңыздылығын жоғалтты. Бұл жер тарихи тұрғыдан қайта пайда болғанда, Wall деген жаңа атпен белгілі болды. Бұл атау Римнің кейінгі кезеңдегі қорғаныс құрылыстарының қалдықтарына сілтеме жасайды, олардың бір бөлігі 19-ғасырдың басына дейін сақталған.