Кіріспе

Риторинолло (итальянша ritornello – "кішкентай қайта оралу") – Ренессанс және барокко музыкасында оркестр немесе хорға арналған қайта келетін бөлім.

Ерте тарих

Музыкада "риторнелло" термині алғаш рет қолданылғанда, ол он төртінші ғасырдың мадригалының соңғы тармақтарын білдірген, олар әдетте әннің қалған бөлігінен өзгеше ұйқас схемасы мен ырғағына ие болған. Ғалымдар "риторнелло" сөзі итальян тіліндегі ritorno (қайту) немесе tornando (бұрылыс немесе әшекей) сөзінен туындаған деп санайды. Итальян тілінде бұл сөздің тікелей мағынасы – "кішкентай қайтару".

Барокко музыкасы

Риторнеллоның қайталанатын tutti бөлігі ретінде 16 ғасырғы Венеция композиторы Джованни Габриелидің музыкасына барып тіреледі. Ричард Тарускиннің айтуынша, осы қайталанатын үзінділер Габриели дамытқан концерто стиліне тән. Оркестрлік риторнелло идеясы 18 ғасырдағы операның құрылымында маңызды рөл атқарды. Барокко кезеңіндегі арияның ең көп таралған түрі – да капо формасы, ол негізінен А бөлімінен кейін контрастты В бөлімінен тұрады, одан соң А бөлімінің қайталануы келеді. Көптеген да капо ариялары риторнелло бөлімдерімен әр әншінің жеке бөлімдерін шеңгеп, | R A1—R A2—R | B | R A1—R A2—R || схемасын құрай алады. Риторнелло итальяндық аспаптық концерттің дамуында да маңызды рөл атқарды. Джузеппе Торелли көптеген скрипкалық концерттер жазды, онда жылдам бөлімдер екі кеңейтілген сололық бөлімдер арасында қайталанатын риторнеллоны қолданды. Бұл форманы Торелли схемасының өңделген нұсқасын пайдалана отырып, жүздеген концерттер жазған Антонио Вивальди қалыптастырды. Вивальдидің риторнелло формасы 18 ғасырдағы кейінгі композиторлар ұстанған конвенциялар жиынтығын құрды: толық оркестрге арналған риторнеллолар солист немесе солистерге арналған эпизодтармен кезектеседі. Кіріспе риторнеллосы әдетте екі-төрт такттық бірнеше кішігірім бөлімдерден тұрады, олардың кейбіреулері қайталанады немесе өзгертіледі. Бұл бөлімдерді бір-бірінен бөліп немесе риторнелло ретінде өздерінің ерекшелігін жоғалтпай жаңа тәсілдермен біріктіруге болады. Риторнеллоның кейінгі нұсқалары көбінесе бір немесе бірнеше бөлімдерден тұрады, кейде өзгертілген күйде. Риторнеллолар музыканың тональдық құрылымын бағыттайды, музыка модуляцияланатын тональдықтарды нақтылайды. Бірінші және соңғы бөлімдер тоникада, кем дегенде біреуі (әдетте жаңа тональдыққа бірінші кіретіні) – доминантада, ал қалғандары жақын тональдықтарда болуы мүмкін. Осылайша әртүрлі тональдықтарға өтуде риторнелло формасы кейінгі классикалық формадан – рондодан ерекшеленеді, онда қайталанатын бөлім бір тональдық тақтада қалады. Вивальди сонымен қатар риторнелло формасын жылдам кіріспе және қорытынды бөлімдер үшін, олардың арасында баяу бөлімге контрастты пайдалану туралы конвенцияны қалыптастырды. Бах және Телеманн сияқты кейінгі барокко композиторлары өз концерттерін жазуда Вивальдидің үлгісін ұстанды. Кейбір ғалымдар «риторнелло формасы 19 ғасырдың басында жалпы құрылымдық принцип ретінде тез жойылды» дейді, себебі Бетховеннің құрылымдық жаңалықтарына байланысты. Ал Уильям Каплин сияқты басқалар риторнелло формасы жойылмағанын, бірақ «сонатамен байланысты классикалық формальды функцияларды қосу арқылы концерттік формаға айналды» деп санайды. Каплин риторнелло формасының контурлары соло және tutti бөлімдерінің кезектесуінде сақталады, бірақ сонатаның тональдық және формальды жоспарына енгізілгенін айтады. Риторнелло құрылысы жаңа соната формасының пайда болуымен бітті, бірақ 20 ғасырда қайта қызығушылық туды.