Кіріспе
Риторинолло (итальянша ritornello – "кішкентай қайта оралу") – Ренессанс және барокко музыкасында оркестр немесе хорға арналған қайта келетін бөлім.
A ritornello ritorˈnɛllo (Italian; "little return") is a recurring passage in Renaissance music and Baroque music for orchestra or chorus.
Ерте тарих
Музыкада "риторнелло" термині алғаш рет қолданылғанда, ол он төртінші ғасырдың мадригалының соңғы тармақтарын білдірген, олар әдетте әннің қалған бөлігінен өзгеше ұйқас схемасы мен ырғағына ие болған. Ғалымдар "риторнелло" сөзі итальян тіліндегі ritorno (қайту) немесе tornando (бұрылыс немесе әшекей) сөзінен туындаған деп санайды. Итальян тілінде бұл сөздің тікелей мағынасы – "кішкентай қайтару".
Барокко музыкасы
Риторнеллоның қайталанатын tutti бөлігі ретінде 16 ғасырғы Венеция композиторы Джованни Габриелидің музыкасына барып тіреледі. Ричард Тарускиннің айтуынша, осы қайталанатын үзінділер Габриели дамытқан концерто стиліне тән. Оркестрлік риторнелло идеясы 18 ғасырдағы операның құрылымында маңызды рөл атқарды. Барокко кезеңіндегі арияның ең көп таралған түрі – да капо формасы, ол негізінен А бөлімінен кейін контрастты В бөлімінен тұрады, одан соң А бөлімінің қайталануы келеді. Көптеген да капо ариялары риторнелло бөлімдерімен әр әншінің жеке бөлімдерін шеңгеп, | R A1—R A2—R | B | R A1—R A2—R || схемасын құрай алады. Риторнелло итальяндық аспаптық концерттің дамуында да маңызды рөл атқарды. Джузеппе Торелли көптеген скрипкалық концерттер жазды, онда жылдам бөлімдер екі кеңейтілген сололық бөлімдер арасында қайталанатын риторнеллоны қолданды. Бұл форманы Торелли схемасының өңделген нұсқасын пайдалана отырып, жүздеген концерттер жазған Антонио Вивальди қалыптастырды. Вивальдидің риторнелло формасы 18 ғасырдағы кейінгі композиторлар ұстанған конвенциялар жиынтығын құрды: толық оркестрге арналған риторнеллолар солист немесе солистерге арналған эпизодтармен кезектеседі. Кіріспе риторнеллосы әдетте екі-төрт такттық бірнеше кішігірім бөлімдерден тұрады, олардың кейбіреулері қайталанады немесе өзгертіледі. Бұл бөлімдерді бір-бірінен бөліп немесе риторнелло ретінде өздерінің ерекшелігін жоғалтпай жаңа тәсілдермен біріктіруге болады. Риторнеллоның кейінгі нұсқалары көбінесе бір немесе бірнеше бөлімдерден тұрады, кейде өзгертілген күйде. Риторнеллолар музыканың тональдық құрылымын бағыттайды, музыка модуляцияланатын тональдықтарды нақтылайды. Бірінші және соңғы бөлімдер тоникада, кем дегенде біреуі (әдетте жаңа тональдыққа бірінші кіретіні) – доминантада, ал қалғандары жақын тональдықтарда болуы мүмкін. Осылайша әртүрлі тональдықтарға өтуде риторнелло формасы кейінгі классикалық формадан – рондодан ерекшеленеді, онда қайталанатын бөлім бір тональдық тақтада қалады. Вивальди сонымен қатар риторнелло формасын жылдам кіріспе және қорытынды бөлімдер үшін, олардың арасында баяу бөлімге контрастты пайдалану туралы конвенцияны қалыптастырды. Бах және Телеманн сияқты кейінгі барокко композиторлары өз концерттерін жазуда Вивальдидің үлгісін ұстанды. Кейбір ғалымдар «риторнелло формасы 19 ғасырдың басында жалпы құрылымдық принцип ретінде тез жойылды» дейді, себебі Бетховеннің құрылымдық жаңалықтарына байланысты. Ал Уильям Каплин сияқты басқалар риторнелло формасы жойылмағанын, бірақ «сонатамен байланысты классикалық формальды функцияларды қосу арқылы концерттік формаға айналды» деп санайды. Каплин риторнелло формасының контурлары соло және tutti бөлімдерінің кезектесуінде сақталады, бірақ сонатаның тональдық және формальды жоспарына енгізілгенін айтады. Риторнелло құрылысы жаңа соната формасының пайда болуымен бітті, бірақ 20 ғасырда қайта қызығушылық туды.
Ritornellos for the full orchestra alternate with episodes for the soloist or soloists. The opening ritornello is composed of several small units, typically two to four measures in length, some of which may be repeated or varied. These segments can be separated from each other or combined in new ways without losing their identity as the ritornello. Later statements of the ritornello are usually partial, comprising only one or some of the units, sometimes varied. The ritornellos are guideposts to the tonal structure of the music, confirming the keys to which the music modulates. The first and last statements are in the tonic; at least one (usually the first to be in a new key) is in the dominant; and others may be in closely related keys. In these visits to different keys, ritornello form differs from the later Classical form rondo, in which the recurring section remains in the same key. Vivaldi also established a convention of using ritornello form for the quick opening and closing movements, with a contrasting slow movement in between. Many later Baroque composers such as Bach and Telemann followed Vivaldi's models in composing their own concertos. Some scholars argue that "ritornello form quickly disappeared as a general constructive principle" in the early years of the nineteenth century, due to the structural innovations of Beethoven. Others such as William Caplin suggest that the ritornello form did not disappear, but "was transformed into concerto form through the incorporation of classical formal functions, especially those associated with the sonata." Caplin argues that the outlines of ritornello form persist in the alternation of solo and tutti sections, albeit subsumed within the tonal and formal plan of the sonata. Ritornello construction faded with the advent of the new sonata form but received renewed interest in the 20th century.