Кіріспе
Эйяфьядлайёкюдль (;), кейде E15 нөмірімен аталады, Исландияның Скогардан солтүстікке және Мюрдалсйокюдльден батысқа қарай орналасқан кіші мұздықтарының бірі. Мұздық вулканның кальдерасын жауып тұрады, оның ең биік нүктесі 1666 метрді құрайды. Вулкан соңғы мұздық кезеңнен бері жиі атқылап тұрады, соңғы рет 2010 жылы болды. Вулканның өте үлкен болмаса да, Солтүстік және Батыс Еуропаның әуе тасымалына бір апта бойы үлкен бұзылыс келтірді.
Eyjafjallajökull (; ), sometimes referred to by the numeronym E15, is one of the smaller ice caps of Iceland, north of Skógar and west of Mýrdalsjökull. The ice cap covers the caldera of a volcano with a summit elevation of The volcano has erupted relatively frequently since the Last Glacial Period, most recently in 2010, when, although relatively small for a volcanic eruption, it caused enormous disruption to air travel across northern and western Europe for a week.
География
Eyjafjallajökull толығымен мұз қабатымен жабылған жанартаудан тұрады. Мұз қабатының ауданы шамамен құрайды, ол көптеген шығатын мұздықтарды қоректендіреді. Басты шығатын мұздықтар солтүстікке қарай орналасқан: Gígjökull, Lónið-қа құяды, және Steinholtsjökull, Steinholtslón-ға құяды. 1967 жылы Steinholtsjökull мұздық тілінде үлкен құлау болды. 1967 жылдың 16 қаңтарында сағат 13:47:55-те мұздықта жарылыс болды. Оны уақыт бойынша анықтауға болады, өйткені Kirkjubæjarklaustur жеріндегі сейсмометрлер қозғалысты бақылады. Шамамен материал мұздыққа тигенде, мұздықтың астынан ауа, мұз және судың көп мөлшері мұздықтың етегіндегі лагунаға қарай қозғала бастады. Оның ең биік нүктесіне жетеді және солтүстікке қарай ашық кратері бар, диаметрі құрайды. Кратер шетінің үш басты шыңы бар (солтүстік-шығыстан сағат тілімен): Guðnasteinn; Hámundur; және Goðasteinn. Таудың оңтүстік беті бір кезде Исландияның жағалауының бөлігі болған, одан мыңдаған жылдар бойы теңіз шамамен шегінген. Бұрынғы жағалау қазір тік жартастардан тұрады, олардың көптеген шарлауықтары бар, олардың ең танымал - Skógafoss. Күшті желде кішігірім шарлауықтардың суы тіпті таудың үстіне соғылуы мүмкін. Тау мен қазіргі жағалау арасындағы аймақ салыстырмалы түрде жазық, кең дала, Eyjafjöll деп аталады.
Этимология
Атауы "Эйяфьолл мұздығы" (немесе дәлірек айтқанда "мұздық") дегенді білдіреді. Эйяфьолл – жанартау массивінің оңтүстік жағы және жанартаудың етегін құрайтын шағын таулардың атауы. Jökull сөзі "мұздық" немесе "мұз қабаты" деген мағынаны білдіреді және орта ағылшын тіліндегі ikil сөзімен туыс, ол ағылшын тіліндегі icicle (мұз сарқыты) сөзінде сақталған. Эйяфьолл атауы eyja (ey сөзінің көпше жайы, "арал" немесе "шағын арал" деген мағынаны білдіреді) және fjöll (көпше сөз, "таулар") сөздерінен тұрады, ал екеуі бірге сөзбе-сөз "аралдардың таулары" дегенді білдіреді. Бұл атау, әдетте, жақын орналасқан Вестманнайяр архипелагына сілтеме жасайды. Fjalla сөзі fjöll сөзінің көпше жайы, сондықтан Эйяфьялла – Эйяфьоллдің жайы және "Эйяфьоллға тиесілі" дегенді білдіреді. Осылайша, Эйяфьядлайокулдің сөзбе-сөз аудармасы "Аралдар тауларының мұздығы" болар еді.
Геология
Жанартау шығыс-батыс бағытында өтетін жерлерімен, базальттан андезит лаваларынан тұрады. Оның тарихи атқылауларының көп бөлігі жарылыс сипатында болған. Дегенмен, жанартаудың екі жағында (көбінесе батысында) жарылыс тіліктері кездеседі. 920 жылғы атқылау радиалды тілік арқылы болса, ал 1612 және 1821 жылдарғы атқылаулар шағын шың атқылаулары болды. 1821 жылғы атқылау кезінде 1821 жылдың желтоқсанындағы қысқа жарылыс фазасын бір жыл бойы үзіліспен жарылыс және лава ағуы ілесуі мүмкін. Ерекше айта кетерлігі, атқылаудан шыққан күлдің құрамында фтордың көп мөлшері бар, ол жоғары дозада малдың (сиыр, жылқы, қой) және адамның сүйек құрылысына зиян келтіруі мүмкін. Атқылау сонымен қатар шағын және орташа мөлшердегі мұздықтардың еруіне және Markarfljót және Holtsá өзендерінде су тасқынына себеп болды. Атқылау фазасы 19 және 20 желтоқсан күндері бірнеше жарылыспен басталды және келесі бірнеше күнге созылды. Көрсетілген деректерде жанартау маңындағы, әсіресе оңтүстік және батыс аймақтарында күлдің көп мөлшерде түсуі сипатталған. 1823 жылы бірнеше адам кратерлерді тексеру үшін Эйяфьялайёкльге шықты. Олар Гуднаштейннен батысқа қарай орналасқан шыңдық кальдераның жанында жарылыс тілігін анықтады. 1823 жылдың басында Мюрдалсйёкль мұздығының астындағы Катла жанартауы атқылады, сонымен қатар Эйяфьялайёкльдің шыңынан будың жоғары көтерілуі байқалды. Эйяфьялайёкльдің 1821 жылғы атқылауынан шыққан күлді Исландияның оңтүстігінің барлық жерінде табуға болады. Ол қара-сұр түсті, ұсақ дәнды және шамамен 28-40% кремний диоксиді бар аралық тау жынысынан тұрады.
2010 жылғы атылулар
2010 жылдың 26 ақпанында Исландияның метеорологиялық басқармасы жер қыртысының тез кеңеюімен бірге ерекше сейсмикалық белсенділікті тіркеді. Бұл геофизиктерге магманың жер қыртысының астынан Эйяфьялайекулл жанартауының магмалық камерасына құйылып жатқанын және осы процестен туындаған қысымның Торвальдсейри шаруашылығындағы жер қыртысының үлкен орын ауыстыруына себеп болғанын көрсетті. 2010 жылдың наурызында жанартаудың маңында үш мыңға жуық шағын жер сілкінісі тіркелді, олардың барлығының тереңдігі шамамен 1,5 км болды. Сейсмикалық белсенділік күшейе берді және 3-5 наурыз аралығында жанартаудың эпицентрінде 3000-ға жуық жер сілкінісі өлшенді. Жарылыс 2010 жылдың 20 наурызында, жанартаудың жоғарғы кратерінен шығысқа қарай, Эйяфьялайекулл мен көршілес Мьярдалйокуль мұздығы арасындағы биік тізбек Fimmvörðuháls-та басталды деп есептеледі. Бұл алғашқы жарылыс 300 метрлік радиалды жарық түрінде болды. Бұл оқиға 20-дан астам елге және 10 миллионға жуық әуе саяхатшысына әсер етті. 2010 жылдың мамырында вулкан қайтадан жарылып, Еуропаның көптеген аймақтарындағы әуе кеңістігі жабылды. Жарылыстар сонымен қатар электрлік дауылдарды тудырды. 2010 жылдың 23 мамырында Лондондық вулкандық күл туралы кеңес беру орталығы жарылыс тоқтағанын мәлімдеді, бірақ олар жанартауды қадағалауды жалғастыратынын хабарлады. Вулканологтар жанартауды мұқият бақылап, күн сайын болатын жер сілкінісін қадағалады. 2010 жылдың тамызынан бастап Эйяфьялайекулл ұйықтап қалған деп есептелді. Болашақ жарылыстарды бақылау үшін Эйяфьялайекулл төңірегіне инфрадыбыс сенсорлары орнатылды. Барлығы, 2010 жылғы жарылыстар шамамен 0,27 куб. км (270 000 000 куб. метр) тефраны құрады, бұл Орталық Оңтүстік Исландия мен континенттік Еуропаның бір бөлігіне күлдің түсуіне әкелді. Жақын жерлерде күлдің қалыңдығы бірнеше сантиметрге жетті, ал айналасындағы мұздықтар күлдің әсерінен альбедоның айтарлықтай төмендеуін байқады. Эйяфьялайекуллдің 920, 1612 және 1821–1823 жылдардағы жарылыстарының әрқайсысы Катла жарылысына дейін болған. 2010 жылғы Эйяфьялайекулл жарылысы кезінде Катланың ерекше белсенділігі (жер қыртысының кеңеюі немесе сейсмикалық белсенділік сияқты) байқалған жоқ, бірақ геологтар 1999 жылдан бері Катланың жалпы тұрақсыздығына алаңдап отыр. Исландиядағы кейбір геофизиктер Эйяфьялайекулл жарылысы Катланың жарылуына ықпал етуі мүмкін деп санайды, бұл мұздық мұзының еруінен туындаған үлкен су тасқынына және күлдің көп мөлшерінің көтерілуіне әкеледі. 2010 жылдың 20 сәуірінде Исландия президенті Олафур Гримссон: «Катланың жарылуының уақыты жақындап келеді, біз [Исландия] дайынбыз, Еуропа үкіметтері мен әлемдегі барлық әуе компаниялары Катланың жарылуына дайындық бастаудың уақыты келді» деді. Вулканологтар Катланы қадағалауды жалғастыруда, өйткені Эйяфьялайекуллдан кейін Катланың жарылуы тарихи тұрғыдан Эйяфьялайекулл жарылысынан кейінгі бірнеше ай ішінде болған. Исландияның метеорологиялық басқармасы Эйяфьялайекулл және Катладағы жер сілкінісі туралы ақпаратты веб-сайтында жаңартып отырады.
Пошта маркасы
2010 жылы Исландия поштасы Эйяфьялайекуль вулканының жарылуына арналған үш арнайы марка шығарды. Барлық маркалардың құрамында 2010 жылдың 17 сәуірінде төгілген нағыз жанартау күлі бар.
Танымал мәдениет
2013 жылы түсірілген "Уолтер Миттідің құпия өмірі" фильмінде осы вулкан көрсетілген. Eyjafjallajökull 2018 жылдың 11 қарашасында көрсетілген Madam Secretary сериалының 5-ші маусымының 6-шы эпизодында пайдаланылды. Ол Ирландиядағы әуежайдың жабылуына себеп болды, нәтижесінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Элизабет Маккорд пен оның делегациясы, сондай-ақ Түркияның сыртқы істер министрі мен оның делегациясы елде қалып қойды. Бұл туралы JJ Doom-ның "Guv'nor" әнінде айтылған. Валенсиялық әнші-сазгер Пау Алабахос 2011 жылғы "Una Amable, una Trista, una Petita Pàtria" альбомында "Eyjafjallajökull" атты ән шығарды, онда 2010 жылғы жарылыстан кейін болған саяхат кедергілерінен шабыттанған суреттер бейнеленген. Эмо-топ The World Is a Beautiful Place & I Am No Longer Afraid to Die 2010 жылы "Eyjafjallajokull Dance" деп аталған Formlessness EP-де ән жариялады. Arknights мобильді ойынының кейіпкері осы вулканның атымен аталады. Sense8 сериалының 1-ші маусымының 8-ші эпизодында Уилл "ешкімнің айта алмайтын жанартауды" көргісі келеді, ал Райли оған осы вулканның атын айтады. Егер тиісті DLC-сі болса, бұл вулкан Sid Meier's Civilization VI ойынында кездесетін табиғи кереметтің бірі болуы мүмкін. Steam платформасындағы ойында 2010 жылғы жарылыстан кейін болған әуе тасымалының тоқтатылуын еске түсіретін жетістік бар.