Заң лексикографиясы: құқық саласындағы сөздіктерді жасау, пайдалану және бағалау қағидалары. Теориялық және қолданбалы түрлері бар. Онлайн сөздіктер де қолжетімді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құқықтық лексикография – заң саласындағы сөздіктерді жасау, жинау, қолдану және бағалау үшін теориялар мен қағидаларды әзірлеуге қатысты қызметтердің күрделі жиынтығы, мысалы, Nielsen, 1994 жылды қараңыз.
Legal lexicography is the complex of activities concerned with the development of theories and principles for the design, compilation, use, and evaluation of dictionaries within the field of law, see e. g. Nielsen 1994.
Шолу
Жалпы лексикография ғылымының бір саласы ретінде құқықтық лексикографияны теориялық құқықтық лексикография және қолданбалы құқықтық лексикография деп бөлуге болады. Қолданбалы құқықтық лексикографияның нәтижесі заң сөздігі деп аталады. Заң сөздіктері қағаз түрінде де, онлайн режимінде де қолжетімді. Құқықтық лексикография тек терминологиямен ғана емес, сонымен қатар тіл мен оның қолданылуымен айналысады. Әсіресе екі тілді заң сөздіктерін жасау кезінде лексикографтар құқықтық лексикографияның қамтитын мәселелерін кең көзқараспен қарастыруы керек. Екі тілді заң сөздіктерінің көптеген қолданушыларына тіл және құқық туралы ақпарат қажет, ал лексикографтың міндеті – ақпаратты мүмкіндігінше анық және құрылымды түрде ұсыну. Бұл түрлі лексикографиялық талдауларды қамтиды: қолданушыларды зерттеу, сөздіктердің типологиясы және сөздіктегі ақпаратты ұсыну мен байланыстырудың нақты құрылымы. Ақпарат қолданушыны ауыр лексикографиялық ақпаратпен шамадан тыс жүктемейтіндей етіп ұсынылуы тиіс. Нильсен 1994 жылы көрсеткендей, заң сөздіктері әртүрлі функцияларды атқара алады. Заң терминдерінің анықтамаларын қамтитын дәстүрлі заң сөздігі қолданушыларға олар оқитын заң мәтіндерін түсінуге көмектеседі (коммуникативтік функция) немесе кез келген мәтінге тәуелсіз құқықтық мәселелер туралы білім алуға көмектеседі (когнитивтік функция) – мұндай сөздіктер көбінесе бір тілді болады. Екі тілді заң сөздіктері бірнеше функцияларды атқара алады. Біріншіден, олар бір тілдегі сөздерді және екінші тілдегі анықтамаларды қамтуы мүмкін – мұндай сөздіктер шет тілінде жазылған заң мәтіндерін түсінуге және әдетте шетелдік құқықтық жүйе туралы білім алуға көмектеседі. Екіншіден, бір тілдегі сөздерді және екінші тілдегі эквиваленттерді қамтитын екі тілді заң сөздіктері заң мәтіндерін бір тілден екінші тілге аударуға, кейде заң мәтіндерін жасауға да көмектеседі, әдетте шет тілінде. Құқықтық лексикографияның мақсаты – жақсы заң сөздіктерін жасауға бағытталған принциптер мен стратегияларды ұсыну. Жақсы бір тілді заң сөздігіне қажетті терминдер мен олардың тиісті анықтамалары кіреді, ал егер сөздіктің мақсаты заң аудармасын жеңілдету болса, мысалы, екі тілді заң сөздігі, онда анықтамалар, аударма эквиваленттері және бастапқы және мақсатты тілдердегі сөз тіркестері мен фразалар сияқты басқа да маңызды ақпараттар болады, бұл Nielsen 1994-те сипатталғандай.
As a branch of the general discipline lexicography, legal lexicography may be divided into theoretical legal lexicography and practical legal lexicography. The result of practical legal lexicography is called a law dictionary. Law dictionaries are available in print and online. Legal lexicography is not just about terms, but also about language and usage. Especially when making bilingual law dictionaries, the lexicographers need to take a broad view of what legal lexicography involves. Most users of bilingual law dictionaries need information about language and law, and the lexicographer's task is to present the information as clearly and structured as possible. This involves various lexicographic analyses: user research, dictionary typology, and a clear structure for presenting and linking the information in the dictionary. The information must be presented in such a way that the user is not burdened with heavy lexicographic information costs. As pointed out in Nielsen 1994, law dictionaries can serve different functions. The traditional law dictionary with definitions of legal terms serves to help users understand the legal texts they read (a communicative function) or to help users acquire knowledge about legal matters independent of any text ( a cognitive function) – such law dictionaries are usually monolingual. Bilingual law dictionaries may serve several functions. First, they may have entry words in one language and definitions in another language – these dictionaries give help to understand legal texts, usually written in a foreign language, and to acquire knowledge, usually about a foreign legal system. Second, bilingual law dictionaries with entry words in one language and equivalents in another language provide help to translate legal texts, into or from a foreign language, and sometimes also to produce legal texts, usually in a foreign language. The aim of legal lexicography is to suggest principles and strategies that lead to good law dictionaries. A good monolingual law dictionary will contain relevant terms with appropriate definitions, and if the purpose of the dictionary is to facilitate legal translation, e. g. a bilingual law dictionary, it will contain definitions, translation equivalents and other relevant information such as collocation and phrases in the source language and in the target language, as described in Nielsen 1994.
Маңызды аспектілер
Nielsen 1994 жылғы талқылау негізінде лексикографтар заңдық лексикографиямен жұмыс істегенде ескеруі керек бірнеше аспектілер бар. Заңдық лексикографияның маңызды аспектілерінің бірі – сөздіктің күтілетін пайдаланушыларының профилін анықтау. Бұл, әсіресе, сөздікті «ана тілді» заңгерлерден басқалар қолданса маңызды, мысалы, аудармаға арналған екі тілді заң сөздіктері. Пайдаланушы профилі келесі біліктерге назар аударуы керек: пайдаланушылардың «ана тілдік» құқық саласындағы құқықтық біліктілігі; пайдаланушылардың шетелдік құқық саласындағы құқықтық біліктілігі; пайдаланушылардың ана тіліндегі құқықтық тілдік біліктілігі; пайдаланушылардың шетел тіліндегі құқықтық тілдік біліктілігі. Лексикографтар мақсатты пайдаланушылар тобын анықтағаннан кейін, сөздікке қандай деректерді қосу керектігін нақты біледі, осылайша ол пайдаланушыларға ең көп көмектеседі. Бұл профиль лексикографтарға қажетті деректерді, мысалы, анықтамаларды тиісті тілде ұсынуға көмектеседі, осылайша, әсіресе «шетелдік» пайдаланушылар деректерден пайда көреді. Типик мысал – еуропалық құқықтанушының ағылшын заң сөздігін қарауы. Тағы бір маңызды аспект – сөздіктің қамту ауқымы. Бұл заң сөздігінің құқық саласын қаншалықты қамтитынын білдіреді. Негізгі айырмашылық – жалпы салалық сөздіктер мен тармақтық сөздіктер. Жалпы салалық заң сөздігі – оның мақсаты құқықтың барлық қосалқы салалары арқылы ұсынылған толық құқық саласын қамту, ал тармақтық заң сөздігі – оның мақсаты бір немесе бірнеше нақты қосалқы салаларды қамту, мысалы, шарттар құқығы сөздігі және отбасылық құқық сөздігі. Заң және заң тілі туралы деректерді бірдей көлемдегі жалпы заң сөздігіне қарағанда, тармақтық сөздікте көбірек қосуға болады. Нәтижесінде тармақтық сөздіктер заң мен оның тілін басқа сөздіктерге қарағанда әлдеқайда толық сипаттай алады.
Based on the discussion in Nielsen 1994, there are a number of aspects that lexicographers should take into account when working with legal lexicography. One of the important aspects of legal lexicography is to establish a profile of the intended dictionary users. This is particularly significant if the dictionary is to be used by other than "native" lawyers, for instance bilingual law dictionaries for translation. A user profile should focus on the following competencies: The users' legal competence in their "native" field of law; the users' legal competence in the foreign field of law; the users' legal language competence in their native language; the users' legal language competence in the foreign language. When lexicographers have thus profiled the intended user group they have a clear picture of what types of data to include in the dictionary so that it can be of the most help to the users. The profile will also help lexicographers presenting the necessary data, such as definitions, in the appropriate language so that, in particular, "foreign" users can benefit from the data. The typical example is where a European continental lawyer consults an English law dictionary. Another important aspect is the scope of coverage of a dictionary. This refers to the extent to which a law dictionary covers the field of law. The basic distinction is between general field dictionaries and sub field dictionaries. A general field dictionary of law is one whose purpose is to cover the entire field of law as represented by all its subfields, and a sub field dictionary of law is one whose purpose is to cover one or few distinct sub fields of law, for instance a dictionary of contract law and a dictionary of family law. It is obvious that more data about the law and legal language can be included in a sub field dictionary than in a general field dictionary of law of the same size. The result is that sub field dictionaries can give a much more detailed description of the law and its language than other types of dictionary.
Тиісті әдебиет
Нильсен, Сандро. Екі тілді ЛСП сөздігі. Заң тілінің қағидалары мен тәжірибесі. (Gunter Narr Verlag, 1994). Тас, Джон. «Заң, әліпби және Сэмюэл Джонсон». Джонсонның сөздігіне арналған мерейтойлық мақалалар, ред. Джек Линч және Энн Макдермот (Кембридж UP, 2005).
Nielsen, Sandro. The Bilingual LSP Dictionary. Principles and Practice for Legal Language. (Gunter Narr Verlag, 1994). Stone, John. 'The Law, the Alphabet, and Samuel Johnson.' Anniversary Essays on Johnson's Dictionary, ed. Jack Lynch and Anne McDermott(Cambridge UP, 2005).