Кіріспе
Норвегиялықтар (Нордмендер) – Норвегияда тұратын этностық топ және халық. Олар ортақ мәдениетке ие және норвег тілінде сөйлейді. Норвегиялықтардың тегі 9 ғасырда Норвегия Корольдігін құрған ерте орта ғасырлардағы викингтерге саяды. Викингтер дәуірінде норвегиялықтар және басқа скандинавиялық халықтар Ұлыбритания аралдарының, Фарер аралдарының, Исландияның және Гренландияның бөліктерін жаулап, қоныстандырып, басқарды. Норвегиялықтар даниялықтар, шведтер, исландиялықтар және Фарер аралдарының тұрғындары сияқты викингтердің басқа ұрпақтарымен, сондай-ақ шотландтармен тығыз байланысты, олардың еліне маңызды үлес қосып, әсіресе Солтүстік аралдарда (Оркни және Шетланд) ұзаққа созылатын із қалдырды. Норвегия тілі, екі ресми стандартты түрімен – Бокмол және Нюнорск – Скандинавиядағы өзара түсіністі тілдердің жалғасы болып табылады. Норвегиялықтар мен олардың ұрпақтары бүкіл әлемде, әсіресе АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Ұлыбританияда кездеседі. Норвегиялықтар дәстүрлі түрде лютеран дінін ұстанады, бұл Дания-Норвегия және Холштейнде болған Реформациядан кейін лютерандық дін елдегі жалғыз заңды дін ретінде бекітілді. Алайда, қазіргі таңда халықтың көп бөлігі дінге сенбейтін, атеист немесе агностик болып табылады.
Norwegians (Nordmenn) are an ethnic group and nation native to Norway, where they form the vast majority of the population. They share a common culture and speak the Norwegian language. Norwegians are descended from the Norse of the Early Middle Ages who formed a unified Kingdom of Norway in the 9th century. During the Viking Age, Norwegians and other Norse peoples conquered, settled and ruled parts of the British Isles, the Faroe Islands, Iceland and Greenland. Norwegians are closely related to other descendants of the Norsemen such as Danes, Swedes, Icelanders and the Faroe Islanders, as well as groups such as the Scots whose nation they significantly settled and left a lasting impact in, particularly the Northern Isles (Orkney and Shetland). The Norwegian language, with its two official standard forms, more specifically Bokmål and Nynorsk, is part of the larger Scandinavian dialect continuum of generally mutually intelligible languages in Scandinavia. Norwegian people and their descendants are found in migrant communities worldwide, notably in the United States, Canada, Australia, New Zealand, South Africa and the United Kingdom. Norwegians are traditionally Lutheran since the Reformation in Denmark–Norway and Holstein which made Lutheranism the only legal religion in the country, however large portions of the population are now either non practicing, atheist or agnostic.
Тарих
Б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңында Индоевропа тілді соқабас халықтары Норвегияға қоныс аударып, үйлі жылқы, егіншілік, мал шаруашылығы және дөңгелек технологиясын әкелді. Викингтер дәуірінде Харальд Әдемі 880 жылдары Хафрсфьорд шайқасында жеңіске жеткеннен кейін норвегиялық ұсақ патшалықтарды біріктірді. Екі ғасырлық викингтердің кеңеюі 11 ғасырда христиан дінін қабылдаумен және скандинавиялық мәңкілік діннің төмендеуімен аяқталды. Қара өлім кезінде халықтың шамамен 60 пайызы қайтыс болды, ал 1397 жылы Норвегия Даниямен одақ құрды. 1814 жылы Дания-Норвегияның Наполеон соғыстарындағы жеңілісінен кейін Норвегия Швециямен одаққа кіріп, жаңа конституция қабылдады. 19 ғасырда ұлттық сезімнің күшеюі 1905 жылы Норвегияның тәуелсіздігі туралы референдумға әкелді. Норвегия Бірінші дүниежүзілік соғыста ресми түрде бейтарап болғанымен, ел Антанта елдерімен жасырын одақта болды. Екінші дүниежүзілік соғыста Норвегия бейтараптығын жариялады, бірақ бес жыл бойы (1940-1945 жж.) нацистік Германия тарапынан басылып алынды. 1949 жылы бейтараптықтан бас тартылып, Норвегия НАТО мүшесі болды. 1960 жылдардың соңында жақын суларда мұнай мен газдың табылуы Норвегия экономикасын жақсартты, бірақ 1972 және 1994 жылдары өткізілген референдумдарда Норвегия Еуроодаққа қосылудан бас тартты. Ішкі саясаттағы маңызды мәселелерге жылдам өсіп келе жатқан иммигранттарды интеграциялау, қартайып бара жатқан халықпен елдің кең ауқымды әлеуметтік қорғау жүйесін сақтау және экономикалық бәсекеге қабілеттілікті сақтау кіреді.
Викингтер дәуірі
Норвегиялық немесе скандинавиялық викингтер Шетланд, Оркней, Ирландия, Шотландия және Солтүстік Англияға шабуыл жасап, қоныстанды. Ұлыбританияда kirk, ness, thorpe, toft және by әріптерімен аяқталатын көптеген жер аттарының көп бөлігі скандинавиялық шыққан болуы мүмкін. 947 жылы Эрик Қандыбас Йорк қаласын басып алғанда Англияда норвегиялық викингтердің жаңа толқыны келді. 8-шы ғасырдан бастап норвегиялық және даниялық викингтер Нормандияға да қоныстанды, олардың ең танымалдары Ролло болды, осылайша нормандықтар дәстүрі қалыптасты (яғни «солтүстіктен келген адамдар»), олар Англияға, Сицилияға және басқа Жерорта теңізі аралдарына тарады. Ұлыбритания мен Ирландиядан басқа, норвегиялық викингтер көбінесе адам тұрмайтын аймақтарда қоныстар құрды. Исландиядағы тұрақты қоныс салған алғашқы норвегиялық Ингольфур Арнарсон болды. 874 жылы ол Рейкьявикке қоныстанды. Исландиядан қуылғаннан кейін Қызыл Эрик Гренландияны ашты, ол исландиялықтарды қоныстануға тарту үшін таңдалған атау еді. Викингтердің қоныстары оңтүстік және батыс жағалаудағы қорғалған фьордтарда орналасты. Эриктің туысы Лейф Эрикссон кейін Солтүстік Американы ашты.
Нидерланды
XVII-XVIII ғасырларда көптеген норвегиялықтар Нидерландыға, әсіресе Амстердамға көшіп келді. Норвегиялық эмигранттар үшін Даниядан кейін Нидерланды екінші басты бағыт болды. Норвегияның жалпы халқы шамамен 800 000 адамды құраған кезде, халықтың шамамен 10 пайызы көшіп кеткен болуы мүмкін. Норвегиялықтар голландиялық сауда кемелерімен бірге Норвегияға келіп, ағаш, тері, майшабақ және құрғақ балық (кептірілген треска) саудаласты. Амстердамда жас әйелдер үй қызметкері, ал жас ерлер теңізші болып жұмыс істеді. Голландияның сауда флоты мен әскери-теңіз күштерінің үлкен бөлігі норвегиялықтар мен даниялықтардан құралды. Көптегендері голландша есімдер қабылдап, кейінгі голланд халқының арасында норвегиялық есімдердің іздерін қалдырмады. Нидерландыға көшіп кету отандарына соншалықты ауыр соққы тигізді, сондықтан Дания-Норвегия королі эмиграция үшін өлім жазасын белгіледі, бірақ отанына оралуға ниет білдіргендерге қайта-қайта амнистия жариялады, бұл туралы Амстердам көшелерінде хабарландырулар ілінді. Көбінесе өз шежірелік тамырларын іздеген голландтар Норвегияға жүгіне бастады. Нидерландыға көшіп келген және көбінесе голланд сауда флотында жұмыс істеген көптеген норвегиялықтар Нью-Амстердам (Нью-Йорк) сияқты голландтың көптеген колонияларына одан әрі көшіп кетті.
Америка Құрама Штаттары
1850-1920 жылдар аралығында көптеген норвегиялықтар АҚШ-қа көшіп келді. Бұл адамдардың ұрпақтары норвегиялық американдықтар деп аталады. Көптеген норвегиялық қоныс аударушылар Америка Құрама Штаттарына көшіп бара жатқанда Канада арқылы және канадалық порттардан өтті. 1850 жылы, Ұлыбритания Канададағы шектеулі Навигациялық заңдарын жойғаннан кейін, көбірек норвегиялықтар Канададағы Виль де Квебекке (Квебек қаласына) қысқа жолмен кемемен жүзіп, Чикаго, Милуоки және Грин-Бэй сияқты АҚШ қалаларына бу кемесімен жолға шықты. Мысалы, 1850 жылдары 28 640 адам АҚШ-қа бару жолында Канаданың Квебек қаласына, ал 8 351 адам тікелей Нью-Йоркке келді. 2000 жылғы АҚШ халық санағы бойынша үш миллион америкалық норвегиялықтарды өздерінің жалғыз немесе басты тегі деп санайды. Тағы да 1,5 миллионға жуық адамның жартылай норвегиялық тегі бар деп есептеледі. Норвегиялық американдықтар АҚШ-тағы испаноязыл емес еуропалық американдықтардың 2-3 пайызын құрайды. Олар негізінен Жоғарғы Орта Батыс және Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарында тұрады.
Канада
1814 жылы Норвегиядан бір топ адам Канадаға Хадсон шығанағындағы Йорк фабрикасынан қазіргі Виннипег (Манитоба, Канада) орналасқан Ред-Ривер қонысына дейін қысқы жол салу үшін әкелінді. Норвегия үйі – Канаданың батысындағы ең көне сауда бекеттерінің бірі және туған жерлік канадалықтарға арналған миссиялардың бірі. Уиллард Фердинанд Вентцель Канаданың Солтүстік-Батыс компаниясында Атабаска және Маккензи аймақтарында қызмет етті және 1819–20 жылдары сэр Джон Франклиндің Канаданың Арктикасына жасаған құрлықтағы экспедициясына қатысты. Норвегиялықтардың Канадаға көшіп келуі 1880-жылдардың ортасынан 1930 жылға дейін жалғасты, бірақ 1814 жылдан бері норвегиялықтар Канадада жұмыс істеп келген. Бұл көші-қонды шамамен он бес жылдық үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде, 1900 жылға дейін, мыңдаған норвегиялықтар Канада даласына қоныс аударды. Екінші кезеңде, 1900 жылдан 1914 жылға дейін, АҚШ-тағы нашар экономикалық жағдайларға байланысты АҚШ-тан Канадаға норвегиялықтардың көптеп келуі жалғасты, сондай-ақ Норвегиядан 18 790 адам келді. Үшінші кезеңде, 1919 жылдан 1930 жылға дейін, Норвегиядан тікелей 21 874 адам келді, ең жоғары көрсеткіш 1927 жылы тіркелді, ол кезде 5 103 норвегиялық келді, бұл отандық ауыр депрессиямен байланысты болды. Олар шектеулі қаражатпен келді, көбісі жұмыссыздық жәрдемақысы алудан бас тартты. 1825 жылдан 1900 жылға дейін шамамен 500 000 норвегиялық Канаданың Виль-дю-Квебек қаласына (және басқа да канадалық порттарға) келді, өйткені Канада арқылы саяхаттау АҚШ-тың орталық штаттарына ең қысқа жол болды. Канада үкіметі осы иммигранттарды Канадада ұстап қалуға тырысқанымен, сол кездегі Канаданың жер саясатының шектеулі болуы және АҚШ жер агенттерінің Канада туралы жағымсыз әңгімелері норвегиялықтарды Канадаға барудан қайтарды, сондықтан көптеген адамдар қалған жоқ. 1880-жылдарға дейін норвегиялықтар Канаданы мүмкіндіктер елі ретінде қабылдамады. Бұл "Канада қызуы" кезінде үйлер мен жаңа экономикалық мүмкіндіктер іздеп АҚШ-тан Канадаға көшіп келген норвегиялық текті көптеген американдықтарға да қатысты. 1921 жылы Канададағы норвегиялықтардың үштен бірі АҚШ-та дүниеге келген. Бұл жаңа канадалықтар Канадада британдық азаматтар болды және Британ империясының бір бөлігіне айналды. Канада азаматтығы, британдық азаматтықтан ерекше мәртебе ретінде, 1 қаңтар 1947 жылы құрылды, Канада өз азаматтығын құрған алғашқы одақтас ел болды. Осы күнге дейін канадалықтар британдық азаматтар болып келген және Канаданың азаматтық туралы заңы Ұлыбританияның заңдарына ұқсас болған. 1947 жылдың 1 қаңтарында Канадамен байланысты британдық азаматтардың көпшілігі Канада азаматтығына ие болды. АҚШ-тан айырмашылығы, Канада Британ империясының бір бөлігі болды және көптеген норвегиялықтар бір уақытта канадалық және британдық азаматтар атанды. 2011 жылғы санақ бойынша 452 705 канадалық норвегиялық тегін (норвегиялық канадалықтар) көрсетті.
Австралия
2011 жылға қарай, 3710 Норвегияда туған австралиялық және 23 037 австралия текті норвегиялық болды.
Ресей
XIX ғасырда Кола норвегиялықтары деп белгілі бір қауым Ресейдің Мурманск қаласының төңірегінде қоныстанды. Олар Иосиф Сталин кезінде қуғынға ұшырады және 1992 жылдан кейін Норвегияға оралу мүмкіндігіне ие болды. Бүгінде олардың қалғандары өте аз.
Генетика
Соңғы генетикалық талдауларға сәйкес, mtDNA (митохондриялық ДНК) және Y хромосомалық полиморфизмдер норвегиялықтар мен Солтүстік және Орталық Еуропадағы басқа этностар, әсіресе немістер арасындағы айқын генетикалық байланысты көрсетті. Бұл, кемінде мың жылдық ірікөлденген көші-қон тарихының нәтижесінде болды – Норвегияға және одан тысқары қарай. Норвегиялықтар, көптеген еуропалықтар сияқты, негізінен үш ерекше тектің ұрпақтары: 9000 жыл бұрын неолиттік революция кезінде Анатолиядан көшіп келген неолиттік шаруалар және 5000 жыл бұрын индоевропалықтардың қоныс аударуымен байланысты Понт-Каспий даласынан Еуропаға кеңейген Ямная далалық малшылары. Норвегиялықтардың генетикалық құрамы Солтүстік Еуропалықтарға тән, онда I1 гаплогруппасы ең көп кездесетін Y гаплогруппасы болып табылады – шамамен 37,3%. Норвегиялықтарда әкелік тегі бойынша R1a гендері де 17,9%-дан 30,8%-ға дейін кездеседі. R1a генінің мұндай жоғары жиілігі тек Шығыс Еуропа мен Үндістанда ғана табылған. Әкелік тегін көрсететін R1b гені де кең таралған – 25,9%. Сонымен қатар, норвегиялықтардың тегі Шетланд аралдары халқының шамамен 25%-ын құрайды, ал Даниялық-норвегиялық тегі Гренландия халқының шамамен 25%-ын құрайды.
Тіл
Норвегия тілі – солтүстік герман тілдері тобына жататын тіл. Оған шамамен 5 миллион адам сөйлейді, олардың көп бөлігі Норвегияда тұрады. Норвегия тілінде сөйлейтіндер Данияда, Швецияда, Германияда, Ұлыбританияда, Испанияда, Канадада және АҚШ-та да кездеседі, АҚШ-та 2000 жылы 55 311 адам сөйлеген. Сөйлеушілердің шамамен жартысы Миннесота штатында (8 060), Калифорния штатында (5 865), Вашингтон штатында (5 460), Нью-Йорк штатында (4 200) және Висконсин штатында (3 520) тұрады. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, Канадада 7 710 норвегиялық тілінде сөйлейтін адам бар, олардың 3 420-сы Британдық Колумбияда, 1 360-сы Альбертада және 1 145-і Онтариода тұрады.
Мәдениет
Норвегия мәдениеті елдің тарихымен және географиясымен тығыз байланысты. Норвегияның бірегей шаруашылық мәдениеті, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, тек қана шектеулі ресурстар мен қатал климаттың нәтижесі ғана емес, сонымен қатар ежелгі меншік құқықтарының да әсері. 18-шы ғасырда бұл күшті романтикалық ұлтшылдық қозғалыстың пайда болуына әкелді, оның іздері қазір де норвегия тілі мен бұқаралық ақпарат құралдарында көрініс табады. 19-шы ғасырда норвегия мәдениеті өркендеп, әдебиет, өнер және музыка салаларында егеменділікке қол жеткізу үшін күш-жігер жұмсалды.
Ас мәзірі
Норвегияның аспаздық дәстүрлері ұзақ теңізшілдік және шаруашылық дәстүрлерінің ықпалын көрсетеді. Бұл сомандар (жаңа және тұздалған), сельдь (тұздалған немесе маринадталған), форель, треска және басқа да теңіз өнімдерінің, сырлардың, сүт өнімдерінің және тамаша нанның (көбінесе қара немесе қоңыр) үйлесімділігінде көрінеді. Лефсе – Норвегияда, әсіресе Рождествода жиі кездесетін картоптан жасалған жұқа нан. Норвегияның әйгілі тағамдарымен танысу үшін лютефиск, смалахове, пиннекьотт, кротекеке және fårikål тағамдарын қараңыз.
Музыка
Романтикалық композитор Эдвард Григтің классикалық музыкасымен және Арне Нордхаймның заманауи музыкасымен бірге, Норвегиялық блэк-металл соңғы жылдары экспорттық тауарға айналды. Норвегияның классикалық орындаушыларының ішінде әлемдегі ең танымал пианисттердің бірі Лейф Ове Андснес және көрнекті виолончельші Трульс Мёрк бар. Норвегиядағы джаз өнері де қарқынды дамып келеді. Ян Гарбарек, Мари Бойн, Арил Андерсен және Бугге Весселтофт халықаралық деңгейде танымал, ал Паал Нильсен Лав, Supersilent, Jaga Jazzist және Wibutee жас буынның әлемдік деңгейдегі суретшілеріне айналуда. Норвегияда күшті халық музыкасы дәстүрі бар, ол бүгінге дейін танымал. Ең белгілі халық музыканттарының қатарында Хардангер скрипкашылары Андреа Эйн, Олав Йорген Хегге, Видар Ланде және Анбьёрг Лиен, скрипкашы Сюзанна Лунденг, вокалистер Агнес Бун Гарнас, Кирстен Братен Берг және Одд Нордстога бар.
Мерекелік шаралар
Норвегиялықтар 17 мамырда Норвегия Конституциясына арналған ұлттық күнін тойлайды. Көптеген адамдар бунад (дәстүрлі костюмдер) киеді және көпшілігі сол күні Норвегия Конституциясы күнінің парадына қатысады немесе тамашалайды, парад көбінесе балалардан тұрады және қалалар мен елді мекендер арқылы өтеді. Ұлттық романтик жазушы Хенрик Вергеланд 17 мамыр парадын ұйымдастырушы болған. Сонымен қатар, христиандық мерекелер де атап өтіледі, олардың ең маңыздысы Рождество (Норвегияда бұл мереке ежелгі және ерте викингтердің қысқы күн тоғысынан кейін Jul деп аталады) және Пасха (Påske). Норвегияда Санта (Ниссен деп аталады) 24 желтоқсан күні, Рождество қарсаңында сыйлықтар әкеледі, көптеген ағылшын тілді елдердегідей, ертеңіне емес. Ол әдетте кешкі астан кейін, көптеген балалар ұзақ, көңілсіз және қажетсіз деп санайтын Рождестволық кешкі астан соң келеді. Жонсок (Иоанн күні) немесе Санкт-Ханс (Иоанн мерекесі), яғни 24 маусым, де кеңінен құрметтелетін мереке. Бұл жазғы күннің ортасы және жазғы демалыстың басталуын білдіреді, көбінесе бұл мереке кешкі от жағу арқылы тойланады. Норвегияның солтүстік аймақтарында бұл күні 24 сағат жарық болады, ал оңтүстік аймақтарында 17,5 сағатқа жуық жарық болады.
parade that day, consisting mostly of children, through the cities and towns. The national romanticist author Henrik Wergeland was the founder of the 17 May parade. Common Christian holidays are also celebrated, the most important being Christmas (called Jul in Norway after the pagan and early Viking winter solstice) and Easter (Påske). In Norway, the Santa (called Nissen) comes at Christmas Eve, the 24 December, with the presents, not the morning after as in many English speaking countries. He usually comes late in the evening, after the Christmas dinner many children consider long, boring and unnecessary. Jonsok (St. John's Passing), or St. Hans (St. John's Day), i. e. 24 June, is also a commonly revered holiday. It marks midsummer and the beginning of summer vacation, and is often celebrated by lighting bonfires the evening before. In Northern areas of Norway, this day has 24 hours of light, while southern areas have only 17.5 hours.
Дін
Норвегияның христиан дініне өтуі 1000 жылы басталды. 11-ғасырдың ортасында христиан діні Норвегияда бекіп, 12-ғасырдың ортасында басым дінге айналды. Норвегиялықтар Дания королі Кристиан III оларды лютерандыққа көшіргенге дейін католиктер болды және мемлекеттік басқару құқығына ие шіркеу құрды. 16- және 17-ғасырларда шіркеу саамдарды дінге көшіру бағдарламасын жүзеге асырды, бұл бағдарламаның көп бөлігі сәтті аяқталды. 19-ғасырда Норвегиядан саяси және діни себептермен эмиграция басталды, ал лютерандық АҚШ-қа тарады. Осының нәтижесінде Норвегияда қалған көптеген норвегиялықтар діни жағынан орташа болды; содан кейін 20-ғасыр бойы шіркеуге қатыну азайды, Gallup сауалнамасы бойынша халықтың 78%-ы діннің маңызды емес екенін айтты және апталық шіркеуге қатыну 2%-ды құрады, әсіресе норвегиялықтар халықтың шамамен 30,4%-ын құрайтын Солтүстік Дакота штатымен салыстырғанда. АҚШ-тың барлық штаттарының ішінде Солтүстік Дакотада дінге сенбейтін адамдардың пайызы ең төмен, ал жан басына шаққандағы шіркеулердің саны ең көп. Онда апталық шіркеуге қатыну көрсеткіші 43%-ды құрайды. Норвегияда Норвегия шіркеуі мен мемлекет толығымен бөлек емес. 2016 жылы бекітілген заң Норвегия шіркеуін тәуелсіз заңды тұлға ретінде құрды, ол 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Бұрын Норвегия шіркеуі елдің ресми діні болған, ал оның орталық әкімшілік функцияларын 2017 жылға дейін Корольдік үкімет әкімшілігі, реформалар және шіркеу істері министрлігі жүзеге асырды. Лютеран шіркеуі әлі де конституцияда еске алынады, мысалы, король әлі де лютерандық сенімін жариялауға міндетті. Денсаулық салған кезде балалар Норвегия шіркеуінің мүшелер тізіліміне тіркеледі, бұл көптеген мүшелерге әкеледі, бірақ көптеген адамдар ересек болғаннан кейін діни ұстанымдарынан айырылады. Норвегиялықтар мен саамдардың көпшілігі номиналды түрде христиандар, бірақ міндетті түрде дінге берілмейді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша Норвегияда халықтың 70%-ы лютеран шіркеуінің мүшесі, бірақ 2018 жылғы Еуропалық құндылықтар зерттеуінде "Сіз Құдайға сенесіз бе?" деген сұраққа тек 47,1%-ы ғана "Иә" деп жауап берді.