Кіріспе
Кройдон каналы – Лондонның оңтүстігіндегі бұрынғы канал. Ол Кройдоннан басталып, Форест Хилл арқылы, Оңтүстік Лондондағы Нью Кросс қаласындағы Гранд Суррей каналымен қосылған. Канал 1809 жылы ашылып, 1836 жылы жабылды, Парламент актісімен тоқтатылған алғашқы канал. 1801 жылы Парламент актісімен бекітілген канал бастапқыда солтүстікке қарай Ротерхитке дейін созылуы жоспарланған, бірақ Гранд Суррей каналының бірден салынуы ыңғайлы бағытты қамтамасыз етті. Канал ұзақ болды және 1809 жылдың 22 қазанында ашылды. Кройдон каналы Кройдон, Мерстэм және Годстон темір жолымен (өзі Суррей темір жолымен байланысқан) байланысты, бұл Мерстэмдегі кен орындарынан тас пен әктас тасымалдауға мүмкіндік берді. Канал бастапқыда жоспарланғандай, Епсомға дейін оңтүстік-батысқа қарай ұзартылмады. Бастапқыда екі көлбеу жазықтықтармен салынбақ болған, бірақ оның орнына екі қадаммен орналасқан 28 шлюз қолданылды. Каналды сумен қамтамасыз ету үшін Сиденхем және Оңтүстік Норвудта суқоймалар салынды; соңғысы әлі күнге дейін қоғамдық саябақта Оңтүстік Норвуд көлі ретінде сақталған.
The Croydon Canal ran from Croydon, via Forest Hill, to the Grand Surrey Canal at New Cross in south London, England. It opened in 1809 and closed in 1836, the first canal to be abandoned by an Act of Parliament. Authorised by an Act of Parliament in 1801, the canal was originally intended to extend northwards to Rotherhithe, but the simultaneous construction of the Grand Surrey Canal provided a convenient access route. It was long, and opened on 22 October 1809. The Croydon Canal linked to the Croydon, Merstham and Godstone Railway (itself connected to the Surrey Iron Railway), enabling the canal to be used to transport stone and lime from workings at Merstham. The canal was never extended further south west, as was initially intended, to reach Epsom. The canal was originally planned with two inclined planes but 28 locks, arranged in two flights, were used instead. To keep the canal supplied with water, reservoirs were constructed at Sydenham and South Norwood; the latter still exists as South Norwood Lake in a public park.
Шығу тегі
Кройдоннан Ротерхитке дейінгі каналды салу идеясы Ральф Доддқа тиесілі болды, ол 1799 жылы Кройдоннан канал үшін Темза өзенінің ең қолайлы бөлігін анықтау жөнінде тапсырыс алған еді. Доддтың каналы шағын болжанып, 20 тоннаға дейінгі (20,3 тонна) қайықтарға арналған, тереңдігі 24 фут (7 м) болатын. Бұл жобаны Уорнер мырза егжей-тегжейлі зерттеді, ал Джон Ренни кеңесші инженер ретінде шақырылды. Бұл канал Ротерхитке қарай, Равенсборн аңғарының батыс жағы деп аталатын биік жердің тізбегімен тікелей бағытталды. Ол Батыс Кройдоннан солтүстік-шығысқа қарай Сельхерстке, содан соң солтүстікке қарай Оңтүстік Норвудқа, Сиденхэмге, Форест Хиллге және Нью-Кроссқа дейін Темзаға Ротерхитте қосылатын болды. Канал Кройдоннан Броклиге дейін 149,6 фут (46 м) бір деңгейде сақталып, 17 шлюз немесе 2 көлбеу жазықтық арқылы Нью-Кроссқа қарай сәл өзгеше бағыттармен төмен түсетін еді, онда ол Темзадағы тасқын шлюзіне дейін сол деңгейде қалатын еді. Ренни кішкентай канал жеткілікті екеніне келісті, бірақ оны ішінара су қоймасы ретінде пайдалану үшін үлкен каналды ұсынды. Оның тереңдігі 6 фут (2 м), ені 34 фут (10 м) болуы керек еді, ал Ротерхиттегі төменгі деңгейде – 44 фут (13 м). Ренни шығындарды ескере отырып, шлюздерге қарағанда бумен жұмыс істейтін көлбеу жазықтықтарды қолдауды ұсынды. Көлбеу жазықтықтардың бір кемшілігі – олар кішкентай, жеңіл қайықтарды ғана көтере алатын, бұл канал арқылы тасымалданатын жүк көлемін шектеді. Бірнеше 5-7 тонналық (5,1-7,1 тонналық) қайықтарды немесе баржаларды бір атпен бірге тартуға болар еді, бірақ қайықтар жеке-жеке көтеріліп немесе түсірілетін көлбеу жазықтықтарда кешігулер туындауы мүмкін. Реннидің каналының құны 46 000 фунт стерлингтен асып, Доддтың жобасынан екі есеге жуық болды, оның көп бөлігі 47 көпірге (6460 фунт стерлинг) және көлбеу жазықтықтарды қуаттандыруға арналған бу машиналарына (6000 фунт стерлинг) жұмсалды. Көптеген көпірлердің қажеттілігі – жер иелеріне каналмен бөлінген жерлеріне қол жеткізуге мүмкіндік беру болды.
Патшалық келісім
Ренни өзінің есебін 1800 жылдың 8 қазанында аяқтады. Олар Реннидің көлбеу жазықтықты арна салу туралы ұсынысын қабылдады және 1801 жылдың 18 ақпанында парламентке өтінішхат берді. Додтың Гранд Суррей каналына арналған өтініш бұрыннан берілген еді, ал оның иелері Лордтар палатасында Кройдон каналы заңына қарсылық білдірді. Осының салдарынан Кройдон каналы Темзаға емес, Гранд Суррей каналына қосылды. Тағы да басқа өтініштер болды, бірақ ең үлкен әсерді Вандл диірмендерінің иелерінің арызы тигізді. Олар Батыс Кройдон мен Селхерст арасындағы Кройдон Коммон арқылы жасалатын терең қазбаның суды Норбери Брук пен Уандел өзені орнына каналға бұрып, диірмендеріне зиян келтіретініне қатысты алаңдады. Осыған байланысты канал Кройдон Коммонның бойындағы жағалауларын көтерді, нәтижесінде топыраққа 3 фут (1 метр) ғана қазылды және оның тереңдігі 5 футқа (2 метр) дейін азайтылды. Селхерст пен Онор-Ок паркі арасындағы ең жоғары деңгей де тау беткейіне қарай көтерілді. Осы кешігулерге қарамастан, каналға 1801 жылдың 27 маусымында патшалық келісім берілді.
Қалқаларға көлбеу жазықтық
Құлыпты канал салу туралы шешім парламент актісі қабылданғаннан кейін көп ұзамай қабылданды, себебі "кемелердің көпшілік қажеттіліктерін, әсіресе ірі өлшемді ағаштарды тасымалдауды қамтамасыз ету үшін тым кішкентай болатыны анықталды". Басқарма 30-35 тонналық (30.5-35.6 тонна) қайықтар болмаса, жол төлемінен артықшылықтың шамалы болатынын және каналдағы қозғалыс Ренни бағалағандай әр бағытта 5 қайықтан кем болатынын түсінді. 1802 жылы Ренниге каналды Портсмутқа дейін ұзартуды қарастыру тапсырылды, бірақ соңында ештеңе іске аспады. Құлыптарды пайдалану үшін, құлыптар арқылы көтеріліп/төмен түскен судың орнын толтыру үшін каналға су көзі қажет болды. Реннидің бастапқы жоспары Темзадан су сору еді, бұл құлыптардың құнымен бірге, көлбеу жазықтығы бар каналға қарағанда шамамен 20 000 фунт стерлингке қымбатқа түсер еді. Иелері Брокли мен Гранд Суррей каналы арасындағы бағытты өзгертуді қарастырды, сонда көтерілу/түсу бұрышы азаяды, канал Корольдік аулаға жақындап, Гранд Суррейдің оңтүстік-шығыс бұрышымен қосылады. Бұл Гранд Суррей каналының Дептфордқа соқпақтарын салу жоспарларымен келіспеді, канал өзінің ауқымымен, Сиденхэмдегі үлкен су қоймасымен және Норвуд Коммонындағы тағы бір су қоймасымен, тіпті ең құрғақ маусымда да жеткілікті сумен қамтамасыз етілгеніне күмән болмады. Су қоймалары көршілес төбелерден арықтар немесе қосымша каналдар арқылы жаңбыр суын жинады. Жаңбыр суы сондай-ақ Нью-Кросс үстіндегі Плоугарлик/Телеграф төбесіндегі арықтар арқылы жиналып, кішкентай су қоймаларына немесе шлюздердегі көлдерге құйылатын.
Іске асыру
Каналдың ені 10 метр болатын. Ең терең жері 2 метрге жететін. Бірінші шлюздерден кейін, каналдың көп бөлігі 49 метрлік контур бойымен өтті. Каналдың алғашқы 2 1/4 милі қазіргі Пендж-Уэст және Форест-Хилл теміржол стансалары аралығында қазылған. 1804 жылдың 17 сәуірінде каналдың солтүстік жағындағы қалған 2 мильді қазу жұмысына тендерлер қабылданды, ал бір айдан кейін «20-дан астам» шлюздерге арналған темір және ағаш жұмыстарына келісімшарттар жасалды. 1805 жылдың қазанында Сиденхэм суқоймасы аяқталды, канал сумен толтырылды және Кройдон қаласынан Брокли Гринге дейін кірпіш, ағаш және басқа материалдарды тасымалдау үшін пайдалануға берілді. Брокли шлюздері «жақсы салынған және су өткізбейтін» болды. Жаңа Кроссқа жақындағанда канал толыққанды аяқталмаған, ал шлюздер әр түрлі сатыларда болды. 1807 жылдың наурыз айында Нью-Кросс жолынан канал арқылы жаңа көпір салынды. Реннидің бастапқы жоспарына қайшы, Нью-Кросс жолы мен Гранд Суррей каналы арасында да шлюздер болды. Иелері шілде айына дейін Гранд Суррей каналымен қосылатынын күтті, Темзадан (Оңтүстік) Норвудтағы жол торабына дейін кеме қатынасы ашылатынын хабарлады. Канал 1807 жылдың 15 тамызына дейін кемінде жартылай ашылды. Ірі құрылыс меркенарядкері Хью МакИнтош, канал құрылысына үлкен үлес қосыпты дескен. Каналға 68 000 фунт стерлинг жұмсалғаннан кейін, компания жұмысты аяқтау және қарызды қайтару үшін тағы 30 000 фунт стерлинг қажет болды. Олар 1808 жылдың 10 ақпанында парламентке өтініш жасады және 14 сәуірде қосымша қаражат жинауға рұқсат алды. Заң бойынша тарифтер жоғарылаған жоқ, бірақ шлюзден өту кезіндегі ең төменгі тоннаж 4 тоннадан 20 тоннаға дейін артты. Кірпіш, Кройдондағы бассейн қабырғасы, қоршау, кран, есептеу үйі, қойма және Форест Вудтағы шлюзшінің үйі үшін тендерлер қабылданды. Жоғарғы деңгейді көтеруге қарамастан, ол Кройдон Коммонынан төмен болды және Селхерст пен Батыс Кройдон арасындағы ауытқу қарастырылды. Оның орнына, Селхерст маңындағы екі қосымша шлюзбен каналды көтеру туралы шешім қабылданды. Кройдон Коммонындағы соңғы екі шлюз каналды 53 метрлік контурға дейін көтерді, ал табиғи су көзі болмағандықтан, шлюздердің табанында суды саммит резервуарына сору үшін бу сорғы станциясы салынды. Бұл станцияны жұмыс істеуге жылына шамамен 300 фунт стерлинг жұмсалды. 1830 жылдың маусымында Кройдон Коммонына жаңа сорғы қозғалтқышы орнатылды, бұл Сэмюэл Браунның газды вакуумдық қозғалтқышының алғашқы коммерциялық орнатылуы және, мүмкін, әлемдегі алғашқы коммерциялық ішкі жану қозғалтқышы болды. Газ қозғалтқышының экономикасы қызықты болды, себебі ол қолданылатын газды көмірді коксқа айналдыру арқылы өндірді. Газ өндіруден алынған кокс пен көмір шайырының құны көмірдің, жердің жалдау ақысының, жөндеудің және т.б. шығындарынан асып түсті, сондықтан газды вакуумдық қозғалтқыш пайдалы жұмысты ескермегенде жылына 100 фунт стерлингтен астам пайда тапты. Суды буға айналдыру үшін уақыт қажет болатын бу қозғалтқышынан айырмашылығы, Браунның қозғалтқышын бірден қосуға және өшіруге болады; әдетте ол әр күні 3 сағат бойы пайдаланылды. 1827 жыл шамасында, қазіргі Тоупат-Вейдің оңтүстігінде, Теннисон жолынан Селхерстте құдықтан немесе бұлақтан су соратын бу машинасы болды. Каналда 28 шлюз болды, Ренни жоспарлағаннан 11-і артық (Темза шлюзын есептемегенде): 10-ы Жаңа Кросс маңында, 16-сы Форест Вуд (Онор Оук Парк) мен Брокли арасында және екеуі Селхерст маңында. Шлюздерге бастапқыда жоспарланған 23 метр емес, 18 метрлік қайықтар ғана кіре алатын. Онор Оук Парк маңындағы 26-шы шлюздің үш қақпасы болды, оларды жеке немесе жұптармен пайдалануға болады, және бүгін олар екі шлюз ретінде саналады, Кройдоннан Темзаға дейінгі кеме қатынасы үшін барлығы 31 шлюзді құрайды.
Темір жолды жабу және ашу
1836 жылы канал сәтті болмады және жабылды. Ол суды 11 фут (3 метр) биіктікке көтере алатындай сипатталған, сағатына [мәлімет жоқ]. Оны сатып алуға арналған тендерлер (18 фут (5 метр) диаметрлі газгенераторды қоса алғанда) Лондон және Кройдон теміржол компаниясымен мекенжайы бірдей Кройдон теміржол компаниясы кеңсесіне жіберілді. Компания каналды сатып алу және қажетсіз мүлікті сатумен айналысты.
Бүгін
Құбыр жабылғаннан кейін, оның кейбір бөліктері демалысқа арналды, ал кейбіреулері ұзақ уақыт бойы суда қалды. Анерлидегі Ридсдейл жолындағы Анерли Армс тұсындағы бөлік қайық тебуге арналған көл ретінде пайдаланылды және бұл аймақ Анерли шайханасы деп аталды. Беттс паркіндегі канал 1934 жылы бетонды тосқа айналдырылды, Беттс паркінің солтүстік бұрышында шамамен 170 метрлік бөлігін әлі де көруге болады. Тағы бір бөлігі Дакрес Вуд табиғат қорығында, Дакрес Роуд, Форест Хиллде, ұзын қисық көл түрінде сақталған. 1989 жылы оны қайта құру туралы мәселе қарастырылған, бірақ Левишем кеңесі жүргізген зерттеулер оның нақты екенін растады және ол бұрынғы еніне келтіріліп, қазір әдемі ылғалды жерді құрайды. Форест Хиллдегі Дэвид жолындағы биік тротуар, құбырдың жағасының бөлігі болуы мүмкін. Жолдың төменгі жағындағы қабырғаның бір бөлігі Форест Хиллдегі көлік құралдарын бейнелейтін суреттермен қайта салынды. Норвуд суқоймасы қазір Оңтүстік Норвуд көлі ретінде сақталған.