Кіріспе
1937 жылғы Германиядағы фашизм мен антисемитизмді айыптаған папалық энциклопедиясы. Mit brennender Sorge ("Терең алаңдаушылықпен") – Папа Пий XI-нің нацистік кезеңде 1937 жылдың 10 наурызында (бірақ 14 наурыз, Ұлы жұма күнімен сәйкес келетін) жариялаған энциклопедиясы. Әдеттегі латын тілінде емес, неміс тілінде жазылған бұл энциклопедия цензурадан сақтау үшін Германияға жасырын түрде әкелінді және сол жылғы құрма жексенбісінде (21 наурыз) барлық неміс католик шіркеулерінде оқылды. Энциклопедия 1933 жылы Германия Рейхы мен Ватикан арасында жасалған Рейхсконкордат келісімінің бұзылуын айыптады. Ол "пантеистік шатасуды", "жаңа пікірлі діндерді", "жазылмаған раса және қан туралы мифті" және мемлекетті қастерлеуді айыптады. Энциклопедия Ескі өсиетті қорғап, оның Жаңа өсиетке жол ашатынына сенді. Энциклопедияда раса – адамзат қоғамының негізгі құндылығы, ол қажетті және құрметке лайық екені, бірақ расаны, халықты немесе мемлекетті олардың қадір-қасиетінен жоғары қойып, құдай деңгейіне көтеруді айыптайды. Энциклопедия "адам жеке тұлға ретінде Құдайдан алған құқықтарын иеленеді және ешбір ұжым осы құқықтарды жоққа шығаруға, басуға немесе елемеуге болмайды" деп мәлімдейді. Ұлттық социализм, Адольф Гитлер және нацистік партия құжатта аталмайды. Неміс үкіметін атау үшін "Рейхсregierung" термині қолданылады. 300 мыңнан астам дананы басып, тарату жұмысы құпия түрде жүргізілді, бұл Германияның аймақтарындағы дін қызметкерлеріне араласусыз хатты оқуға мүмкіндік берді. Келесі күні гестапо шіркеулерге шабуыл жасап, тапқан барлық даналарын тәркіледі және хатты басып шығарған баспаханаларды жапты. Тарихшы Иан Кершоудың сөзіне göre, энциклопедияға жауап ретінде шіркеуге қарсы күрес сәуір айында күшейді. Клаус Шолдер былай деп жазды: "Мемлекеттік шенеуніктер мен партия ашумен және наразылықпен жауап берді. Дегенмен, күтілген жаза келмеді. Конкордат күшінде қалды және екі шіркеуге қарсы күрес күшейе түсті, бірақ бұл қалыпты шекте болды". Режим шіркеудің қызметін одан әрі шектеді және монахтарды әдепсіздік және жалған айыптаулар бойынша сот процестеріне тартты. Энциклопедияда Гитлердің есімі аталмаса да, неміс тіліндегі мәтінде "Wahnprophet" деген сөз қолданылады, оны кейбіреулер "ақылсыз пайғамбар" деп түсіндіріп, Гитлердің өзіне қатысты деп санайды.
Mit brennender Sorge ( , in English "With deep anxiety") is an encyclical of Pope Pius XI, issued during the Nazi era on 10 March 1937 (but bearing a date of Passion Sunday, 14 March). Written in German, not the usual Latin, it was smuggled into Germany for fear of censorship and was read from the pulpits of all German Catholic churches on one of the Church's busiest Sundays, Palm Sunday (21 March that year). The encyclical condemned breaches of the 1933 Reichskonkordat agreement signed between the German Reich and the Holy See. It condemned "pantheistic confusion", "neopaganism", "the so called myth of race and blood", and the idolizing of the State. It contained a vigorous defense of the Old Testament with the belief that it prepares the way for the New. The encyclical states that race is a fundamental value of the human community, which is necessary and honorable but condemns the exaltation of race, or the people, or the state, above their standard value to an idolatrous level. The encyclical declares "that man as a person possesses rights he holds from God, and which any collectivity must protect against denial, suppression or neglect." National Socialism, Adolf Hitler and the Nazi Party are not named in the document. The term Reichsregierung is used to refer to the German government. The effort to produce and distribute over 300,000 copies of the letter was entirely secret, allowing priests across Germany to read the letter without interference. The Gestapo raided the churches the next day to confiscate all the copies they could find, and the presses that had printed the letter were closed. According to historian Ian Kershaw, an intensification of the general anti church struggle began around April in response to the encyclical. Klaus Scholder wrote: "state officials and the Party reacted with anger and disapproval. Nevertheless the great reprisal that was feared did not come. The concordat remained in force and despite everything the intensification of the battle against the two churches which then began remained within ordinary limits." The regime further constrained the actions of the Church and harassed monks with staged prosecutions for alleged immorality and phony abuse trials. Though Hitler is not named in the encyclical, the German text does refer to a "Wahnprophet", which some have interpreted as meaning "mad prophet" and as referring to Hitler himself.
Өмірбаян
Нацистер билікті басып алғаннан кейін Германиядағы католик шіркеуінің иерархиясы бастапқыда жаңа үкіметпен ынтымақтасуға тырысты, бірақ 1937 жылға қарай қатты көңілі тоңды. Нацистердің билікті басып алуынан кейін католик шіркеуіне қатысты қауіпті, бірақ бастапқыда сирек кездесетін қуғын-сүргін басталды. Гитлер саяси католицизмді жою үшін жылдам әрекет етті. 1933 жылдың маусым айының соңында Бавария халық партиясының екі мың қызметкері полицияға ұсталды. Олар ұлттық католик орталық партиясымен бірге шілде айының басында нацистік партия елдегі жалғыз заңды партияға айналған кезде таратылды. Вице-канцлер Франц фон Папен осы аралықта Ватиканмен Рейхсконкордат шартын келісті, ол дін қызметкерлерінің саясатқа қатысуына тыйым салды. Кершоу Ватиканның «католик дін қызметкерлерін үздіксіз мазалауына және нацистік радикалдардың шіркеу мен оның ұйымдарына қарсы жасаған басқа да зұлматты әрекеттеріне» қарамастан, жаңа үкіметпен келісімге келуге ниеттенгенін жазды. Рейхсконкордат 1933 жылдың 20 шілдесінде Киелі Тақ пен Германия арасында қол қойылды. Тарихшы Пинхас Лапидтің айтуынша, нацистер бұл келісімді өзіне моральдық заңдылық пен бедел беру үшін пайдаланды, ал католик шіркеуі қол қойылған келісім арқылы өзін қуғын-сүргіннен қорғауға тырысты. Гюнтер Левидің сөзіне қарағанда, сол кездегі шіркеу өкілдерінің көпшілігі нацизм ұзаққа соқпайды деп ойлады және Конкордаттың тиімді шарттары қазіргі режимнен гөрі ұзаққа созылады (Конкордат бүгінгі күні де күшінде). Германияның барлық епископтық кеңесі ұсынған шіркеу нұсқаулығында Конкордат «егер екі державаның аумағы бөлек болса және олардың құзыреттері үйлесетін болса немесе достық қарым-қатынас орнатып, ортақ мақсатқа жетуге ұмтылса, тоталитарлық сипаттағы екі державаның келісімге келе алатынының дәлелі» деп сипатталды. Леви «Ол кезде күтілген үйлесімді ынтымақтастық іске аспады» деп жазды, бірақ мұның себебі «шіркеудің дайындығының жетіспеуінен гөрі Гитлер режимінің көре алмаушылығында» екенін айтты. Пол О'Шиа Гитлердің Конкордатқа «көпшілікке жария етілмейтінін» және оған қол қою «Германиядағы католик шіркеуін біртіндеп жоюдың» алғашқы қадамы ғана болғанын мәлімдеді. Антон Гилл «Гитлер әдеттегі келеңсіз, зорлыққа құрылған тәсілімен оған берілген бір сантиметр үшін бір шақырымды иеленді» деп жазды және діни емес функцияларды атқаратын барлық католик мекемелерін жапты: [Гитлер] католиктерді өз шіркеулеріне қамауға ниеттенгені тез анық болды. Олар өздері қалағандай мисса толықтыра алады және өздерінің рәсімдерін сақтай алады, бірақ олар басқаша неміс қоғамымен ешқандай байланыста бола алмайды. Католик мектептері мен газеттері жабылды және католиктерге қарсы үгіт-насихат кампаниясы басталды. Құжатқа қол қойылғаннан кейін, неміс католик басшыларының бұрынғы ашық қарсылығы едәуір әлсіреді. Бірақ нацистердің Конкордатты бұзуы бірден басталды және жалғасты, сондықтан Фалькони Германиямен жасалған Конкордатты «толық сәтсіздік» деп сипаттады. Уильям Ширердің айтуынша, «Конкордатты» «нацистік үкімет бұзғанға дейін қағазға түсіру қиын болды». Нацистер 14 шілдеде католик шіркеуінің көзінде қаскөйлік саясат болып табылатын стерилизация заңын қабылдады. 30 шілдеде Католик жастар лигасының таратылуы басталды. Діни қызметкерлер, монахтар және миряндар мақсат етілді, бұл келесі жылдары мыңдаған тұтқындауға әкелді, көбінесе валюта контрабандасы немесе «әдепсіздік» деген жалған айыптар бойынша. Неміс қарсыласының тарихшысы Питер Хоффманн нацистер билікті басып алғаннан кейін былай деп жазды: [Католик шіркеуі] жалпы қуғын-сүргінді, тәртіпті немесе қысымды, әсіресе 1933 жылдың жазындағы стерилизация заңын үнсіз қабылдай алмады. Соғыс басталғанға дейінгі жылдар ішінде католик қарсылығы күшейіп, ақыры оның ең көрнекті өкілі Папа болды. Ол өзінің 1937 жылғы 14 наурыздағы Mit brennender Sorge энциклопедиясымен барлық неміс католик шіркеулерінен оқылды. 1936 жылдың тамызында Германия епископтары Пьос XI-ден Германиядағы шіркеудің қазіргі жағдайына қатысты энциклопедияны сұрады. 1936 жылдың қарашасында Гитлер кардинал Фолхабермен кездесіп, егер ол режиммен ынталы түрде ынтымақтастық жасамаса, шіркеуге көбірек қысым көрсетілетінін айтты. 1936 жылдың 21 желтоқсанында Рим папасы кардинал Пачелли арқылы неміс епископтарының жоғары лауазымды мүшелерін Римге шақырды. 1937 жылдың 16 қаңтарында бес неміс прелаты мен кардинал Пачелли енді...
It quickly became clear that [Hitler] intended to imprison the Catholics, as it were, in their own churches. They could celebrate mass and retain their rituals as much as they liked, but they could have nothing at all to do with German society otherwise. Catholic schools and newspapers were closed, and a propaganda campaign against the Catholics was launched. Following the signing of the document, the formerly outspoken nature of opposition by German Catholic leaders towards the Nazi movement weakened considerably. But violations of the Concordat by the Nazis began almost immediately and were to continue such that Falconi described the Concordat with Germany as "a complete failure". The Concordat, wrote William Shirer, "was hardly put to paper before it was being broken by the Nazi Government". The Nazis had promulgated their sterilization law, an offensive policy in the eyes of the Catholic Church, on 14 July. On 30 July, moves began to dissolve the Catholic Youth League. Clergy, nuns and lay leaders were to be targeted, leading to thousands of arrests over the ensuing years, often on trumped up charges of currency smuggling or "immorality". Historian of the German Resistance Peter Hoffmann wrote that, following the Nazi takeover:
[The Catholic Church] could not silently accept the general persecution, regimentation or oppression, nor in particular the sterilization law of summer 1933. Over the years until the outbreak of war Catholic resistance stiffened until finally its most eminent spokesman was the Pope himself with his encyclical Mit brennender Sorge of 14 March 1937, read from all German Catholic pulpits In general terms, therefore, the churches were the only major organisations to offer comparatively early and open resistance: they remained so in later years. In August 1936 The German episcopate had asked Pius XI for an encyclical that would deal with the current situation of the Church in Germany. In November 1936 Hitler had a meeting with Cardinal Faulhaber during which he indicated that more pressure would be put on the Church unless it collaborated more zealously with the regime. On 21 December 1936 the Pope invited, via Cardinal Pacelli, senior members of the German episcopate to Rome. On 16 January 1937 five German prelates and Cardinal Pacelli agreed unanimously that the time had now come for public action by the Holy See.
Авторлығы
Бес адамнан тұратын комиссия энциклопедияның жобасын дайындады. Пауль О'Шианың сөзіне сәйкес, нацизмнің кейбір аспектілерін мұқият айыптау 1937 жылдың 16-21 қаңтары аралығында Пий XI, Мемлекеттік хатшы кардинал Эухенио Пачелли (кейіннен Папа Пий XII) және неміс кардиналдары Бертрам, Фальхабер және Шульте, сондай-ақ епископтар Прейсинг пен Гален жасаған. Бреслау кардиналы Бертрам Германия епископтар конференциясының төрағасы болды және нацистер билікті басып алғаннан кейін үкіметке қарама-қарсылық танытпауды жөн көрді, сонымен қатар "басқа епископтардың талаптарын қанағаттандырып, режимді ренжітпеген" наразылық жүйесін құрды. Берлин епископы Конрад фон Прейсинг неміс шіркеу иерархиясынан шыққан нацистік режимді ең тұрақты және ашық сынағандардың бірі болды. Мюнхен архиепископы Михаэль фон Фальхабер католиктердің құқықтарын қорғаушы болды. Мюнстердің консервативті епископы, граф Гален, кейіннен нацистердің эвтаназиясына қарсы шіркеу наразылығын ұйымдастырып, көзге түсті. Кардинал Фальхабердің он бір үлкен парақтан тұратын, қолмен жазылған энциклопедия жобасы 21 қаңтарда Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пачеллиге ұсынылды. Тарихшы Фрэнк Дж. Коппаның мәліметінше, кардинал Пачелли Папаның тым әлсіз және назарсыз деп тапқан жобасын сынап талдаумен ауыстырды. Пачелли бұл энциклопедияны "Киелі Тақтың үнсіз қалуға болмайтыны туралы сезімі мен оның қорқыныштары мен алаңдаулары" арасындағы "келісім" деп сипаттады. Тарихшы Уильям Ширер бұл құжаттың режимді "күдік, келіспеушілік, жек көрушілік, жала жабу, Мәсіх пен Оның шіркеуіне ашық және жасырын қарсылықтың" тұқымын себуде айыптағанын жазды.
Мазмұны
Бұл сандар Ватиканның ағылшын тіліндегі мәтін аудармасында қолданылған сандармен үйлеседі.
Католиктік мектепті қорғау
Сондай-ақ, энциклопедияда католиктік мектептер нацистердің білім беруді монополияға айналдыру әрекеттеріне қарсы қорғалады. 31. Сенуші өз дінін жариялауға және оның қағидаларына сәйкес өмір сүруге толық құқылы. Осы дінді жариялау мен ұстануға кедері келтіретін заңдар табиғи құқыққа қайшы келеді. Діни тәрбие міндеттерін адал орындайтын ата-аналар, Құдай берген балаларын өз дінінің рухы мен талаптарына сәйкес тәрбиелеуге алғашқы құқылы. Мектеп мәселелерінде ата-аналардың осы еркіндігін құрметтемейтін заңдар мен шаралар табиғи құқыққа қайшы және әдепсіз. 33. Сіздердің көптегендеріңіз, конкордатпен кепілдік берілген діни бірлестіктерге мүшелік еткендіктен, өз дініне және шіркеуіне берік тұрып, елге деген адалдығыңыз түсініксіз, күдік тудырған, тіпті жоққа шығарылған және кәсіби және әлеуметтік өміріңізде қиындықтарға тап болып отырсыз. Бүгін сіздер жаңа қауіптер мен мазақтауларға ұшырап отырғандықтан, Мынаны айтамыз: Егер біреу сіздерге сіздердің анаңыздың тізесінде, сенімді әкеңіздің аузынан немесе Құдайға және Оның шіркеуіне адал оқыту арқылы алған нанымнан өзге нәрсені уағыздаса, "анафема болсын" (Ғалат. 1:9). Шіркеуге жақын баспаханалар өз қызметтерін ұсынды және шамамен 300 000 дана басылды, бірақ бұл жеткіліксіз болды. Қосымша даналар қолмен және теріс машиналар арқылы жасалды. Құпия түрде таратылғаннан кейін, көптеген қауымдар осы құжатты өздерінің киелі орындарында сақтап, қорғады. Ол 1937 жылы Алқақұбі күні неміс католиктерінің шіркеулеріндегі мінбарлардан оқылды.
Католиктердің жауабы
Иан Кершоудың айтуынша, нацистік режим кезінде шіркеулер «режиммен қатал тозу соғысына қатысып, миллиондаған шіркеуге барушылардың нақты қолдауын алды. Шіркеу басшылары көпшілік алдында пайда болғандағы қолдау, Корпус-Кристи күні шерулері сияқты шараларға қатысушылардың көп болуы және шіркеулерге толған қызметтер – бұл, әсіресе католик шіркеуінің нацистік қысымға қарсы күресінің сыртқы белгілері болды». Шіркеу жастар ұйымдары мен мектептерін қорғауға жетпесе де, үкімет саясатын өзгерту үшін қоғамдық пікірді жұмылдыруда бірқатар табыстарға қол жеткізді. Антон Гилл 1937 жылы шіркеуге жасалған мазақтаулардың ортасында, «Mit brennender Sorge» басылымынан кейін болған жүздеген тұтқындаулар мен католик баспаларының жабылуынан кейін кем дегенде 800 000 адам Ахенге бағышталған қажылыққа қатысқанын жазды – сол кездегі стандарттармен үлкен демонстрация, – ал Франкония епископтығының 700 жылдығына шамамен 60 000 адам қатысты – бұл қаланың тұрғындарының санына тең. Ол бір нәсілді немесе қанды екіншісінен жоғары қоюды, яғни расизмді айыптайды. Сол кезде «Mit brennender Sorge» энциклопедиясы нацистердің Папа коммунизмді жанама түрде қолдайды деген айыптауларынан аулақ болу үшін 19 наурызда шығарылған «Divini Redemptoris» антикоммунистік энциклопедиясының көлеңкесінде қалды деп хабарланды. Бұл құжат жарияланғаннан кейін «The Catholic Herald» газеті бұл «шынында ғажап энциклопедия, христиандық өркениеттің негізі ретінде сақталуы қажеттің қысқаша мазмұнын және нацистік ілім мен тәжірибенің ең қауіпті элементтерінің жинағын қамтиды» деп жазды және:
Энциклопедияның аз бөлігі ғана Германияның Конкордатты үнемі бұзуына қарсы; көбінесе Германияда ресми түрде таратылатын және Киелі Әке Католик шіркеуінің іліміне қайшы келетін жалған және қауіпті ілімдерге қатысты. «Ұлттық социализм» деген сөз бұл құжатта мүлдем кездеспейді. Папа Ұлттық социалистік ілімді толық талдауға тырыспады. Шындығында, мұндай мүмкіндік болмады, өйткені нацистік қозғалыс салыстырмалы түрде жас, және кейбір идеялары оның ілімінің «ресми» және маңызды бөлігі екендігі күмәнді. Бірақ бір нәрсе даусыз: егер Ұлттық социалистік «сенімнен» Киелі Әке өз энциклопедиясында айыптаған жалған догмаларды алып тастасаңыз, қалғаны Ұлттық социализм деп аталуға лайық емес. 1938 жылдың сәуірінде Ватикан газеті «L'Osservatore Romano» алғаш рет «Германиядағы діни қуғын-сүргін» деген «тарихи тақырыпты» жариялады және Пий XI-нің «Mit brennender Sorge» жариялағандарының қазір айқын көрініп отырғанын көрсетті: «Католик мектептері жабылуда, адамдар шіркеуден кетуге мәжбүрленуде, жастардың діни біліміне кедерес келтіруде, католик ұйымдары таратылуда, шіркеуге қарсы үгіт жүргізілуде, ал оның газеттері мен журналдары тоқтатылуда».