Кіріспе

Ватикан мен жаңадан пайда болатын нацистік Германия арасында жасалған келісім – Рейхсконкордат («Қасиетті Тақ пен Германия Рейхі арасындағы келісімшарт») Ватикан мен жаңадан пайда болатын нацистік Германия арасында жасалған келісім. Ол 1933 жылдың 20 шілдесінде Папа Пий XI атынан мемлекеттік хатшы кардинал Эухенио Пачелли, кейіннен Папа Пий XII, және президент Пауль фон Гинденбург пен Германия үкіметі атынан вице-канцлер Франц фон Папен қол қойды. 1933 жылдың 10 қыркүйегінде ратификацияланды және сол күнден бастап күшіне енді. Келісім Германиядағы католик шіркеуінің құқықтарын қамтамасыз етеді. 16-бапта епископтар лауазымға кірген кезде конституцияға сәйкес құрылған Германия Рейхінің губернаторына немесе президентіне адалдық серт беруі міндетті екені айтылған. Келісім сонымен қатар барлық дін қызметкерлерінің саяси партияларда жұмыс істеуіне және оларға көмектесуіне тыйым салады. Нацистер келісімге қол қойылғаннан кейін-ақ оны бұза бастады, кейін бұл бұзушылықтар күшейді, нәтижесінде шіркеу наразылық білдірді, соның ішінде 1937 жылы Папа Пий XI-нің «Mit brennender Sorge» энциклопедиясында. Нацистер шіркеудің ықпалын оның ұйымдарын тек діни қызметпен шектеу арқылы жоюды жоспарлады. Рейхсконкордат – Ватиканның Пий XI понтификаты кезінде жасалған бірнеше конкордаттардың ең даулысы. Ол көбінесе 1930 жылдардың басында Гитлердің билікке келуі және Холокост туралы еңбектерде талқыланады. Кейбір зерттеушілер конкордатты Гитлердің 1933 жылғы «Уәкілеттік заңы» арқылы квази-диктаторлық билікке ие болғаннан кейін нацистік режимге моральдық заңдылық берген деп сипаттайды, ал бұл заңның қабылдануына католик орталық партиясының қолдауы көмектесті. Келісім Германиядағы католик шіркеуінің дін қызметкерлерінің саяси белсенділігіне шектеулер қояды. Мысалы, 1935 жылғы Нюрнберг заңдары қабылданғаннан кейін араласпау саясаты сақталды. Германия шіркеуінің көптеген басшылары бұл келісімді шіркеу мен мемлекет арасындағы бейбітшілік символы деп қарады. Католик шіркеуінің тұрғысынан қарағанда, Конкордат шіркеуге қарсы одан да ауыр жағдайлардың алдын алды деп саналады. Германияның кейбір епископтары оған құлшыныс танытпаса да, ал екінші дүниежүзілік соғыстың соңында одақтастар оны орынсыз деп санады, Папа Пий XII конкордаттың күшінде қалуын қамтамасыз етті. Ол бүгінгі күнге дейін күшінде.

Өмірбаян

Германия мен Ватикан арасындағы "Райхсконкордат" 1933 жылғы 20 шілдеде қол қойылып, сол жылдың 10 қыркүйегінде ратификацияланды. Бұл шарт Пруссия және Бавариямен бұрын жасалған конкордаттардың жалғасы еді.

Мәдениет күрес

Германия мен Ватикан арасындағы 20-ғасырлық дипломатиялық қарым-қатынастар туралы айтылатын мәліметтер көбінесе 19-ғасырдың соңындағы саяси жағдайды бастапқы нүкте ретінде қарастырады. 1871–78 жылдардағы Германия канцлері Бисмарктің "Kulturkampf" ("Мәдениет үшін күрес") жаңа Германия империясы үшін протестанттық ұлтшылдық көзқарасын орнатуға бағытталған әрекет болды, бұл антиклерикализмді католик халқының Австрия мен Францияға адал болуы мүмкін деген күмәнімен біріктірді. Католиктердің орталық партиясы 1870 жылы католиктер мен протестанттардың діни мүдделерін қорғау үшін құрылған, бірақ "Kulturkampf" оны "католиктердің саяси дауысына" айналдырды. Бисмарктің мәдени күресі көбінесе сәтсіз аяқталды. Бисмарк Германиядағы Католик шіркеуінің билігін шектеуді көздеді. Ол Рим шіркеуін "ішкі дұшпан" деп санады. Оның "Kulturkampf" ішінде католик ұйымдарын тарату, шіркеу мүлкін тәркілеу, дін қызметкерлерін елден қуу немесе түрмеге қамау, сондай-ақ Ватиканмен үздіксіз қақтығыстар бар еді. Романшы Джеймс Кэрроллдың сөзіне сәйкес, "Kulturkampf" аяқталуы "Шіркеу оның [Бисмарк] қарсы тұра алғанын көрсетті, ал танымал Генри Киссинджердің пікірінше, Бисмарктің ешкіммен бәсекелесе алмағаны айтылады". Католик шіркеуінің Бисмарк пен "Kulturkampf"қа қарсы тұруы, оның ішінде шіркеудің жалпы пассивті қарсылығы және ынтымақтастық жасайтын дін қызметкерлерін қауымнан шығару, 1930 жылдардың басынан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде шіркеудің нацистерге қатысты реакциясын бағалау үшін өлшемшарт ретінде пайдаланылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңы

1918 жылғы саяси тұрақсыздық пен 1919 жылы Германия мемлекеттеріндегі жаңа конституциялармен қатар Рейх үшін Веймар конституциясының қабылдануынан кейін шіркеу мен мемлекет қарым-қатынастарын ресми түрде қайта құру қажет деп есептелді. Шіркеу шешуді көздеген негізгі мәселелер шіркеуге мемлекеттік субсидиялар, католик мектептеріне қолдау көрсету, епископтарды тағайындау және дін қызметкерлерінің құқықтық мәртебесі болды. Рейх үкіметі, өз кезегінде, сыртқы саяси себептермен Киелі Тақпен достық қарым-қатынас орнатуға мүдделі болды. Сонымен қатар, Германияның шығыстағы Данциг және Жоғарғы Силезия сияқты алынған аумақтарымен байланысын әлсірететін жаңа діни округтердің құрылуына жол бермеуді қалады. 1919-1922 жылдар аралығында жалпы конкордат емес, нақты мәселелер бойынша келіссөздер жүргізілді. Алайда, екі тарап арасындағы келіссөздер кейіннен жасалған тыңдауларға қарамастан сәтсіз аяқталды, себебі Рейхстаг пен Рейхсратта басымдыққа ие болған католик емес көпшіліктер түрлі себептермен Ватиканмен ресми келісімге келуге құштарлық танытпады. Рейхпен байланысты нақты мәселелер бойынша келісімге қол жеткізе алмағандықтан, Киелі Тақ католиктер көп шоғырланған үш неміс мемлекетімен – Бавария (1924), Пруссия (1929) және Баден (1932) – кең ауқымды конкордаттар жасады.

Папа Пий XI

1922 жылы Пий XI Папа сайланды. Оның понтификаты Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы салдарымен бірге келді. Еуропаның ескі монархиялары көбінесе құлап, континентте жаңа әрі тұрақсыз тәртіп орнады. Шығыста Кеңес Одағы құрылды. Италияда фашист диктатор Бенито Муссолини билікке келсе, Германияда нәзік Веймар Республикасы нацистердің билікті басып алуымен құлдырады. Папа Пийдің басты дипломатиялық тәсілі – конкордаттар жасау болды. Алайда, Хебблтуэйт жазғандай, бұл конкордаттар «тұрақты да, сенімді емес» болып шықты және «Шіркеудің институционалдық құқықтарын қорғау мақсатына толыққанды қол жеткізе алмады», себебі «Еуропа мұндай келісімдерді жарты қағаз ғана деп қарастыратын кезеңге енді». 1929 жылы Пий Латеран шарты мен Италиямен конкордатқа қол қойды, бұл Италия Корольдігін мойындау және Папалықтың әлемдік қақтығыстарда бейтарап болу міндеттемесіне қарықтан тәуелсіз Ватикан қала-мемлекетінің бар екенін растады. Басқа маңызды конкордаттардың ішінде Германиямен (1933), Австриямен (1935), Югославиямен (1935) және Латвиямен (1938) жасалған келісімдер бар. 1929 жылдың қазан айында генерал Гренер Германия Сыртқы істер министрлігінен жергілікті дін қызметкерінің немесе епископтың рұқсатынсыз крещение немесе үйлену рәсімдерін өткізе алмайтын әскери капелландар мәселесін Ватиканмен шешуді талап етті. Гренер әскерилердің жергілікті билікке тәуелді болмай, өз епископын құруын қалаған және осы мәселе Ватиканмен конкордат жасау жолындағы келіссөздерде маңызды қадам болды. 1930 жылдың наурыз айында Папаның жаңа Мемлекеттік хатшысы, кардинал Пачелли, Ватикан Германия мемлекеттері мен Ватикан арасында жасалған конкордаттардың күшін жоятын Рейх конституциясының кез келген реформасы болған жағдайда Рейхпен конкордатқа қызығушылық танытатынын мәлімдеді. Екі тарап арасында 1931 және 1932 жылдары келіссөздер өтті, бір кезде Рейх өкілдері Италияның Ватиканмен толыққанды конкордатқа қол қойғандықтан Италияның әскери архиепископы бар екенін кардинал Пачеллиге көрсетті. Неміс келіссөзшілері 1931 жылы жалпы конкордат емес, жекелеген мәселелер негізінде талқылауды жалғастырды, бірақ тіпті олардың Рейхстаг немесе Рейхсраттың саяси немесе діни көзқарасына қарамастан қабылдануы күмәнді болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Пий XII нацистік дәуірдегі конкордатты сақтауға жоғары мән берді, бірақ епископтар оған ынтасыздық танытты және одақтастар бұл өтінішті орынсыз деп санады. Соғыстан кейін конкордат күшінде қалды және католик шіркеуі бұрынғы орнына қайта келді. Төменгі Саксония жаңа мектеп заңын қабылдағанда, Ватикан бұл конкордат шарттарын бұзады деп шағымданып, наразылық білдірді. Федералды үкімет Федералды конституциялық сотқа (Bundesverfassungsgericht) түсініктеме беруді сұрады. 1957 жылғы 26 наурыздағы шешімінде сот конкордат жасасудың жағдайлары оны жарамсыз деп тануға негіз болмайды деп шешті. Халықаралық құқық мәселелеріндегі өз құзыретінің шектеулі екенін және Германия конституциясы мектеп мәселелерінде штат үкіметтеріне билік беруін ескере отырып, Конституциялық сот федералды үкіметтің араласуға құқығы жоқ деп үкім шығарды. Осылайша, федералды үкімет конкордат бойынша міндетті болғанымен, соттың оны толыққанды қолдануға заңдық өкілеттігі болмады. Веймар конституциясы (оның 136–139 және 141-баптары қазіргі Германия конституциясының 140-бабында қайта жаңартылған) «діннен мемлекеттің бөлінуі» туралы тікелей айтпайды, керісінше, мемлекеттік дінді жоққа шығарып, діни бостандық пен діни мерекелерді қорғайды және ынтымақтастыққа мүмкіндік береді. Алайда, конкордаттың 18-бабы мен Веймар конституциясының 138-бабы арасында үнемі қайшылықтар туып отырды.

Бағалау

Энтони Родс Гитлердің Ватиканмен келісімге келуге тырысуын, негізінен оның режиміне шетелде бедел мен құрмет әкелуімен, сонымен бірге Орталық партиясының қарсылығын жоюмен байланысты деп есептейді. Родс, егер осы кезеңдегі папалық дипломатияның басты мақсаты католик білім беру мен жастар ұйымдарын сақтап қалу болса, онда үлкен зұлматтардың алдын алу үшін конкордатқа қол қою дұрыс деп санайды. Орталық партиясының көптеген депутаттары бұрын да өз даусын көтеруден тартынбаған дін қызметкерлері болды және Гитлердің диктаторлық билікті қабылдауына қарсы дауыс беруі мүмкін еді. Орталық партияның өз еркімен таратылуы бұл кедергіні жойды, ал Гитлер енді абсолютті билікке ие болып, мемлекетке құрмет әкелді: «Түбіртек Рейх дүниеге келген алты ай ішінде жер бетіндегі ең жоғары рухани билік оны толық бекітті». Иан Кершоу Гитлердің конституциялық шектеулердің барлығын жоюда Орталық партиясының рөлін «өте ұятты» деп бағалайды. Джон Корнуэлл кардинал Пачеллиді нацистердің «бірге жүрушісі» ретінде қарастырады, ол конкордат арқылы Гитлердің білім беру саласындағы кеңдігіне (көптеген мектептер, мұғалімдер және студенттік орындар) ие болуға дайын болды, егер шіркеу әлеуметтік және саяси саладан қол үзсе, сонымен бірге еврейлер университеттерден қуылды және еврей студенттерінің орындары қысқартылды. Ол католиктік Орталық партиясының дауысы Гитлердің диктаторлық билікті қабылдауында шешуші болды және партияның кейін таратылуы Пачеллинің ықпалымен болды деп мәлімдейді. Майкл Файердің пікірінше, конкордат неміс епископтарын шіркеу мәселелеріне тікелей қатысы жоқ нәрсеге қарсы сөйлеуден аулақ болуға үйретті, нәтижесінде Мұсалық яһудилерге жасалған шабуылдарға жауапсыз қарайтын болды. Карло Фалькони конкордатты «Хитлермен шайтанның жасаған келісімі» деп сипаттады. Альберт Эйнштейн конкордатқа қатысты жеке сөйлесуде: «Бір уақытта Мәсіхпен де, шайтанмен де келісім жасауға қашаннан болады?» деді. Даниэль Голдхаген Гитлердің: «Біздің мақсатымызға жету үшін, тіпті шайтанмен одақтасуға тура келсе де, ештеңеден қайтармаймыз» деген сөзін еске алады, және Голдхагеннің пікірінше, Гитлер шіркеумен конкордатқа келісім жасағанда осылай істеді. Гордон Зан конкордатқа қол қою кардинал Пачеллиге ұнамаса да, ол Германиядағы шіркеуді үлкен қиындықтар мен қуғын-сүргіннен сақтады деп санайды.