Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қарағанды қаласы, Қазақстан
City in Karagandy Region, Kazakhstan
Қарағанды, сондай-ақ Қарағанды немесе Қарақанды (Қарағанды) – Қазақстан Республикасының Қарағанды облысының орталығы. Қазақстандағы ең көп халқы бар бесінші қала, Алматы (Алма-Ата), Астана, Шымкент және Ақтөбе қалаларынан кейін. Халқы: 497 777 (2020 жылғы бағалау). Қарағанды Қазақстан астанасы Астанадан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Қаланың қазіргі тарихының көп бөлігінде көмір өндіру маңызды орталық болды және Көмір өнеркәсібі дамыған Кеңес Одағы кезінде үлкен өсімді бастан өткерді. Көмір өндіру қала экономикасының маңызды бөлігі болып табылады.
Karaganda, also known as Qaraghandy or Karagandy, (, ; Караганда, ) is the capital of Karaganda Region in the Republic of Kazakhstan. It is the fifth most populous city in Kazakhstan, behind Almaty (Alma Ata), Astana, Shymkent and Aktobe. Population: 497,777 (2020 Estimate); Karaganda is approximately south east of Kazakhstan's capital Astana. The city has been a major center for coal mining throughout much of its modern history, and experienced major growth during the Soviet Union as its coal industry developed. Coal mining remains a significant part of the city's economy.
Этимология
"Карағанды" атауы аймақта көптеп өсетін қарағана бұталарынан (Caragana arborescens, Caragana frutex) шыққан.
The name "Karaganda" is derived from "caragana" bushes (Caragana arborescens, Caragana frutex), which are abundant in the area.
Ескі қала
Қазіргі Қарағандының тарихы 1833 жылға дейін жетеді, сол кезде жергілікті шабан Аппақ Байжанов қала орналасқан жерде көмір тапқан деген әңгіме бар, бұл көмір өндірісінің қарқынды дамуына ықпал жасады. XIX ғасырдың соңына қарай, жергілікті шахталар жақын ауылдардан жұмысшыларды, орыс саудагерлерін, сондай-ақ Франция мен Англиядан кәсіпкерлерді қызықтырды.
Modern day Karaganda dates back to 1833, when local shepherd Appak Baizhanov [ru] allegedly found coal on the site of the city, prompting a coal mining boom. By the late 19th century, the local mines had attracted workers from nearby villages, Russian merchants, and entrepreneurs from France and England.
1962 ж. электромагниттік импульс оқиғасы
Қарағанды 1962 жылғы 22 қазанда Кеңес Тесті 184 арқылы ұзын, жерге шамалы терең орналасқан электр кабеліне туындаған тоқтардың нәтижесінде электр стансасы өртенген кезде, ең ауыр электромагниттік импульс әсерін бастан өткерді. Бұл сынақ К жобасының (АБМ жүйесі А сынақтары) ядролық сынақтарының бір бөлігі болды және Жезқазғаннан жоғары биіктікте 300 килотонналық ядролық жарылыстан тұрды. Жедел гамма-сәулесінен туындаған ЭМП, Жарыққа дейінгі әуе телефон желісінің бір бөлігіндегі разрядтық тізбектер арқылы өлшенген 2500 амперлік ток тудырды, нәтижесінде барлық қорғаныш сақтандырғыштар жарылып кетті. Кейінгі кездегі МГД ЭМП жиілігі жеткілікті төмен болғандықтан, жерге енуге мүмкіндік берді, Ақмола (қазір Астана) мен Алматы арасындағы ұзын электр кабелін, қорғасын және болат лентамен қоршалған күйінде, жүктемеге түсірді. Ол автоматтық ажыратқыштарды іске қосып, Қарағанды электр стансасын өртеп жіберді.
Karaganda suffered the most severe electromagnetic pulse effects ever observed when its electrical power plant was set on fire by currents induced in a long shallow buried power cable by Soviet Test ‘184’ on 22 October 1962. The test was part of the Soviet Project K nuclear tests (ABM System A proof tests), and consisted of a 300 kiloton high altitude nuclear explosion at an altitude of over Zhezkazgan. Prompt gamma ray produced EMP induced a current of 2,500 amps measured by spark gaps in a stretch of overhead telephone line to Zharyq, blowing all the protective fuses. The late time MHD EMP was of low enough frequency to enable it to penetrate into the ground, overloading a shallow buried lead and steel tape protected long power cable between Aqmola (now called Astana) and Almaty. It fired circuit breakers and set the Karaganda power plant on fire.
ХХ ғасырдың аяғы
Кузнецовтың қаланың бас жоспары 300 мың тұрғынға есептелген, бірақ 1960 жылдардың соңына қарай бұл көрсеткіштен асып кетті.
Kuznetsov's master plan for the city was intended to accommodate 300,000 inhabitants, which was surpassed by the late 1960s.
2023 Костенко шахтасындағы өрт
2023 жылдың 28 қазанында Қарағандыдағы АрселорМиттал Теміртау кенішінде, АрселорМиттал компаниясының жергілікті бөлімшесінде өрт шығып, кем дегенде 32 адам қаза болды. Өртке дейін бірнеше апта бұрын Қазақстан үкіметі АрселорМиттал Теміртаудың бір бөлігін өз басқаруына алу мүмкіндігін талқылап жатқанын хабарлаған еді, бұл компанияның жабдықтарды жаңарту және қауіпсіздік шараларын күшейтуге жеткілікті инвестицияламауына байланысты болған.
On October 28, 2023, the Kostenko mine, a coal mine in Karaganda run by ArcelorMittal Temirtau, the local unit of ArcelorMittal, caught on fire, and killed at least 32 people. In weeks prior to the fire, the Kazakhstani government announced it was in talks to take over part of ArcelorMittal Temirtau's operations, in part due to its dissatisfaction by ArcelorMittal's failure to invest more in its operations, including equipment upgrades and safety precautions.
Ластану
Қарағандыдағы ауыр өнеркәсіптің үстемдігіне байланысты қалада ауаның ластану деңгейі жоғары. Ауаның ластануын қадағалайтын IQAir компаниясы 2017 жылдан 2022 жылға дейін өлшенген қалалардың арасында Қазақстандағы PM2.5 концентрациясының ең жоғары деңгейін, ал әлемдік деңгейде өлшенген қалалардың арасында 23-ші орынды анықтады.
Due to the prominence of heavy industry in Karaganda, the city experiences a high level of air pollution. Air pollution tracking company IQAir found it to have Kazakhstan's highest level of PM2.5 concentration among cities measured from 2017 to 2022, and the 23rd highest in the world among cities measured.
Экономика
Қарағанды көбінесе өнеркәсіптік қала, ал көмір өндіру оның экономикасының маңызды бір бөлігін құрайды. 2023 жылғы мәлімет бойынша, қалада 8 көмір шахтасы бар, ал Кеңес Одағы тұсында 26-ға дейін болған. 2022 жылдың 31 мамырында Қарағанды этнопаркінде Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күніне арналған шара аясында Голодомор құрбандарына жаңа ескерткіш ашылды. Ескерткіш мешіттің жанында, Жармұхамед Тілегенұлының граниттен жасаған Этнопарк аумағында орналасқан. Ескерткіштің тұғырмен бірге биіктігі 1,2 метрді құрайды.
Karaganda is a largely industrial city, and coal mining is a major component of its economy. As of 2023, the city hosts 8 coal mines, and during the times of the Soviet Union, hosted as many as 26. On May 31, 2022, on the Day of Remembrance of the Victims of Political Repressions in the Karaganda Ethnopark, a new monument to the victims of the Holodomor was opened. The monument is located near the mosque on the territory of the Ethnopark, created from granite by Zharmukhamed Tlegenuly. The height of the monument on the pedestal is 1.2 m.
Саябақтар
Орталық саябақ Қарағандының басты саябағы болып табылады. Александр Солженицын авторлық құқығына ие болған "Иван Денисовичтің өміріндегі бір күн" романында суреттелген, жазушының өзі біраз уақыт қызмет еткен еңбек лагері Қарағандының жанында орналасқан.
The Central Park serves as Karaganda's main park. The labor camp described in One Day in the Life of Ivan Denisovich where the author Aleksandr Solzhenitsyn had served some time was located near Karaganda.