Кіріспе
Континенттік қабық – геологиялық континенттерді және олардың жағалауларына жақын, континенттік жаймалар деп аталатын, теңіздің аздап терең жерлерін құрайтын магмалық, метаморфтық және шөгінді тау жыныстарының қабаты. Бұл қабат кейде сиал деп аталады, себебі оның негізгі құрамы алюминий силикаттарына (Al Si) бай, ал магний силикаты (Mg Si) минералдарына бай сима деп аталатын мұхит қабығына қарағанда тығыздығы төмен. Сейсмикалық толқындардың жылдамдығының өзгеруі белгілі бір тереңдікте (Конрадтың үзілісі) жоғары континенттік қабық пен төменгі континенттік қабық арасында айқын контраст бар екенін көрсетті, соңғысы мафиялық сипатта. Континенттік қабықтың көп бөлігі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан құрлық. Дегенмен, Зеландия континенттік қабығының 94% Тынық мұхитының астында жатыр, ал Жаңа Зеландия судан көтерілген бөлігінің 93% құрайды.
Continental crust is the layer of igneous, metamorphic, and sedimentary rocks that forms the geological continents and the areas of shallow seabed close to their shores, known as continental shelves. This layer is sometimes called sial because its bulk composition is richer in aluminium silicates (Al Si) and has a lower density compared to the oceanic crust, called sima which is richer in magnesium silicate (Mg Si) minerals. Changes in seismic wave velocities have shown that at a certain depth (the Conrad discontinuity), there is a reasonably sharp contrast between the more felsic upper continental crust and the lower continental crust, which is more mafic in character. Most continental crust is dry land above sea level. However, 94% of the Zealandia continental crust region is submerged beneath the Pacific Ocean, with New Zealand constituting 93% of the above water portion.
Қалыңдығы мен тығыздығы
Континенттік қабық әр түрлі қабаттардан тұрады, оның негізгі құрамы аралық (SiO2 массалық% = 60,6). Континенттік қабықтың орташа тығыздығы ультранегізді материалдан, яғни мантияны құрайтын материалдан гөрі төмен, оның тығыздығы шамамен болады. Континенттік қабық мұхиттық қабықтан да аз тығыз, оның тығыздығы шамамен болады. Қалыңдығы бойынша континенттік қабық мұхиттық қабықтан едәуір қалың, оның орташа қалыңдығы шамамен болады. Жер бетінің шамамен 41% және Жер қабығының көлемінің шамамен 70% континенттік қабықтан тұрады.
Маңыздылық
Материктік қабықтың беткі қабаты көбінесе теңіз деңгейінен жоғары орналасқандықтан, оның пайда болуы теңіздегі тіршіліктен құрлықтағы тіршіліктің дамуына жағдай жасады. Сонымен қатар, оның болуы ерте палеозой дәуірінде, қазір кембрийлік жарылыс деп аталатын кезеңде күрделі көпжасушы организмдердің (метазойлардың) қалыптасуына мүмкіндік берген, эпирикалық теңіздер және континенттік шельфтер сияқты кең, азақ сулы аймақтарды құрады.
Шығу тегі
Барлық континенттік қабық түпкілікті мантиядан алынған балқымалардан (негізінен базальттан) базальттық балқыманың фракциялық дифференциациясы және бұрыннан бар континенттік қабықтың ассимиляциясы (қайта балқыуы) арқылы пайда болады. Континенттік қабықтың қалыптасуына осы екі процестің салыстырмалы үлесі талқыланады, бірақ фракциялық дифференциация басым рөл атқарады деп есептеледі. Бұл процестер негізінен субдукциямен байланысты магмалық доғаларда жүзеге асады. 3,5 млрд жыл бұрын континенттік қабыққа қатысты деректер аз. 3,0 млрд жыл бұрын континенттік қабықтың қазіргі көлемінің шамамен 20%-ы қалыптасқан. 3,0 – 2,5 млрд жыл аралығында континенттік қабықтан тұратын қалқан аймақтарында салыстырмалы түрде жылдам даму болды. Континенттік қабық және оның үстінде және ішінде жатқан тау жыныстары қабаттары – жер тарихының ең жақсы мұрағаты болып табылады. Тау тізбегінің биіктігі әдетте қабықтың қалыңдығымен байланысты. Бұл оргенезге (тау түзілуіне) байланысты изостазияның нәтижесі. Қабық субдукция немесе континенттік соқтығысуға байланысты қысым күштерімен қалыңдайды. Қабықтың суға көтермелілігі оны жоғары қарай итереді, соқтығысу кернеуінің күші гравитация және эрозиямен теңестіріледі. Бұл таулар тізбегінің астында кіл немесе тау тамырын құрайды, бұл жерде қабықтың ең қалың бөлігі кездеседі. Ең жұқа континенттік қабық рифтік аймақтарда кездеседі, онда қабық бөлініп кетуден жұқарады және ақырында бөлініп, мұхиттық қабықпен алмастырылады. Осылай қалыптасқан континенттік фрагменттердің шеттері (мысалы, Атлант мұхитының екі жағы) пассивті шеттер деп аталады. Тереңдіктегі жоғары температуралар мен қысымдар, көбінесе күрделі бұрмаланудың ұзақ тарихымен біріктіріледі, төменгі континенттік қабықтың көп бөлігін метаморфты етеді. Игнейлік тау жыныстары қабықтың астыңғы жағына "қосылуы" мүмкін, яғни оның астында бірден қабат қалыптастыра отырып, қабыққа материал қосады. Континенттік қабық негізінен тақта тектоникалық процестер арқылы, әсіресе конвергентті тақта шекараларында пайда болады және (сирек жағдайда) жойылады. Сонымен қатар, континенттік қабық материалы тұнбалану арқылы мұхит қабығына көшіріледі. Жаңа материал субдукция аймақтарында мұхит қабығының ішінара балқыуы арқылы материктерге қосылуы мүмкін, бұл жеңіл материалдың магма ретінде көтерілуіне және жанартаулардың пайда болуына әкеледі. Сондай-ақ, материал вулкандық арал доғалары, су асты таулары немесе ұқсас құрылымдар материктің жағымен соқтығысқанда тектоникалық тақталардың қозғалысы нәтижесінде горизонтальды түрде жиналуы мүмкін. Континенттік қабық эрозия және шөгінділердің субдукциясы, алдыңғы аркалардың тектоникалық эрозиясы, ламинация және соқтығысқан аймақтарда континенттік қабықтың терең субдукциясы арқылы жоғалады. Қабықтың өсуі туралы көптеген теориялар даулы, соның ішінде қабықтың өсуі мен қайта өңдеудің жылдамдығы, төменгі қабықтың жоғарғы қабықтан басқаша қайта өңделуі және Жер тарихының қанша бөлігіне дейін тектоникалық плиталар жұмыс істеді және сондықтан континенттік қабықтың қалыптасуы мен жойылуының басым түрі болуы мүмкін. Континенттік қабықтың мөлшері геологиялық уақыт ішінде өсіп, азайып бара ма, әлде тұрақты болып қала ма – бұл талқылану мәселесі. Бір модель 3,7 млрд жыл бұрын континенттік қабықтың қазіргі көлемінің 10%-дан азын құрағанын көрсетеді. 3,0 млрд жыл бұрын бұл шама 25%-ды құраған, ал қабықтың жылдам эволюция кезеңінен кейін 2,6 млрд жыл бұрын қазіргі шаманың 60%-ын құраған. Континенттік қабықтың өсуі геологиялық уақыт бойы өскен өндірістің бес эпизодына сәйкес келетін белсенділіктің артуы кезінде орын алған көрінеді.