Сикорский CH-53: Көліктік тікұшақтар отбасысы

Кіріспе

1964 жылғы Sikorsky компаниясының көлік тікұшақтары отбасы

CH 53 Sea Stallion (Sikorsky S 65) – американдық Sikorsky Aircraft компаниясы жасаған және құрастырған ауыр көтергіштікке арналған тікұшақтар отбасы. Sea Stallion бастапқыда 1962 жылғы наурыз айында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Әскери-теңіз қару-жарағы бюросының сұранысына жауап ретінде, АҚШ Теңіз жаяу әскерлері (USMC) пайдаланған Sikorsky CH 37 Mojave тікұшақтарын алмастыру мақсатымен әзірленді. 1962 жылғы шілдеде Sikorsky ұсынған, негізінен екі General Electric T64 турбовалды қозғалтқыштарымен және S 64/CH 54 динамикалық жүйесімен жабдықталған S 61R үлгісінің үлкейтілген нұсқасы таңдалып алынды. 1964 жылғы 14 қазанда YCH 53A алғашқы ұшуын жасады; өндірістік CH 53 тікұшақтарының әскери бөлімдерге алғашқы жеткізілімі 1966 жылғы 12 қыркүйекте басталды. Осы үлгінің алғашқы жауынгерлік қолданылуы келесі жылы Вьетнам театрына жіберілген кезде болды; CH 53 ауыр жүктерді тасымалдауда, әсіресе зақымдалған ұшақтарды құтқаруда өте тиімді екенін көрсетті. Осы үлгінің бірнеше түрлері тез арада енгізілді. АҚШ Әуе күштері Вьетнам соғысының соңғы кезеңінде арнайы операциялар мен іздеу-құтқару (CSAR) миссияларына арналған HH 53 "Super Jolly Green Giant" тікұшағын пайдалануға кірістірді; олардың көпшілігі кейін MH 53 Pave Low болып қайта жаңартылды. CH 53E Super Stallion – Sikorsky компаниясы S 80E деп атаған, роторлық ұшақтың жақсартылған, ауыр жүк көтеруге арналған нұсқасы; үшінші қозғалтқышының арқасында ол Sea Stallion-нан қуаттырақ болды және ауыр жүк көтеру миссиясы бойынша оны ығыстырды. Сонымен қатар, көптеген алғашқы CH 53 тікұшақтары қуаттырақ қозғалтқыштармен жабдықталды, ал басқалары АҚШ президенттік рейстері, оқу және әуедегі минаға қарсы күрес (AMCM) операциялары сияқты әртүрлі міндеттерге қайта жаңартылды. CH 53 тікұшақтарына қатысты бірнеше экспорттық келісімдер жасалды, нәтижесінде осы үлгіні пайдаланатын бірнеше халықаралық операторлар пайда болды. Олардың қатарында Германия, Иран және Израиль бар. Бірнеше ерекше немесе маңызды операциялар жүзеге асырылды, мысалы, 1969 жылы "Көкпар" операциясы аясында кеңестік озық радар жүйесін Израильге басып алу және тасымалдау, сондай-ақ 1980 жылы "Қыран тырнағы" операциясы нәтижесінде Иранның бес американдық CH 53 тікұшағын басып алуы. Әртүрлі операторлар өздерінің CH 53 тікұшақтарын халықаралық миссияларда, көбінесе НАТО немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен пайдаланды, мысалы, Ирактағы UNSCOM үшін, Косовода KFOR, Босния және Герцеговинадағы IFOR және Ауғанстандағы ISAF үшін. Көптеген операторлар осы үлгіні жиырма бірінші ғасырда қолдануды жалғастырса, көптеген басқалары Sea Stallion тікұшақтарын басқа платформалармен ауыстыруды немесе күштірек CH 53E тікұшақтарымен толықтыруды жөн көрді. CH 53 Германия және Израиль қарулы күштерінде әлі де қолданыста болып, әскери тікұшақтардың ірілерінің бірі саналады. Германия 2020 жылдардан бастап өзінің паркін CH 47 Chinook екі роторлы тікұшағының соңғы нұсқасымен ауыстыруды жоспарлап отыр.

The CH 53 Sea Stallion (Sikorsky S 65) is an American family of heavy lift transport helicopters designed and built by the American manufacturer Sikorsky Aircraft. The Sea Stallion was originally developed in response to a request from the United States Navy's Bureau of Naval Weapons made in March 1962 for a replacement for the Sikorsky CH 37 Mojave helicopters flown by the United States Marine Corps (USMC). In July 1962, Sikorsky's proposal, which was essentially a scaled up S 61R fitted with twin General Electric T64 turboshaft engines and the dynamic system of the S 64/CH 54, was selected. On 14 October 1964, the YCH 53A performed its maiden flight; the first deliveries of production CH 53s to operational units commenced on 12 September 1966. The first combat use of the type occurred during the following year when it was deployed to the Vietnamese theater; the CH 53 quickly proved its value for moving heavy payloads, particularly in the recovery of damaged aircraft. Several variants of the type were promptly introduced. The United States Air Force introduced the HH 53 "Super Jolly Green Giant", configured for special operations and combat search and rescue (CSAR) missions, during the latter part of the Vietnam War; the majority of these were subsequently rebuilt into the MH 53 Pave Low. The visually similar CH 53E Super Stallion is a heavier lifting improved version of the rotorcraft, designated S 80E by Sikorsky; its third engine makes it more powerful than the Sea Stallion and thus displaced it for the heavy lift mission. Furthermore, many early build CH 53s were refitted with more powerful engines, while others were reconfigured for different mission roles, such as US presidential flights, training, and airborne mine countermeasures (AMCM) operations. Several export deals for the CH 53 were made, leading to several international operators of the type. Among these include Germany, Iran, and Israel. Several unusual or high profile operations have been undertaken, such as the capture and transportation of a Soviet advanced radar system to Israel under Operation Rooster 53 in 1969, and Iran's capture of five American CH 53s as a result of Operation Eagle Claw in 1980. Various operators deployed their CH 53s during international missions, often under the auspices of NATO or the United Nations, such as for UNSCOM in Iraq, in Kosovo with KFOR, IFOR in Bosnia and Herzegovina, and the ISAF in Afghanistan. While several operators have opted to retain the type into the twenty first century, many others have opted to supplement or withdraw their Sea Stallions in favor of other platforms, sometimes with the more powerful CH 53E. The CH 53 remains in service with German and Israeli forces, and is one of the larger military helicopters in service. Germany is planning to replace its fleet as of the 2020s, with the latest version of the twin rotor CH 47 Chinook.

Шығу тегі

1960 жылы АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусы (USMC) HR2S поршеньді тікұшақтарын ауыстыруды бастады. 1961 жылдың 27 қаңтарында USMC АҚШ Армиясы, Әскери-теңіз күштері және Әуе күштерімен бірлесіп "Үш қызметтің VTOL көлігі" жобасы бойынша жұмыс істеуге кірісті, ол ақырында LTV XC 142 tiltwing түрінде пайда болды. 1962 жылдың наурыз айында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қару-жарақ бюросы USMC атынан "Ауыр тікұшақтардың эксперименталды үлгісі" үшін сұраныс жіберді. HH 53C – бұл жақсартылған CSAR нұсқасы, онда отын бакі кішірек, бірақ бронясы күштірек және байланыс жүйелері жақсартылған. CH 53C-ге ұқсас, бірақ отын құюға арналған зонды жоқ. Оны Әуе күштері көбінесе жалпы көлік жұмыстарына пайдаланды. Тропикалық аймақтарда ауыр жүк көтеру үшін көбірек қуат қажет болды, сондықтан USMC жетілдірілген нұсқаны, CH 53D-ні, жаңартылған қозғалтқыштармен – бастапқыда T64 GE 412, кейіннен T64 GE 413 – сатып алуға шешім қабылдады. CH 53D-ге сондай-ақ, қуатты қозғалтқыштарға сәйкес келетін жаңартылған беріліс қоробкасы және 55 сарбазға дейін жүк тиеуге мүмкіндік беретін жаңадан жобаланған ішкі кеңістік кірді. Бастапқыда CH 53 General Electric T64 6 турбовалды қозғалтқыштарымен жабдықталған, олардың әрқайсысы көрсетілген қуатты қамтамасыз етті. Кейінірек T64 1 қозғалтқыштары қолданылды, олар жоғарырақ қуатты – дейін, және T64 16 қозғалтқыштары – дейін қуатты қамтамасыз етті. АҚШ Әуе күштерінің HH 53 Super Jolly Green Giants тікұшақтары 1967 және 1975 жылдар аралығында Оңтүстік-Шығыс Азияда іздеу-құтқару жұмыстарында негізгі рөл атқарды, 1970 жылы Солтүстік Вьетнамның Соң Тай түрмесіне "Слоновая Берегі" операциясының құтқару тобын жеткізді және SS Mayagüez кемесінің экипажын құтқаруға тырысқан USMC және Әуе күштерінің қауіпсіздік күштерін тасыды. Теңіз жаяу әскерлерінің теңіз айғырлары 1980 жылы Ирандағы америкалық тұтқындарды құтқару әрекеті кезіндегі "Бөрік тырнағы" операциясының айналымдық бөлігі болды, ол "Desert One" аймағындағы апатты және ұятты жағдаймен аяқталды. CH 53 тікұшақтары Гренадада "Шұғыл ашу" операциясы кезінде қолданылды. CH 53 ұшақтарын Әуе күштері, Теңіз жаяу әскерлері және Әскери-теңіз күштері Ирактың бостандық операциясын қолдауда пайдаланды. Олар Ауғанстандағы "Тұрақты бостандық" операциясын қолдау үшін де үш қызметте жұмыс істеді. CH 53D паркінің соңғы операциялық миссиялары 2012 жылдың ақпанында Ауғанстанда орындалды. 2007 жылдың 17 қыркүйегінде USMC-нің VMM 263 эскадрильясы он MV 22B Osprey, tilt-rotor ұшағымен жабдықталды. V 22 USMC-нің CH 53D және CH 46E Sea Knights тікұшақтарын ауыстыруға арналған негізгі ұшақ болды, бірақ күшті CH 53E емес; оның орнына, дамытылып жатқан CH 53K әскери-теңіз күштерінің және USMC CH 53E тікұшақтарын ауыстыру жоспарланған. 2011 жылдың қыркүйегінде HMH 463 эскадрильясы CH 53D тікұшақтарын CH 53E тікұшақтарымен ауыстырды. HMH 363 және HMH 362 эскадрильялары әрекетсіз қалғанға дейін D үлгілерін пайдаланады. Екі бөлім де сәйкесінше MV 22 және CH 53K эскадрильялары ретінде қайта құрылады. Бірнеше CH 53D тікұшақтары 3-ші теңізшілер полкі үшін оқу мақсатында сақталады. HMH 362 эскадрильясы 2012 жылдың тамызында жауынгерлік тапсырмадан кейін соңғы CH 53D тікұшағын қызметтен шығарды және 2012 жылдың қарашасында таратылды.

In 1960, the United States Marine Corps (USMC) began to seek a replacement for their HR2S piston powered helicopters. On 27 January 1961, the USMC began working with the U. S. Army, Navy, and Air Force on the "Tri Service VTOL transport", which would eventually emerge as the LTV XC 142 tiltwing. In March 1962, the United States Navy's Bureau of Naval Weapons, acting on behalf of the USMC, issued a request for a "Heavy Helicopter Experimental / ". HH 53C was an improved CSAR variant with a smaller fuel tank in exchange for more armor and better communication systems. The CH 53C was similar except it lacked a refueling probe. It was used by the USAF for more general transport work. Heavy lifting in tropical climates demanded more power, so the USMC decided to acquire an improved variant, the CH 53D, with uprated engines, originally the T64 GE 412 then later the T64 GE 413. The CH 53D also included an uprated transmission to go with the more powerful engines, and a revised interior to permit a load of 55 troops. Initially, the CH 53 was powered by a pair of General Electric T64 6 turboshaft engines, each of which provided up to These engines were located on the upper fuselage. Later engines included the T64 1, capable of generating up to , and the T64 16, which was rated for up to
U. S. Air Force HH 53 Super Jolly Green Giants were the primary search and rescue helicopter in Southeast Asia between 1967 and 1975, inserted the Operation Ivory Coast rescue team into the North Vietnamese prison camp at Son Tay in 1970, and carried the USMC and Air Force Security Forces who attempted to rescue the crew of SS Mayagüez. Marine flown Navy Sea Stallions were the rotary wing element of Operation Eagle Claw, the attempted rescue of American hostages in Iran in 1980 that ended in disaster and embarrassment at "Desert One". Marine CH 53s were used in Grenada during Operation Urgent Fury. The CH 53 was operated by the Air Force, Marine Corps and Navy in support of Operation Iraqi Freedom. It is also operated by all three services in support of Operation Enduring Freedom in Afghanistan. It was in the Afghan theatre than the final operational missions of the CH 53D fleet were performed during February 2012. On 17 September 2007, VMM 263 of the USMC was deployed with ten MV 22B Ospreys, a tiltrotor aircraft. The V 22 has been the primary replacement for the USMC's fleets of CH 53Ds and CH 46E Sea Knights, but not the more powerful CH 53Es; instead, the in development CH 53K is planned to supplant the Navy and USMC CH 53E fleets. During September 2011, HMH 463 replaced its CH 53Ds with CH 53Es. HMH 363 and HMH 362 are to operate D models until the squadrons are deactivated. Both units are to be reactivated as MV 22 and CH 53K squadrons respectively. Several CH 53D helicopters will be retained for the 3rd Marine Regiment for training. HMH 362 retired the last CH 53Ds after its combat deployment in August 2012 and decommissioned in November 2012.

Израиль

1968 жылдың тамызында Израиль әуе күштерінің делегациясы Сикорскидің Коннектикут штатындағы зауытына барып, әскердегі келесі шабуылдық тікұшақты таңдау үшін ақпарат іздеді. 1969 жылдың 2 қазанында Израильге алғашқы жеті S 65C 3 (CH 53D) тікұшағы жеткізілді. Yas'ur соғыс кезінде түрлі мақсаттарда қолданылды, соның ішінде 1970 жылдың 30 маусымында жаудың қарсы атысы астында құлаған IAF F 4 Phantom II ұшағынан навигаторды құтқару. Бұл соғыс барысында Израильдің CH 53 тікұшағының жалғыз жоғалуы болды. 2012 жылдың 16 тамызында IAF CH 53 паркін уақытша тоқтатты, себебі бірінің ұшу кезінде қиындықтар туындап, шұғыл қонуға мәжбүр болды; алғашқы хабарлар мәселенің роторлық қанаттармен байланысты екенін көрсетті. Парк үш аптаға қайта тоқтатылды, өйткені CH 53 оқу-жаттығу кезінде өртенді. IAF кейіннен бұл жоғалтуды ақаулы компонентке байланыстырды және Lockheed Martin компаниясын мәселені хабарламағаны үшін кінәлады. 2015 жылы Израильдің соңғы Yas'ur тікұшақтарын 2025 жылға дейін қызметтен шығаруды жоспарлап отырғаны жарияланды. Қарастырылып жатқан ауыстыру опцияларына CH 53K және CH 47F Chinook кірді, ал басым опцияға шамамен 20 тікұшаққа тапсырыс беру жоспарланды. 2021 жылдың ақпан айында Израильдің қорғаныс министрлігі Yas'ur паркін ауыстыру үшін CH 53K таңдалғанын мәлімдеді. 2023 жылдың 7 қазанында, Израиль-ХАМАС соғысының бірінші күні, және 2006 жылғы Ливан соғысынан бері 17 жылдан кейін алғаш рет, ХАМАС IAF CH 53 тікұшағын танкке қарсы зымыранмен атып түсірді, сол жақ қозғалтқышына тиді, тікұшақта шамамен 50 десантшы болған (IAF-тың бекітілген 33 әскерлік сыйымдылығына қайшы). Ұшқыш ашық далаға қауіпсіз қонды, экипаж бен десантты түсірді. CH 53 екінші танкке қарсы зымыранға түсті, тікұшақ толығымен қирады. Оқиғадан аман қалғандар жеңіл және орташа жарақат алды.

In August 1968, an Israeli Air Force (IAF) delegation visited Sikorsky's Connecticut plant while seeking information to select the service's next assault helicopter. On 2 October 1969, the first S 65C 3 (CH 53D) helicopters were delivered to Israel of an initial order of seven. The Yas'ur was also used in various other capacities during the conflict, including the retrieval of a navigator from a downed IAF F 4 Phantom II under sustained enemy fire on 30 June 1970. This was reportedly the only combat loss of an Israeli CH 53 during this conflict. On 16 August 2012, the IAF temporarily grounded its CH 53 fleet following one having experienced in flight difficulties that led to an emergency landing; initial reports state the issue was related to the rotor blades. The fleet was again grounded for three weeks after a CH 53 was destroyed by a fire during a training exercise; the IAF subsequently attributed this loss to a defective component and blamed Lockheed Martin for failing to communicate the issue. During 2015, it was announced that Israel planned to withdraw the last of its Yasurs around 2025. Replacement options studied included the CH 53K and the CH 47F Chinook, with a prospective order for approximately 20 helicopters being placed for the preferred option. During February 2021, the Israeli Ministry of Defense announced the selection of the CH 53K to replace the Yasur fleet. On 7 October 2023, during the first day of the Israel Hamas war, and the first time after 17 years since the 2006 Lebanon War in a similar incident, Hamas shot down an IAF CH 53 with an anti tank rocket and hitting its left engine, while carrying about 50 paratroopers (a very unusual procedure, as opposed to the approved IAF's max capacity of 33 troops). The pilot managed to land safely in an open field, offloading both the aircrew and the paratroopers. The CH 53 was then hit by a second anti tank rocket, completely destroying the helicopter. The occupants survived the attack with minor to medium injuries.

Иран

1970 жылдары алты RH 53D Sea Stallion тікұшақтары Иранның Императорлық Әскери-теңіз күштеріне (IIN) жеткізілді. 1979 жылғы Иран революциясынан кейін Sea Stallion тікұшақтары Иран Ислам Республикасы Әскери-теңіз күштерінің (IRIN) құрамында қызметін жалғастырды. АҚШ санкцияларына қарамастан, Иранға шетелден қосалқы бөлшектер мен техникалық қолдау алу мүмкіндігі шектелгеніне қарамастан, ел кем дегенде Sea Stallion тікұшақтарының бір бөлігін жұмыс жарамды күйде сақтап отырғаны хабарланды; бұл күш-жігерге АҚШ азаматтарының Иранға бақылаудағы бөлшектерді заңсыз экспорттауы көмектесті.

Германия

1966 жылы неміс әскері H 21 және H 34G тікұшақтарын алмастыру мақсатымен CH 53 және CH 47 тікұшақтарын бағалап көрді, алғашқы талап 133 дананы құрады. 2010 жылдары Германия ескірген CH 53G паркін, оның ішінде Chinook және CH 53K үлгілерін қарастырып жатқан болатын. 2020 жылдың 29 қыркүйегінде Германия Қорғаныс министрлігі 45-60 тікұшаққа арналған "Schwerer Transporthubschrauber" (STH) ауыр көтергіш тікұшақ бағдарламасын тым қымбатқа түсетініне байланысты тоқтатты және CH 53G паркін қайта қараудан кейін жаңаруға уаде берді. 2022 жылы Федералды үкімет Германияның барлық CH 53 тікұшақтарын 60 CH 47F тікұшағымен алмастыратынын хабарлады.

Австрия

1970 жылы Австрияға екі S 65C 2 немесе S 65Ö (CH 53D стандартына сәйкес, бірақ отында май құю құрылғысы жоқ) тікұшақтары жеткізілді. Альп тауларында әуедегі құтқару операцияларын жүргізу мақсатында алынған олар, Австрия Әуе Күштерінің 1-ші тікұшақ қанатына бекітілді, бұл Австрияны CH 53 тікұшақтарын пайдаланатын екінші шетелдік ел етті. Алайда, 1999 жылғы Гальтур қар көшкіні кезінде, Австрия, АҚШ, Германия, Франция және Швейцария елдерінен келген 50 тікұшақтың күшімен 7000-нан астам адам эвакуацияланды. Осы оқиғадан кейін, қосымша тікұшақ ресурстарын алу қажеттігі туындады.

Мексика

2003 жылы Fuerza Aérea Mexicana (FAM) Израильден 25 миллион долларға (~$) төрт пайдаланылған CH 53D Sea Stallion тікұшағын сатып алды. 2005 жылы жеткізілгенге дейін барлық тікұшақтар Yasur 2000 стандартына дейін жаңартылды. Бюджет шектеулеріне байланысты, олардың тек екеуі ғана 104-ші әуе эскадрильясында пайдаланылды, ал қалған екеуінің бөлшектері запасқа салынды. Олардың бастапқы міндеттері әскер тасымалы және арнайы жасақтарды жеткізу болды, бірақ кейіннен олардың негізгі міндеті құтқару және төтенше жағдайларда көмек көрсету операцияларын жүргізуге өзгертілді, содан кейін Юкатан облысындағы BAM 8-ге көшірілді. 2013 жылға қарай барлық тікұшақтар қызметтен толығымен алынып тасталды.

Азаматтық мақсатта

2007 жылы алғашқы коммерциялық CH 53D тікұшағы Калифорниялық Heavy Lift Helicopters компаниясымен өрт сөндіруге бейімделді, ал компания бұл тікұшақты Fire Stallion деп атады. Алты әскери CH 53D тікұшағын сатып алғаннан кейін, компания оларды басқа операторларға жалға беруді жоспарлады; өрт сөндіруден өзге, құрылыс жұмыстары мен жалпы тасымалдау міндеттері де флоты үшін көзделді. Флоты бірнеше жыл бойы ұшқандығы хабарланса да, компоненттердің жетіспеуіне байланысты қысқа мерзімді пайдаланудан кейін олар сақтауға жіберілді.