Кіріспе
Еурокоптер Tiger – 2003 жылы алғаш рет қолданысқа енген төрт қанатты, екі қозғалтқышты шабуылдық тікұшақ. Ол Airbus Helicopters (бұрынғы Eurocopter) компаниясымен өндіріледі, ол Aérospatiale және DASA компанияларының тікұшақ бөлімшелерінің бірігуінен құрылды. Airbus Helicopters оны EC665 деп белгілейді. Францияда және Испанияда бұл тікұшақ Тигр (француз және испан тілдерінде жолбарыс) деп аталады, ал Германияда – Tiger деп аталады. Tiger тікұшағының әзірленуі Суық соғыс кезеңінде басталды және бастапқыда ол Батыс Еуропаға кеңестік әскерлердің жер шабуылына қарсы танкке қарсы күрес платформасы ретінде жоспарланған. Бірақ, ұзақ даму кезеңінде Кеңес Одағы тарап, Еуропаның қауіпсіздік жағдайы өзгерді. Франция мен Германия Tiger тікұшағын дамытуды жалғастырып, оны көп мақсатты шабуылдық тікұшақ ретінде жетілдірді. Ол 2008 жылы толыққанды қолданысқа енді. Tiger – Еуропада жасалған алғашқы толық композиттік тікұшақ; тіпті алғашқы үлгілері де шыны пилот кабинасы, жасырын технология және оның өміршеңдігін арттыру үшін жоғары маневрлік сияқты жетілдірілген мүмкіндіктермен жабдықталған. Содан бері жақсартылған нұсқалары қолданысқа еніп, қуаттырақ қозғалтқыштармен және кең ауқымды қару-жарақпен үйлесімділікке ие болды. Қызметке түскеннен бері Tiger тікұшақтары Ауғанстан, Ливия және Малиде жауынгерлік операцияларда қолданылып келеді.
The Eurocopter Tiger is a four blade, twin engine attack helicopter which first entered service in 2003. It is manufactured by Airbus Helicopters (formerly Eurocopter), which arose from the merger of Aérospatiale's and DASA's respective helicopter divisions. Airbus Helicopters designates it as the EC665. In France and Spain, the Tiger is known as the Tigre (which is French and Spanish for Tiger), while in Germany it is referred to as the Tiger. Development of the Tiger started during the Cold War, and it was initially intended as an anti tank helicopter platform to be used against a Soviet ground invasion of Western Europe. During its prolonged development period the Soviet Union collapsed, changing the European security situation. France and Germany chose to proceed with the Tiger, developing it instead as a multirole attack helicopter. It achieved operational readiness in 2008. The Tiger has the distinction of being the first all composite helicopter developed in Europe; even the earliest models also incorporate other advanced features such as a glass cockpit, stealth technology, and high agility to increase its survivability. Improved variants have since entered service, outfitted with more powerful engines and compatible with a wider range of weapons. Since entering service, Tigers have been used in combat in Afghanistan, Libya, and Mali.
Шығуы және ерте дамуы
1984 жылы француз және Батыс Германия үкіметтері танкке қарсы жетілдірілген тікұшаққа қатысты талап қойды, француз тарапы эскорт және тікұшаққа қарсы міндеттерге арналған нұсқаны қалаған. Бастапқы жоспар бойынша, екі ел де барлығы 427 тікұшақ сатып алуға ниеттенген. Батыс Германия ПАХ 2 (Panzerabwehrhubschrauber немесе «Танкке қарсы тікұшақ») деп аталатын танкке қарсы 212 данасын сатып алуды жоспарлады, ал жеткізілімдер 1992 жылдың соңында басталуы тиіс болды. Француздар 75 HAP (Hélicoptère d'Appui Protection немесе «Қолдау және эскорт тікұшағы») және 140 HAC (Hélicoptère Anti Char немесе «Танкке қарсы тікұшақ») тіледі, олардың жеткізілімі тиісінше 1991 жылдың соңында және 1995 жылы басталуы керек еді. Кейіннен Aérospatiale және MBB бірлескен кәсіпорны басты жеткізуші ретінде таңдалды. 1986 жылы жобаның даму бағдарламасы өсетін шығындарға байланысты тоқтатылды; ресми түрде неміс әскерін АҚШ-та өндірілген McDonnell Douglas AH 64 Apache шабуылдық тікұшақтарымен жабдықтау «Тигрді» дамытуға қарағанда айтарлықтай арзан балама болар екені есептелді. 1986 жылдың сәуірінде Францияның қорғаныс министрі Андре Жиро жасаған мәлімдемеге сәйкес, бірлескен күштер жеке ұлттық бағдарламаға қарағанда қымбатқа түсіп, оны аяқтау ұзаққа соғуы күтілді. 1986 жылдың шілдесінде жобаға қатысты үкіметтік есепте жобаның әскери тапсырыс берушілердің талаптары мен пікірлерінен алшақтағаны айтылды. Жобаның ұйымдық құрылымының көп бөлігі 1987 және 1989 жылдар аралығында қарқынды түрде жаңартылды; мысалы, 1989 жылдың мамырында бағдарламаны басқарушы агенттік ретінде жұмыс істеу үшін франко-неміс тікұшақ кеңсесі құрылды. 1989 жылдың қарашасында Eurocopter компаниясы келісімге қол қойды, ол тікұшақтың көп бөлігін сериялық өндіріске дейін қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етті, соның ішінде Aerospatiale компаниясының Marignane зауытында және MBB компаниясының Donauwörth зауытында екі құрастыру желісін салу туралы келісімдер жасалды. 1990 жылдары суық соғыстың аяқталуы және одан кейін қорғаныс бюджеттерінің азаюы, қаржылық қысымдар бүкіл бағдарламаның қажеттілігіне қатысты сұрақтар тудырды; 1992 жылы Германияның Қорғаныс министрлігі бюджеттік кесімдерді жасау қажеттілігіне байланысты жобаны жалғастырмауы мүмкін деген болжамдар айтылды. Алайда, Германия «Тигрдің» кең ауқымды міндеттерді орындауын қалады. Ол танкке қарсы платформа болудан басқа, неміс платформасының техникалық сипаттамалары қаруланған майданды барлау, жердегі әскерлерге әуеден қолдау көрсету және басқа тікұшақтарды сүйемелдеуді қамтуы керек болды. 1992 жылы Aérospatiale және MBB, басқа компаниялармен бірігіп, Eurocopter Group құрды; бұл әуе-ғарыш өнеркәсібін және «Тигр» жобасының өзін айтарлықтай консолидациялады. 1996 жылдың желтоқсанында Франция мен Германия арасында маңызды келісім жасалды, ол «Тигрдің» перспективаларын бекітті және жаңа тікұшақпен пайдалану үшін жаңа буын зымырандардың сериясын әзірлеу сияқты қолдаушы элементтерді дамытуға міндеттелді. Алайда, ұлттық саяси мәселелер «Тигрдің» болашағына әсер етуін жалғастырды. Түркияға 145 «Тигрді» сату ұсынысы дау тудырды; Түркия «Тигрді» басым нұсқа ретінде таңдады, бірақ Eurocopter, Франция және Германия арасындағы әскери экспортқа қатысты келіспеушіліктер Түркияның қызығушылығын кері қайтаруға әкелді. 1999 жылдың 18 маусымында Германия мен Франция 160 «Тигр» тікұшағының бастапқы партиясына, әрқайсысы 80 тікұшаққа, 3,3 миллиард евроға тапсырыс берді. 2002 жылдың 22 наурызында алғашқы өндірістік «Тигр» Eurocopter-дің Donauwörth зауытында өткен салтанатты шарада іске қосылды. 2003 жылы өндіріс үлгілерінің алғашқы қабылдау сынақтары басталса да, алғашқы ресми жеткізілім француз әскеріне 2005 жылдың 18 наурызында болды, ал Германияға алғашқы ресми «Тигр» жеткізілімі 2005 жылдың 6 сәуірінде болды. Германия 2013 жылдың наурыз айында тапсырысын 57 данаға дейін қысқартты. 2008 жылы OCCAR жобаның құнын Францияның 2013 қаржы жылының бюджетіне сәйкес жобаның үлесін 6,4 млрд. евроға (~ 8,7 млрд. АҚШ доллары) бағалады, бұл үш негізгі серіктес үшін 14,7 млрд. евроға (~ 20,1 млрд. АҚШ доллары) бағдарламалық шығынды білдіреді. 2013 жылғы француз ақ кітабы құрамын 60 HAP және 20 қымбат HAD-қа өзгертті; 2013 қаржы жылының бағалары бойынша олардың HAP-ы бірлігіне 27,4 млн. евро (~ 37 млн. АҚШ доллары) және HAD-ы бірлігіне 36,1 млн. евро (~ 49 млн. АҚШ доллары), даму шығындарын ескеретін болса француз «Тигрлерінің» әрқайсысы 80 млн. евроны (~ 109 млн. АҚШ доллары) құрады.
Экспорт
1990 жылдары Tiger тікұшағының экспорттық мүмкіндіктері Ұлыбритания мен Нидерландыдан алған екі ірі тапсырысының арқасында жанданды. 1980 жылдардың соңынан бері Ұлыбритания мен Франция Tiger бағдарламасына қатысу мүмкіндігін талқылап келді, және Ұлыбритания бастапқыда жобаға өнеркәсіптік қатысудан бас тартқанмен, 1990 жылдардың ортасында елдің шетелден заманауи шабуылдық тікұшақтар сатып алуға дайын екені белгілі болды. Eurocopter басшылығы Tiger тікұшағының өндірісін мүмкіндігінше жылдам бастауға мүдделі болды, себебі өндіріс басталу мерзіміне байланысты белгісіздік экспорттық келісімдерге кері әсер етеді деп сараланды. Нидерланды мен Ұлыбританияда Tiger тікұшағының таңдалуына қолдау көрсету үшін үлкен лоббилік күш жұмсалды. Дегенмен, екі ел де Tiger тікұшағын тапсырыс бермеді. 2001 жылдың 21 желтоқсанында Eurocopter Австралия армиясының "AIR 87 талабын" қанағаттандыру үшін 22 Tiger тікұшағын (ARH – Қаруланған барлау тікұшағы) жеткізуге келісімшарт алды. Стандартты Tiger тікұшағынан айырмашылығы, бұл тікұшақтар жаңа байланыс және авиаэлектроника жүйелерімен жабдықталды, сондай-ақ Австралияның қауіпсіздік талаптарына сәйкес келетін болды. Келісімшарт бойынша, 22 тікұшақтың 18-і Eurocopter еншілес компаниясы Australian Aerospace-тің Брисбендегі зауытында құрастырылды. 2007 жылдың 1 шілдесінде Австралияның Қорғаныс материалдарын ұйымдастыру басқармасы операциялық қабілеттілікке жетудегі кешігулерге байланысты сатып алу бойынша барлық төлемдерді тоқтатты. Австралияның Қорғаныс министрлігі мәлімдемесіне сәйкес, 2008 жылға қарай негізгі мәселелер шешіліп, төлемдер қайта басталды. 2010 жылдың қазан айында тікұшақтардың толыққанды қолданысқа енгізілуі тағы екі жылға кешіктірілетіні хабарланды. 2011 жылдың желтоқсанында соңғы Tiger ARH тікұшағы Австралия армиясына жеткізілді. 2019 жылдың тамызында Австралия Tiger ARH тікұшақтарын алмастыру бағдарламасы LAND 4503 жарияланды. 2003 жылдың қыркүйегінде Испания өз армиясы үшін Tiger HAP жауынгерлік қолдау тікұшағының – Tiger HAD нұсқасын таңдады. Бұл типтегі 24 тікұшақ PARS 3 LR және Mistral зымыран жүйелерімен қаруланбақ, сондай-ақ ауыр жүк көтеруге қабілетті жаңартылған MTR390 қозғалтқыштарымен жабдықталмақ. HAD нұсқасының жеткізілімі 2007 жылы басталды. 2003 жылғы қыркүйектегі келісімдер тек сатып алумен ғана шектелмей, Испанияны Tiger бағдарламасына қосуға әкелді, нәтижесінде Испанияның авиациялық өнеркәсібінің бір бөлігі жаңа көпұлтты Eurocopter ұйымымен тығыз интеграцияланды. Испанияның тапсырысынан кейін Франция таза танкке қарсы Tiger HAC нұсқасын сатып алудан бас тарды, орнына Испания сатып алған көп мақсатты Tiger HAD нұсқасын таңдады. Алайда, 2007 жылдың соңында келісім белгісіз себептермен күшін жойды. 2007 жылдың мамырында Үндістан Әскери-әуе күштеріне 22 шабуылдық тікұшақ сатып алу бойынша жарияланған тендерге жауап ретінде Tiger тікұшағы ресейлік және американдық тікұшақтармен бәсекеге түсті. 2009 жылдың соңында Tiger тікұшағы Үндістандағы сынақтарға қатыса алмайтыны хабарланды, себебі тікұшақ жаңартудан өтуі керек еді. 2011 жылы бірнеше Tiger тікұшағы Үндістан қарулы күштеріне сату мақсатында PARS 3 LR зымыранының атыс сынақтарына қатысты. 2012 жылы Tiger Оңтүстік Кореяға 20 шабуылдық тікұшақ жеткізуге арналған 1,8 триллион вонға бағаланған келісімшартқа қатысты, бұған қоса Boeing AH 64 Apache және TAI/AgustaWestland T 129 тікұшақтары да қатысты; Оңтүстік Корея 2013 жылдың сәуір айында AH 64 тікұшағын таңдады. 2013 жылдың қаңтарында Eurocopter Бразилия, Малайзия және Катармен Tiger тікұшақтарын сатып алу мүмкіндігін талқылап жатқаны хабарланды.
Шолу
Tiger кең ауқымды жауынгерлік тапсырмаларды орындауға қабілетті, оның ішінде қарулы барлау және бақылау, танкке қарсы күрес, жақыннан әуе көмегі, достық күштерді сүйемелдеу және қорғау; ол кез келген ауа райында күндіз де, түнде де жұмыс істей алады және ядролық, биологиялық немесе химиялық соғыстан кейінгі операцияларды қамтитын етіп жобаланған. Tiger-дің ерекше қасиеттерінің бірі – жоғары маневрлік қабілеті, оның көп бөлігі 13 метрлік төрт пернелі шарсыз бас ротордың конструкциясына байланысты; Tiger толық айналымдар мен теріс g маневрлерін орындай алады. Экипаждың кез келген мүшесі қару жүйелерін немесе негізгі ұшуды басқаруды жүзеге асыра алады, қажет болған жағдайда рөлдерді ауыстырады; ұшақты басқарудан басқа, Tiger ұшқышы әдетте өзін-өзі қорғау жүйелері мен байланыс құралдарын, сондай-ақ кейбір қосымша қару функцияларын басқарады. Кейбір қарулар арнайы басқару интерфейстерін пайдаланады, мысалы, танкке қарсы "Тригат" зымыраны, ал ауадан ауаға қаруды ұжымдық және циклдік таяқшалардың екі жиынтығы арқылы басқаруға болады. "Тайгер" ұшағын әзірлеу кезіндегі бас сынаушы Эндрю Уорнердің айтуынша, ол "мен ұшқан ұшақтардың ең оңай басқарылатыны". Жүйелік құн (вертолет, қару-жарақ, қолдау) және бірлік құны түрлі нұсқаларға қарай өзгереді; Австралияның Tiger ARH ұшағының бірлігінің құны 68 миллион австралиялық долларды құрайды, ал соңғы Tiger HAD нұсқасының құны 44-48 миллион АҚШ долларына бағаланады.
Тіршілік ету мүмкіндігі
Tiger-де қолданылатын қорғаныс жүйелері жасырындықты қамтиды; визуальды, радарлық, инфрақызыл және акустикалық сипаттамалар сияқты факторлар майдан даласында кездесуі мүмкін қауіптерден жақсырақ қашу үшін барынша азайтылған. Эндрю Уорнердің сөзіне сәйкес, Tiger-дің өміршеңдігі "жасырындық пен ептілікке байланысты". Фюзеляж брондалған және шағын қарудан және артиллериялық оқтардан атуға төзімді болу үшін жасалған. Вертолет түрлі радарлық/лазерлік ескерту және зымыранға қарсы анықтау жүйелерімен жабдықталған, оның ішінде EADS-тің AN/AAR 60 MILDS (Зымыранды ұшыруды анықтау жүйесі), сондай-ақ шашыратушылар мен дымқыл шығару құралдары бар. Tiger – Еуропада жасалған алғашқы толық композиттік вертолет. Бүкіл құйрық бөлігі, соның ішінде бір бөліктен тұратын құйрық бағанасы композиттік материалдардан жасалған. Tiger-дің конструкциясы жоғары дәрежедегі апатқа төзімділікті қамтиды; көптеген бортындағы жүйелер дубликатталған және зақымданудың әсерін азайту үшін бөлек орналасқан. Отын екі негізгі ішкі жанар май бактерісінде және екі кіші бак та қанаттың түйіршік бөлігінде сақталады.
Авионика және қару-жарақ
Ұшақтың негізгі авиациялық ерекшеліктерінің қатарында EUROGRID ұрыс алаңының басқару және карталық дисплей жүйелері, интеграцияланған байланыс (ЖЖР/ВЖР/FM радио және спутниктік байланыс) және деректерді беру арналары, жоғары дәрежелі цифрлық автоматты ұшуды басқару жүйесі және дублирленген MIL 1553 деректер шиналары бар. Әрбір экипаж мүшесінің басқару станциясында жұмыс істейтін екі сұйық кристалды дисплейі болады, олар көбінесе ішкі жүйелер туралы ақпаратты және сенсорлық деректерді көрсетуге, сондай-ақ ұшақтың жоғары деңгейдегі жүйелерімен өзара әрекеттесуге қолданылады. Екі экипаж мүшесіне де қол жетімді қосымша дисплей жүйесі – каскаға орнатылған дисплей (HMD) түрінде ұсынылады. HMD ұшқышқа негізгі ұшу деректерін, цифрлық түрде күшейтілген оптика арқылы, мысалы, түнгі көру немесе сенсорлардан алынған инфрақызыл суреттерді көрсетуге мүмкіндік береді; ал атыскер HMD-ді бортындағы қару жүйелерімен өзара әрекеттесуге, басқаруға және нысанаға қатысты деректерді қарауға пайдалана алады. Osiris нысананы бақылау және анықтау үшін негізгі сенсор болып табылады, ол қару-жарақ компьютері арқылы ату және нысанаға қатысты деректерді ұсынады; сонымен қатар Osiris толығымен пассивті нысананы анықтауға мүмкіндік береді және Tiger ұшағымен бірдей әзірленген Trigat танкке қарсы зымыранының мүмкіндіктерін барынша арттыру мақсатында жасалған. Tiger түрлі қару-жарақтармен жабдықталуы мүмкін, олардың ішінде ракеталар, артиллерия, сондай-ақ әуеден әуеге және әуеден жерге атуға арналған ракеталар бар, олар арнайы қару-жарақ басқару компьютері арқылы басқарылады.
Пайдалану тарихы
2008 жылдың желтоқсанында Tiger HAP және UHT нұсқаларының соңғы сынағы аяқталды, бұл платформаның шетелдегі операциялық міндеттерге дайын екенін көрсетті. 2009 жылдың қарашасына дейін шамамен 50 Tiger тікұшағы тапсырылды және әлемдік паркі 13 000 сағаттан астам ұшу уақытын жинақтады. 2009 жылдың шілдесінде 5-ші тікұшақ полкінің үш француздық Tiger HAP тікұшағы Ауғанстанның Кабул халықаралық әуежайына жетіп, Tiger-дің белсенді жауынгерлік аймаққа алғашқы рет орналасуын белгіледі. Тікұшақтар талибандардың бүлікшілігіне қарсы күрестегі коалициялық құрлық әскерлеріне қолдау көрсету үшін қарулы барлау және оттық қолдау міндеттерін орындады. Tiger тікұшақтары Ауғанстанда 2009 жылдың тамызында операциялық сертификат алды; бір француз офицері Tiger-дің рөлін "іздеу, шабуылдау, басу, басып алу, шабуыл жасау және қолдау көрсету" деп сипаттады. 2011 жылдың 4 ақпанында Кабулдан шамамен 50 шақырым шығысқа қарай түнгі операция кезінде француз Tiger тікұшағы апатқа ұшырады, нәтижесінде экипаждың екі мүшесі де жеңіл жарақат алды. 2009 жылдың тамызында неміс журналы Der Spiegel неміс армиясындағы он операциялық Tiger тікұшағының тек ұшқыштарды дайындауға жарамды екенін, ал қалғандары ақауларға байланысты қабылданбағанын хабарлады. 2010 жылдың мамырында Германия "әсіресе сымдардағы ауыр ақаулар" салдарынан жеткізілімдерді тоқтатты; жауап ретінде Eurocopter "Сымдармен байланысты түзету шаралары әзірленді, тапсырыс берушімен келісілді және іске асырылуда" деп мәлімдеді және екі түзетілген тікұшақ жақын арада неміс әскерилеріне тапсырылады. 2011 жылы Ливиядағы әскери араласу кезінде Франция Ливия жағалауына бірнеше Tiger шабуылдық тікұшақтарын тасымалдайтын француздық Tonnerre десанттық тікұшақ тасымалдаушы кемесін жіберді, ол елдің ішіндегі әскери нысандарға қарсы әскери операциялар жүргізу үшін пайдаланылды. 2011 жылдың 4 маусымында француз Tiger тікұшақтары британдық армияның Apache тікұшақтарымен бірге Ливияда жауынгерлік операцияларды бастады. 2012 жылдың желтоқсанында Ауғанстанға неміс Tiger UHT тікұшақтарының төрт тобы жіберілді. Мазари-Шарифтен жұмыс істеп, олар барлау, жердегі қолдау және конвойлерді қорғау міндеттерін орындады. Бұрын олардың барлығы ASGARD бағдарламасы бойынша жаңартылған; жаңартуларға жаңа қорғаныс жүйелері, MTR390 қозғалтқыштары үшін құм сүзгілері және байланыс құралдарының жетілдірілуі кірді. 2013 жылдың 30 қаңтары мен 2014 жылдың 30 маусымы аралығында неміс Tiger тікұшақтары 1860 сағат ұшып, 260 рет НАТО құрлық әскерлеріне, Ауғанстанның қауіпсіздік күштеріне және су тасқынынан кейін гуманитарлық көмек көрсетуге қолдау көрсетті. Модель Германия әскери қызметінде 2013 жылдың 4 мамырында алғаш рет жауынгерлік жағдайда оқ атты, бағытталмайтын ракеталар мен пулеметтермен арнайы күштерге қолдау көрсетті. Германия армиясы 2014 жылдың наурыз айында ASGARD жаңартуынан өткен соңғы Tiger тікұшағын алды. 2013 жылдың наурыз айында Испания да Испанияның құрлық әскерлеріне қолдау көрсету үшін үш Tiger HAD тікұшағын аймаққа орналастырды. 2013 жылдың қаңтарында Францияның Солтүстік Малидегі қақтығысқа араласуының аясында бірнеше Tiger тікұшақтары осы аймақтағы жауынгерлік операцияларға жіберілді. 2017 жылдың наурыз айында неміс Tiger тікұшақтары MINUSMA-ны қолдау үшін сол елге ауыстырылды, бұл Нидерланд Корольдік әуе күштерінің Apache тікұшақтарын алмастырды. 26 шілдеде аталған тікұшақтардың бірі Гаодан солтүстікке қарай 700 шақырым жердегі шөл далаға құлап, екі ұшқыш та қаза тапты. Кейінгі тергеу кезінде дұрыс оқытылмаған азаматтық жөндеушілердің қателіктері салдарынан ақау пайда болғаны және осы ақаутың қазаға әкелгені анықталды.
Тайгер КХТ/УХТ
[[File:Eurocopter EC 665 Tiger UHT (қаңқа-қаңқа). jpg|thumb|2013 жылы Германия армиясының Tiger UHT тікұшағы алғаш рет CAS миссиясында қару қолданды. KHT PARS 3 LR "атып ұмыту" және/немесе HOT3 танкіге қарсы зымырандарын, сондай-ақ Бельгияның Forges de Zeebrugge (FZ) компаниясы жасаған Hydra 70 әуеден жерге атуға арналған ракеталарын тасымалдай алады. Әуеден әуеге шайқас үшін әр жағына екеуден, барлығы төрт AIM 92 Stinger зымыраны орнатылған. HAP/HCP нұсқасынан өзгешелігі, оның құрамында кіріктірілген пулеметтік мұнарасы жоқ, бірақ қажет болған жағдайда пулеметтік контейнер орнатылуы мүмкін. Қару конфигурациясы көп мақсатты болу үшін және мүмкін болатын миссия сценарийлерінің барлық спектрін қамтитын, сондай-ақ түрлі мақсаттарға қарсы тиімді болу үшін оңай түрлендірілетіндей етіп жасалған. Тағы бір айырмашылық – екінші буын инфрақызыл және CCD телекамералары бар (18 км қашықтықта) мачтаға орнатылған көру құралын пайдалану.
Тайгер HAP
1993 жылы француздық "Тайгер" тікұшағы. Бұл нұсқаның көптеген бірліктері HAD нұсқасына жаңартылды. Tiger HAP/HCP (Hélicoptère d'Appui Protection, француз тілінде "Қолдау және сүйемелдеу тікұшағы" / Hélicoptère de Combat Polyvalent француз тілінде "Көпмақсатты соғыс тікұшағы") – француз әскері үшін жасалған орта салмақты әуеден әуеге күрес және оттық қолдау тікұшағы. Ол GIAT 30 мм оқ-дәрілі орнатыммен жабдықталған, 68 мм SNEB басқармайтын зымыранын немесе 20 мм пулеметтерді, сондай-ақ Mistral әуеден ауаға зымыранын тасымалдауға қабілетті. Франциядағы 40 HAP 2012 жылға дейін жеткізілді, бірлігінің құны 2012 жылғы бағамен 27 млн. еуро (~36 млн. АҚШ доллары) болды. 2015 жылдың желтоқсанында Франция барлық Tiger тікұшақтарын 2025 жылға дейін HAD стандартына жаңартуға шешім қабылдады. Французша немесе испанша Helicóptero de Apoyo y Destrucción ("Қолдау және жою тікұшағы") нұсқасы HAP нұсқасымен бірдей, бірақ ыстық аймақтарда жұмыс істеуге жақсы бейімделген, жаңартылған Enhanced MTR390 қозғалтқыштарының арқасында 14%-ға артық қуатқа ие (қалыпты жұмыс кезінде 1092 кВт / 1464 а.к.; төтенше қуат режимінде 1322 кВт / 1774 а.к.), ең жоғары ұшу салмағы 6600 кг-ға дейін артты, байланыс құралдары Up Link және Down Link спутниктік антенналарымен кеңейтілді, сондай-ақ испан әскерінің арнайы талаптары бойынша баллистикалық қорғанысы күшейтілді. Ол Hellfire II және Spike ER танкке қарсы зымырандарымен жабдықталған. Шабуыл, сүйемелдеу, жердегі атыс, қарулы барлау және әуеден әуеге күрес міндеттерін орындауға жарамды. Оны испан әскері таңдады, ал француз әскерінің жеңіл авиациясы (ALAT) HAP тікұшақтарының көп бөлігін HAD нұсқасына жаңартуға шешім қабылдады. 2004 жылдың желтоқсанында Испания HAD нұсқасының 24 данасын, ал Франция 40 HAD тікұшағына тапсырыс берді. Франциядағы 40 HAD тікұшағының бірлігінің құны 2012 жылғы бағамен 35,6 млн. еуро (~48 млн. АҚШ доллары) шамасында бағаланды. 2022 жылдың наурызында Airbus Франция және Испаниямен MkIII бағдарламасын іске қосу туралы келісімге келгенін хабарлады. 2029 жылдан бастап 42 француз және 2030 жылдан бастап 18 испан тікұшағы жаңартылады. MkIII прототипінің 2025 жылы алғашқы ұшуын күтуде. Әр елдің MkIII нұсқасы ұлттық талаптарға сәйкес сәл өзгеше болады, жаңартулар мачтаға орнатылған электрооптикалық жүйені, каскаға орнатылған көру жүйесін, жетілдірілген көру жүйесін, радиобайланыс құралдарын, ұшқышсыз жүйелермен бірлесіп жұмыс істеуге арналған деректерді алмасу желісін, жаңа әуеден жерге және ауадан ауаға зымырандарды, пулеметтерді және зымырандарды, жақсартылған қарсы шараларды, Галилео спутниктік навигациялық жүйесімен синхрондалған жаңа навигациялық жүйені, сондай-ақ жаңа тактикалық деректерді басқару және майданды басқару жүйелерін қамтиды.