Кіріспе

Ән ойыны – нақты бір өлең немесе шумаққа негізделген, көбінесе белгілі бір қимылдар мен қозғалыстармен байланысты болатын әрекет. Олар жиынтығында фольклоршылар, этнологтар және психологтар тарапынан зерттелген және балалық шақ мәдениетінің маңызды бөлігі саналады. Бұл термин ән айтуды қажет ететін бейне ойын түріне де қолданылады.

Ән салатын ойындарды зерттеу

Ән салатын ойындар 19-ғасырда кең фольклорлық қозғалыстың бір бөлігі ретінде жазылып, зерттеле бастады. Джозеф Струтттың "Англия халқының спорттық ойындары мен көңіл көтерулері" (1801), Роберт Чемберстің "Шотландияның танымал өлеңдері" (1826), Джеймс Орчард Холливеллдің "Англияның балалар өлеңдері" (1842) және "Халық өлеңдері мен балалар ертегілері" (1849), сондай-ақ Г. Ф. Норталдың "Англия халық өлеңдері" (1892) кітаптарында ән салатын ойындар туралы мәліметтер келтірілген. Дегенмен, осы салаға толыққанды назар аударған алғашқы зерттеулер Уильям Уэллс Ньюэллдің "Америкалық балалардың ойындары мен әндері" (1883) және Элис Гоммнің "Англия, Шотландия және Ирландияның дәстүрлі ойындары" (1894 8) еңбектері болды. Екеуі де Атлант мұхитының екі жағында жүргізілген зерттеулерде маңызды туындылар деп есептелді. Зерттеу деректері өзгерген сайын, жазу әдістері де өзгерді. Лейди Гомме сияқты алғашқы фольклоршылар ойынның, өлеңдердің мәтінін, кейде әуендердің ноталарын жазбаша түрінде сипаттауға бейім болды. Уақыт өте келе, ойындардағы дене қозғалыстарын бейнелеу үшін күрделі белгілер жасалды, бірақ 1970-ші жылдардың соңынан бастап этнографиялық фильмдер ойындардың өзін жазу үшін жиі қолданыла бастады, бұл қозғалыс пен музыка арасындағы байланысты көрсете білді.

Дөңгелек билер

Кейбір балалардың ән айту ойындары шеңбер билерден бастау алған болуы мүмкін, оның ішінде "Біз мұнда жиде бұтасын айналып өтейік" ойыны да бар. Ең қарапайым және, мүмкін, ең танымал шеңбер биі – "Шеңберге тұрайық, гүлдерге қарайық" ("Ring a Ring o' Roses").

Сүйісу және неке ойындары

Бірқатар ән ойындары танысу және некеге қатысты мәселелерді қамтиды, мысалы, "Skip to My Lou" ересектер арасында да танысу әні ретінде сақталған, ал "Green Grass" және "Three Dukes" көбінесе балалардың арасында ғана таралды. Ең танымал үйлену сақинасы ойындарының бірі, онда ойыншылар отбасылық өмірдегі әртүрлі рөлдерге таңдалады, шеңберден басталатын "Шыңқырдағы шаруа" ойыны болып табылады.

Қол шапалақтау ойыны

Қол шапалақтау ойынын көбінесе екі ойыншы ойнайды, оның ішінде ырғаққа сүйемелдеу ретінде қол шапалақтау қолданылады. Мұндай ойындар бүкіл әлемде таралған, ал ұқсас ойындар кең аумақтарда, аймақтық ерекшеліктерімен бірге кездесуі мүмкін. Ырғақ ойыншыларға бір уақытта қимылдарды дұрыс орындауға көмектеседі.

Рифмдерді тастау

Сегізгіш арқанмен айтылатын өлең – сегізгіш арқанды қолданып ойналатын ән-ойынның бір түрі. Мұндай өлеңдер сегізгіш ойналатын барлық мәдениеттерде кездеседі. Ағылшын тіліндегі өлеңдердің мысалдары кем дегенде он жетінші ғасырға дейін сақталған. Көптеген халық мұралары сияқты, сегізгіш арқанмен айтылатын өлеңдер де көптеген әртүрлі нұсқаларда кездеседі.

"Қорау" ойындары

Бұл ойында екі ойыншы арка жасап, қалғандары ән айтып, бір-бірлеп өтеді. Ән біткен соң арка төмендеп, бір ойыншыны "ұстауға" тырысады. Мұндай ойынның ең көп таралған мысалы – "Лондон көпірі құлап жатыр" әнімен ойналатын нұсқасы. "Oranges and Lemons" әнімен де ұқсас ойын ойналады. Осындай ойындар басқа мәдениеттерде де кездеседі. Мысалы, Жапонияда "Toryanse" әнімен ойналатын ойынға ұқсас ойындар бар. Мексикада бұл ойын "La Vibora de La Mar" әнімен ойналады.

Ойынның рөлі

Ән салатын ойындарға тілді зерттеу, қабылданатын сынды қалыпқа келтіру, сондай-ақ ойын және басқа да әрекеттерді реттеу мен рәсімдеу сияқты түрлі мақсаттар мен рөлдер тағайындалған. Көптеген ән салатын ойындар бәсекелестікке қарағанда ынтымақтастыққа, ал иерархиялық құрылымға қарағанда қоғамдыққа бейім.

Төмендеу туралы пікірталастар

Сегізінші ғасырдан бері ән айтып ойнау мәдениетінің жойылып бара жатқаны айтылып келеді. Көптеген Еуропа және Солтүстік Америка аймақтарында көшедегі ойындардың жоғалып бара жатқанына куәлік бар, себебі балалар "қауіпті" көлік көп жүретін жолдарда бұрынғыдай ойнамайды, ал қарапайым ойындар теледидар, бейне ойындар және басқа да көңіл көтерулермен бәсекелеседі. Алайда, мұқият байқаулар олардың ойын алаңында әлі де гүлденіп келе жатқанын көрсетеді. Ойнаушылардың жас диапазоны тарылып, жасөспірімдер олардан толығымен бас тартып, ал 6-10 жастағы балаларға ойынды "сақтау" қалдырылғанына дәлелдер бар. Соңғы кезде Иона Опи Британияда ән айтып ойнау ойындарының дерлік қыздардың ғана ойынына айналғанын атап өтті.

Бейне ойындар

Ән салатын бейне ойындар бірнеше ойыншыны бір-біріне қарсы қояды немесе бір ойыншыны бұрынғы өнер көрсетулеріне немесе белгіленген стандартқа қарсы қояды. Мақсаттарға субъективті бағаланған шығармашылық, тақырыпқа сай болу, басқа орындаушыны қайталау қабілеті немесе объективті бағаланған дыбыз биіктігі мен нота ұзақтығы кіруі мүмкін. Мысалы, Konami компаниясы шығарған Karaoke Revolution ойыны ойыншының дыбыз биіктігін өлшейді және әнмен бірге шырқағанда әр нотаның дұрыс биіктігі мен ұзақтығын сақтау қабілетіне негізделген ұпай береді, әннің сөздері экранда көрсетіледі. Жоғары ұпайлар сақталады, сондықтан ойыншылар бір-бірімен немесе бұрынғы нәтижелермен бәсекелесе алады.