Кіріспе

Контра биі (сондай-ақ контраданс, контра би және басқа да нұсқалары) – жұптардың ұзын қатарынан құралған халық биінің бір түрі. Оның бастауы ағылшын халық биі, шотланд халық биі және 17 ғасырдағы француз би стилінен шыққан. Кейде Жаңа Англия халық биі немесе Аппалач халық биі деп сипатталатын контра биін бүкіл әлемде кездестіруге болады, бірақ ол ең көп АҚШ-та (дерексіз дерлік барлық штаттарда), Канадада және басқа да ағылшын тілді елдерде таралған. Контра биі – серіктессіз қатыса алатын әлеуметтік би. Бишілер жұптар құрап, сахнадан басталып би залдың ұзындығы бойымен екі-екіден топтарға бірігіп, ұзын қатарлар жасайды. Би кезінде жұптар осы қатарларды жоғары-төмен басып өтеді, әрбір жұппен кезекпен билейді. Биді шақырушы басқарады, ол музыка басталғанға дейін бидегі "фигуралар" деп аталатын қозғалыстар тізбесін үйретеді. Бір биде шақырушы алтыдан он екіге дейін фигураларды қолдануы мүмкін, олар жұптар қатарларды жоғары және төмен басып өтетін кезде қайталанады. Бидің әр айналымы 64 соққыдан тұрады, содан кейін үлгі қайталанады. Бидің мәні – өз тобыңызбен және қатарыңызбен үлгіні ұстану; талап етілетін ерекше аяқ қозғалысы болмағандықтан, көптеген адамдар контра биін басқа әлеуметтік би түрлерінен оңай үйренуге болады деп санайды. Контра билерінің көбі жанды музыкамен орындалады. Ойналатын музыкаға ирланд, шотланд, ежелгі уақыттардан жеткен, блюграсс және француз-канад халық әуендері кіреді, бірақ олармен шектелмейді. Скрипка – негізгі аспап, бірақ гитара, банджо, бас, мандолина, сондай-ақ фортепиано, аккордеон, флейта, кларнет және басқа да аспаптар да қолданылуы мүмкін. Техно контра билері техно музыкасымен орындалады, көбінесе DJ жарықтарымен сүйемелденеді. Бидегі музыка бір әуеннен немесе әуендер жиынтығынан тұруы мүмкін, ал би барысында тональдық өзгерістер жиі кездеседі. Көптеген шақырушылар мен топтар жергілікті контра билерінде өнер көрсетеді, ал кейбіреулері АҚШ және Канададағы билерге шақырылады. Көптеген бишілер аймақтық (немесе тіпті ұлттық) деңгейде контра биі демалыс күндері мен бір апталық контра биі лагерьлеріне саяхаттайды, онда олар басқа да жандаған және тәжірибелі бишілерді, шақырушыларды және топтарды кездестіре алады.

Тарих

Контра биінің еуропалық тегі бар және 100 жылдан астам уақыт бойы түрлі көздерден мәдени ықпалдарға ұшырады. 17 ғасырдың соңында ағылшын ел билерін француз би шеберлері қабылдады. Француздар осы билерді contredanse деп атады (бұл дыбысталуы бойынша "countrydance" сөзінен "contredanse" деп аударылды), 1706 жылы жарық көрген билер жинағында көрсетілгендей. Уақыт өте келе, осы билер Англияға оралып, Америка Құрама Штаттарында таралып, жаңаша түсіндірілді. Соңында, атаудың французша нұсқасы американдық халық билерімен байланысты болды, онда оларды "ел билері" немесе Жаңа Англияның кейбір аймақтарында, мысалы, Нью-Гэмпширде "қарсы билер" деп атады. Контра билері Америка Құрама Штаттарында танымал болды және 18 ғасырдың соңында әлеуметтік билердің ең танымал түрлерінің бірі саналды, бірақ бұл шаралар көбінесе 1780 жылдарға дейін "ел билері" деп аталды, содан кейін осы шараларды сипаттау үшін "контра биі" термині жиі қолданыла бастады. 19 ғасырдың ортасында топтық билердің танымалдығы төмендеді, квадриллер, ланселер және вальс, polka сияқты жұптық билерге жол берді. 19 ғасырдың соңында контра билері көбінесе ауылдық жерлермен шектелді. Бұл 1920 жылдардағы квадраттық бидің қайта жандануымен өзгерді, оның бастамашылары Форд мотор компаниясының негізін қалаушы Генри Форд болды, бұл ішінара АҚШ-тағы заманауи джаз музыкасының ықпалына қарсылық ретінде жасалды. 1920 жылдары Форд өзінің досы Бенджамин Ловеттті, Массачусетс штатындағы би үйлестірушісін, Мичиганға шақырып, би бағдарламасын ұйымдастыруды тапсырды. Бастапқыда Ловетт жергілікті қонақүймен келісімшартта болғандықтан келе алмады, соның салдарынан Форд қонақүйдің меншік құқығын сатып алды. Ловетт пен Форд Мичиган штатының Дирборн қаласында халық билерін, соның ішінде контра билерін қамтитын би бағдарламасын бастады. Форд 1926 жылы "Жақсы таң: жиырма бес жылдық ұйқыдан кейін ескі заманғы билер қайта жандануда" атты кітап жариялады, онда кейбір контра билерінің қадамдары егжей-тегжейлі сипатталған. 1930 және 1940 жылдары джаз, свинг және биг-бенд музыкасының танымалдығы АҚШ-тың бірнеше аймақтарында контра биінің танымалдығының төмендеуіне әкелді, бірақ бұл дәстүр негізінен Солтүстік Американың солтүстік-шығыс бөлігіндегі қалаларда, мысалы, Огайо, Канаданың теңіз провинцияларында және әсіресе Жаңа Англияда сақталды. Ральф Пейдж 1950-1960 жылдары, әсіресе Тед Саннелла мен Дадли Лауфман оны қайта жандағанға дейін, Жаңа Англия дәстүрін дерлік жалғыз қолмен сақтап келді. Жаңа Англияның контра биі дәстүрін 1934 жылы Эдвин Лоял Ларкин құрған Эд Ларкин ескі контра бишілері Вермонт штатында да сақтап келді. Ларкин құрған топ әлі күнге дейін билерді оқытып, ай сайын Вермонт штатының Тунбридж қаласында ашық есік күндерін өткізеді. Сол кезде алғашқы би лагерлері, демалыс күндері пайда болды, мысалы, Массачусетс штатының Плимут қаласындағы Пайнвудс лагері, ол 1933 жылы негізінен музыка мен би лагеріне айналды, сондай-ақ Массачусетс штатындағы NEFFA, Жаңа Англия халық фестивалі, ол 1944 жылы басталды. Питтсбург Контра биі 2015 жылы өзінің 100 жылдығын тойлады. Бұл және басқа да көптеген би шаралары әлі күнге дейін танымал және кейбіреулері контра биінен басқа да билер мен іс-шараларды ұсынады. 1970 жылдары Саннелла және басқа шақырушылар ағылшын ел биінен heys және gypsies сияқты би қозғалыстарын контра билеріне енгізді. Тони Паркстың "Шадрактың қуанышы" сияқты жаңа билер барлық жұптардың симметриялық билеуін көрсетті. (Бұрын белсенділер мен белсенді емес бишілер – Прогрессияға қараңыз – әртүрлі рөлдер атқарды). Герби Годро танымал еткен қос прогрессиялы билер билердің аэробтық сипатын арттырды, ал Джин Губерт атты шақырушы төрт еселенген прогрессиялы би, Contra Madness-ті жазды. Бекет формациясы енгізілді, онда бишілер қатарда бір-біріне жақын тұрып биді бастады, бір-біріне қарама-қарсы емес. Браттлборо таңғы биі 1976 жылы басталды және жарты жылда бір рет өткізіледі. 1980 жылдардың басында Тод Уиттемор Питербороу Таун Хауста алғашқы сенбілік биін бастады, ол әлі күнге дейін танымал аймақтық билердің бірі болып табылады. Питерборо биі Боб Маккуилленге әсер етті, ол Жаңа Англияда белгілі музыкант атанды. Музыканттар мен шақырушылар басқа жерлерге көшіп барған сайын, олар Мичиган, Вашингтон, Орегон, Калифорния, Техас және басқа жерлерде контра билерін ұйымдастырды.

Оқиғалар

Контра билері АҚШ-тың 200-ден астам қаласы мен кентінде (2020 жылғы мәліметтер бойынша), сондай-ақ басқа елдерде де өткізіледі. Контра би шаралары, ерекше белгіленбесе, тәжірибесіне қарамастан, барлық адамдарға ашық. Баладан бастап қарттарға дейін әртүрлі жастағы бишілерді кездестіруге болады. Бишілердің көпшілігі ақ нәсілді, орта және жоғары орта тапқа жатады. Контра билері отбасылық форматта өтеді және алкоголь ішімдігі осы мәдениетке тән емес. Көптеген шараларда би басталмас бұрын, жаңадан бастаушыларға арналған нұсқаулар беріледі. Контра би кеші әдетте үш сағатқа созылады, үзіліс уақыты да осыған қосылады. Шара бірнеше жеке контра биден тұрады, олардың әрқайсысы шамамен 15 минутқа созылады, сонымен қатар вальс, скоттиш, полька немесе швед гамболарымен бірге музыкалық үзіліс болады. Кейбір жерлерде, кейде шақырушының қалауы бойынша, алаңқай билері де қосылады. Кешкі музыканы әдетте Ирландия, Шотландия, Канада немесе АҚШ-тан келген жиг пен рил орындайтын тікелей музыка тобы атқарады. Музыкалық шығармалар бір ғасыр бұрын жазылған дәстүрлі туындылардан бастап, электр гитарасы, синтезатор және күшті соққылы аспаптарды қамтитын заманауи композицияларға дейін өзгеруі мүмкін – егер музыка контра би үлгілерінің ырғағына сай болса. Кейде рок әуені де ойнатылады. Әдетте, жетекші, яғни шақырушы, әр жеке биді музыка басталар алдында үйретеді. Осы кіріспе кезеңде қатысушылар биді шақырушының нұсқауларымен қадамдар мен формацияларды орындау арқылы үйренеді. Шақырушы нұсқауларды ауызша береді және кейде топтағы тәжірибелі бишілердің қадамдарын көрсету арқылы толықтырады. Бастапқы жүріс әдетте музыкамен орындалатын қозғалыстар ретімен жүреді; кейбір билерде шақырушы би кезінде қозғалыстар ретін өзгерте алады, бұл факт әдетте шақырушының нұсқауларының бір бөлігі ретінде түсіндіріледі. Жүрістен кейін музыка басталады және бишілер бұл ретті бірнеше рет қайталайды, би аяқталғанға дейін, әдетте 10-15 минут, контра би желілерінің ұзындығына байланысты. Шақырулар әдетте алғашқы бірнеше рет, сондай-ақ соңғы рет беріледі. Әр бидің соңында бишілер өз серіктестеріне алғыс айтады. Солтүстік Америкада контра биде әр би үшін серіктестерді ауыстыру дәстүрі бар, ал Ұлыбританияда адамдар әдетте кеш бойы бір серіктеспен билейді. Көптеген контра билерде киім талаптары жоқ. Арнайы киім киюдің қажеті жоқ, бірақ қозғалысты шектемейтін ыңғайлы және кең киім кию ұсынылады. Әйелдер көбінесе юбка немесе көйлек киеді, себебі олар шалбар кигеннен ыңғайлырақ; кейбір ерлер де килт немесе юбка киеді. Төмен өкшелі, тозығы жеткен, жұмсақ табанды, із қалдырмайтын аяқ киім, мысалы би аяқ киімі, кроссовка немесе сандалдар ұсынылады және кейбір жерлерде талап етіледі. Кез келген әлеуметтік бидегідей, контра биінде де ынтымақтастық маңызды. Кез келген жеке би барысында адамдар тек серіктестерімен ғана емес, сонымен қатар жиынға қатысушылардың барлығымен байланыс жасайтындықтан, контра биді топтық іс-әрекет деп санауға болады. Жаңадан бастаушыларды тәжірибелі бишілер қабылдағанда қателіктер болуы мүмкін; көптеген бишілер жаңадан бастаушыларға қадамдарды үйренуге көмектесуге дайын. Алайда, билердің достық, әлеуметтік сипаты қате түсіндірілуі немесе тіпті зәбірленуге ұшырауы мүмкін болғандықтан, кейбір топтар зәбірленуге қарсы саясатты қабылдады.

Құрылымдар

Контра билері жұптар қатарынан ұйымдастырылады. Бір жұп қатарларды жиынтық деп атайды. Жинақтар әдетте залдың бойымен орналасады, жиынтықтың жоғарғы жағы – топқа және шақырушыға жақын, ал төменгі жағы – шақырушыдан алыс болады. Жұптар екі адамнан тұрады, дәстүрлі түрде бір еркек пен бір әйел, бірақ бір жынысты жұптар да жиі кездеседі. Дәстүрлі түрде бишілерді ханым мен мырза деп атайды, бірақ басқа да терминдер қолданылады: кейбір билерде ерлер мен әйелдер қолданылады, ханымдар мен мырзаларды элиталық деп санамайды; ал кейбіреулері жынысқа қатысты бейтарап рөлдерді қолданады, мысалы, «барлар» мен «топтар», «ұшқыштар» мен «рубиндер», немесе «қарлығаштар» мен «көгершіндер» не «қызыл гүлдер». Жұптар бидің әр айналымында көршілес жұппен өзара әрекеттеседі. Хореографтарға екі жұптан тұратын кіші топ – «кіші жиынтық» деп, ал бишілерге – «төрттік» немесе «төрт қол» деп белгілі. Бір кіші жиынтықтағы жұптар көрші болады. Кіші жиынтықтар жиынтықтың басынан басталады, ең жоғарғы бишілер «бірінші жұп» (белсенді жұп немесе белсенділер) болып табылады, ал екінші жұп – «екінші жұп» (белсенді емес) болады. «Бірінші жұп» көршілес «екінші жұптың» үстінде, ал «екінші жұп» – төменде деп есептеледі. Егер би билеушілердің саны жұп болмаса, ең төменгі жұп бидің бірінші айналымын күтеді. Жұптарды кіші жиынтықтарға орналастырудың төрт негізгі тәсілі бар: дұрыс, дұрыс емес, Бекет және үштік құрылымдар. ХХ ғасырдың ортасынан бері, «дұрыс емес» билерге көшу байқалды, онда жиынтықтың екі жағында да мырзалар мен ханымдар кезектесіп тұрады, бұл ең көп таралған құрылым. Қазіргі заманғы контра билерінде үштік билер танымалдылығын жоғалтты, ал Бекет құрылымы, онда бишілер өз серіктестерімен қатар тұрып, қарсы жұпқа қарай беттейді, – бұл қазіргі заманғы жаңалық.

Прогрессия

Контра биінің маңызды ерекшелігі – бір би кезінде әр бишінің бір серігі болады, бірақ ол көптеген адамдармен өзара әрекеттеседі. Бір би кезінде бір үлгі қайта-қайта орындалады (бір рет орындауға шамамен 30 секунд уақыт кетеді), бірақ әр жолы бишілер жұбы жаңа көршілермен билейді (жаңа көршілерге өту «прогресс» деп аталады). Бишілерге осы үлгілерді жаттап алудың қажеті жоқ, себебі би жетекшісі немесе шақырушы, әдетте, музыка басталғанға дейін би үлгісін түсіндіріп, бишілерге қозғалыстарды үйренуге мүмкіндік береді. Бұл бидің үлгісі бишілерге әр жолы жаңа адамдармен қалай қарым-қатынас жасайтынын түсінуге көмектеседі. Музыка басталғаннан кейін, шақырушы бишілер сол би үлгісіне бейімделгенше әр қозғалысты сипаттап береді. Бидің дамуы контра биінің үлгісіне музыкамен үйлесімді, үздіксіз қозғалыс ретінде енгізілген, ол биді тоқтатпайды. Бөлмедегі барлық бишілер бір би үлгісіне қатысса да, кез келген сәтте бөлмедегі жұптардың жартысы музыка тобына қарай, ал жартысы кері қарай жылжиды, сондықтан әркім алға қадам басқанда, билеу үшін жаңа серіктер табады. Жұп би жинағының соңына жеткенде, олар бағыттарын өзгертіп, жинақ бойы кері бағытта билейді. Бір би шамамен он минутқа созылады, бұл кем дегенде 15–20 рет прогресс жасауға жеткілікті. Егер жинақтар қысқа немесе орташа болса, шақырушы әр жұптың басқа әр жұппен «бір» және «екі» болып билеуіне және бастаған жеріне оралуына дейін биді жалғастыруға тырысады. Контра бишілерінің әдеттегі бөлмесінде шамамен 120 адам болуы мүмкін, бірақ бұл көрсеткіш кішкентай қалаларда 30 адамнан бастап, Вашингтон, Лос-Анджелес немесе Нью-Йорк сияқты қалаларда 300-ден астам адамға дейін өзгеруі мүмкін. Ұзақ жинақтарда (60-тан астам адам) бір би әдетте топтағы әр бишімен билеуге мүмкіндік бермейді.

Музыка

Контра биінің ең көп таралған репертуары Солтүстік Америкада дамыған англо-кельт дәстүріне қатысты. Ирландия, Шотландия, француз канадалық және ежелгі уақыт күйлері жиі қолданылады, сондай-ақ клезмер күйлері де пайдаланылады. Ескі репертуарда басқаларында жиі кездесетін жіптер өте сирек. Контра биінде қолданылатын күйлер көбінесе 64 соққылық «квадрат» күйлер болып табылады, онда күйдің бір айналымында екі 16 соққылық бөлім екі рет орындалады (бұл AABB деп белгіленеді). Дегенмен, кез келген 64 соққылық күй жарайды; мысалы, үш 8 соққылық бөлім AABB AACC немесе екі 8 соққылық бөлім және бір 16 соққылық бөлім AABB CC ретінде ойнатылуы мүмкін. 64 соққыдан кем күйлер «бұрышқан» деп аталады және контра биінде дерлік қолданылмайды, бірақ бірнеше бұрышқан билер жаңалық ретінде жазылған. Контра күйлері 108 мен 132 соққы/мин аралығындағы тар темпте орындалады. Скрипка контра биіндегі басты мелодиялық аспап саналады, бірақ мандолина немесе банджо сияқты басқа да ішекті аспаптар, сондай-ақ аккордеон сияқты бірнеше үрлемелі аспаптар да қолданылуы мүмкін. Контра би тобының ырғақ бөлімінде әдетте фортепиано, гитара және контрабас кездеседі. Кейде ирланд бодраны немесе сирек кездесетін думбек немесе жуу тақтасы сияқты соққылы аспаптар да қолданылады. Соңғы жылдары кейбір топтар аспапта (әсіресе скрипкада) ойнап тұрып, аяқтарын тақтаға тигізуді, яғни Квебек тәжірибесін енгізді. 1970 жылдарға дейін контра биінің барлық ұзақтығына (шамамен 5-10 минут) бір күй орындау дәстүрлі болды. Содан бері контра би музыканттары көбінесе екі немесе үш байланысты (кейде кері) күйлер жиынтығын орындайды, бірақ бір күйлі билер кейбір солтүстік-шығыс топтарында қайтадан танымал болып келеді. Кельт репертуарында әр күйдің тональностьін өзгерту жиі кездеседі. Мысалы, топ G тональностьіндегі күймен бастап, D тональностьіндегі күйге ауысып, Bm тональностьіндегі күймен аяқтауы мүмкін. Мұнда D, G-ге қатысты доминант (5-ші) болып табылады, ал D және Bm екі диездік тональдық белгіні бөліседі. Ескі уақыт дәстүрінде музыканттар бүкіл биді бір күймен орындайды немесе бірдей тональностьдегі күйлерге ауысады. Бұл бес ішекті банджоның тональдық реттелуіне байланысты. Ескі уақыт тобы D тональностьіндегі күйлер жиынтығын орындай алады, содан кейін билер арасындағы уақытты A тональностьіндегі күйлерді қайта реттеу үшін пайдаланады. (Скрипкашылар да осы мүмкіндікті пайдалана алады; американдық англо-кельт дәстүрлерінде ерекше тональдық реттелу немесе скрипканың тональдық реттелуі ежелгі уақыттан басқа жерде сирек кездеседі.) Кельт репертуарында топтар көбінесе дөңгелектер және жіптер жиынтығын орындайды. Алайда, жіптер мен дөңгелектердің негізгі соққы құрылымы бірдей болғандықтан (бір тактқа екі «есеп»), топтар кейде жіптер мен дөңгелектерді жиынтықта араластырады. Соңғы жылдары ең танымал контра би топтарының кейбіреулері: Great Bear, Perpetual E Motion, Buddy System, Crowfoot, Elixir, Mean Lids, Nor'easter, Nova, Pete's Posse, Stringrays, Syncopaths және Wild Asparagus.

Техно контралар

Соңғы жылдары жас контра бишілер «кроссовер контра» немесе «техно контра» – контра биін техно, хип-хоп және басқа да қазіргі заманғы музыка түрлерімен байланыстыруды бастады. Диджейлер мен қоңырау шалушылар үшін бұл қиындық туғызғанымен, контра би үлгілерінің хип-хоп, танго және басқа би түрлерінің қозғалыстарымен үйлесуі 2008 жылдан бері осы би түрін дамып келе жатқан трендке айналдырды. Техно басқа контра билерінен жазылған музыкамен орындалатынымен ерекшеленеді, алайда техно билері үшін тікелей музыка орындайтын топтар да бар. Техно әсіресе Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында кең таралған, бірақ тұрақты техно контра би сериялары Шығыс жағалау бойында Шарлоттсвилл (Вирджиния), Вашингтон (Колумбия округі), Амхерст, Гринфилд (Массачусетс) және Солтүстік Каролина штатының түрлі би қауымдастықтарына тарауда. Сондай-ақ, бір реттік немесе жылдық шаралар Калифорния, Портленд (Орегон) және Вашингтон штаты сияқты батысқа қарай орналасқан жерлерде де ұйымдастырылуда. Олар кейде контра би демалыс күндері кешкі іс-шаралар ретінде де өткізіледі. Техно контраға деген сұранысты қанағаттандыру үшін көптеген контра би шақырушылары белгілі бір контра билерге сай келетін жазылған әндердің репертуарын жасады; осы шақырушылар диджейлер деп белгілі. Техно мен дәстүрлі контра биін үйлестіретін бірнеше топтар пайда болды, соның ішінде Buddy System тобы техно контра билері үшін синтезатор дыбыстарымен үйлесімде тірі музыка орындайды.