Кіріспе

Кәсіпорындар кеңесі – кәсіподақтардың жергілікті/фирмалық деңгейдегі толықтырушы құрылымы болып табылатын, бірақ кем дегенде кейбір елдерде олардан тәуелсіз жұмыскерлерді білдіретін кәсіпорын ұйымы. Көптеген Еуропа елдерінде жұмысшылар кеңесі әртүрлі атаулармен және түрлі формаларда жұмыс істейді, соның ішінде Ұлыбританияда (бірлескен консультативтік комитет немесе қызметкерлер кеңесі); Германия мен Австрияда (Betriebsrat); Люксембургте (comité mixte, délégation du personnel); Нидерландыда (Dienstcommissie, Ondernemingsraad) және Бельгияның Фландрия аймағында (ondernemingsraad); Италияда (comitato aziendale); Францияда (Comité social et économique); Бельгияның Валония аймағында (conseil d'entreprise), Испанияда (comité de empresa) және Данияда (Samarbejdsudvalg немесе SU). Бұл институттың ең көп зерттелген (және, мүмкін, ең сәтті) іске асырылған нысандарының бірі Германияда кездеседі. Модель негізінен былай құрылған: жалпы еңбек келісімдері ұлттық деңгейде ұлттық кәсіподақтар (мысалы, IG Metall) және неміс жұмыс берушілер қауымдастықтары (мысалы, Gesamtmetall) жасаса, жергілікті зауыттар мен фирмалар осы ұлттық келісімдерді жергілікті жағдайларға бейімдеу үшін кәсіпорындар кеңесімен кездеседі. Кәсіпорындар кеңесінің мүшелері компания қызметкерлерімен төрт жылға сайланады. Олар міндетті түрде кәсіподақ мүшелері болуы қажет емес; жұмыс берушілер де, жұмысшылар да ұйымдастырылмаған компанияларда кәсіпорындар кеңесі құрылуы мүмкін. Кәсіпорындар кеңесінің өкілдері директорлар кеңесіне де тағайындалуы мүмкін. Бірлескен басқару сияқты, кәсіпорындар кеңесінің негізгі мақсаты үш түрлі: байланыс арналарын жақсарту және жүйелеу арқылы жұмыс орындарындағы қақтығыстарды азайту; заңнама арқылы жұмысшылардың келіссөздер жүргізу мүмкіндігін иеленушілердің есебінен арттыру; мемлекеттік саясат арқылы нарықтың кемшіліктерін түзету.

Еуропа

1994 жылғы 22 қыркүйекте Еуропалық Одақ Кеңесі Еуропалық жұмыс кеңесін (ЕЖК) немесе Еуропалық Одақ деңгейінде жұмыс істейтін компаниялардағы қызметкерлерді хабардар ету және олармен кеңесу мақсатында ұқсас процедураны құру туралы (94/45/ЕО) директиваны қабылдады. ЕЖК директивасы ЕО-да кемінде 1000 қызметкері бар және ЕЭА-ның кем дегенде екі елінде кемінде 150 қызметкері бар компанияларға қолданылады. Еуропалық жұмыс кеңестері Бірыңғай Еуропалық актісінің нәтижесінде күшейген ұлтаралық қайта құрылымдауға жауап ретінде құрылды. Олар ірі көпұлтты компаниялардағы барлық еуропалық елдердің жұмысшыларының өкілдеріне жоғары басқарумен тікелей байланыс жасау мүмкіндігін береді. Сондай-ақ, олар әртүрлі елдердегі жұмысшыларға трансұлттық саясат пен жоспарлар туралы бір уақытта бірдей ақпарат жеткізілуін қамтамасыз етеді. Ақырында, олар жұмысшылардың кәсіподақтардағы және ұлттық жұмыс кеңестеріндегі өкілдеріне бір-бірімен кеңесу және жұмыс берушілердің трансұлттық жоспарларына ортақ еуропалық жауап әзірлеу мүмкіндігін ұсынады, оны басқару осы жоспарларды іске асыру алдында қарастыруға міндетті. ЕЖК директивасы 2009 жылдың мамырында Кеңес пен Еуропалық Парламент тарапынан қайта қарастырылды. Жаңа ("жаңартылған") директиваға енгізілген өзгерістер 2011 жылдың 5 маусымына дейін ұлттық заңнамаға енгізілуі керек және заңнаманың қолданылу саласына кіретін барлық компаниялар үшін, қазірдің өзінде Еуропалық жұмыс кеңесі бар және әлі құрылмаған компаниялар үшін де маңызды салдарларға ие. Societates Europaeae қызметкерлері үшін де ұқсас трансұлттық консультативтік орган бар, ол SE өкілдігі немесе SE жұмыс кеңесі деп аталады. Бұл 2004 жылы Қызметкерлерді қатыстыру туралы директивамен (2001/86/EC) қолданысқа енді. Еуропалық кәсіподақ институтының пікірінше, SE жұмыс кеңестері Еуропалық жұмыс кеңестерімен салыстыруға болады.

Франция

Компанияда 50 немесе одан көп қызметкер жұмыс істейтін болса, кәсіпорын комитеті (C.E. немесе жұмыскерлер кеңесі) міндетті түрде құрылуы керек еді. Ол Société экономикалық және әлеуметтік комитеті (CSE немесе Бизнес және әлеуметтік кеңес) арқылы ауыстырылуда, ол барлық компанияларда 1 қаңтар 2020 жылға дейін енгізілуі тиіс. КЕ мүшелері барлық қызметкерлермен сайланады және айына 20 сағат уақыт бөлінеді. КЕ немесе КЭО-ның басты міндеті – қызметкерлер мен төраға және кадрлар директорынан тұратын басқарма мүшелері арасындағы байланыс, әсіресе жұмыс ұйымдастыру, оқу саясаты, әлеуметтік жәрдемақылар сияқты ұжымдық мәселелер бойынша. Белгілі бір экономикалық жағдайларда, мысалы, компанияның стратегиялық шешімдері қабылданар алдында кеңесу міндетті. КЕ немесе КЭО мүшелерінің саны компаниядағы қызметкерлер санына байланысты. КЕ немесе КЭО мүшелерінің барлығы ай сайын басқармамен кездеседі, онда нақты мәселелер талқыланады.

Германия

Германиядағы кәсіпорын кеңестерінің (бірлік: Betriebsrat, көпшілік: Betriebsräte) ұзақ тарихы бар, олардың бастауы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Веймар Республикасында 1920 жылдардың басында пайда болды. Олар «Кәсіпорын кеңестері туралы» заңмен (Betriebsrätegesetz) құрылды, кейіннен 1952 жылы Батыс Германияда «Кәсіпорын конституциясы туралы» заң қабылдануымен жаңартылды. Бастапқыда кәсіподақтар кәсіпорын кеңестеріне күмәнді қарады, оларды басшылықтың ұжымдық келіссөздерді өткізбей тікелей қызметкерлермен келіссөздер жүргізу құралы деп есептеді. Бірақ, уақыт өте келе, кеңестерге ереуіл шақыруға немесе жалақыны көтеру туралы келіссөздер жүргізуге тыйым салынған, нақты міндеттер мен жауапкершіліктер бекітілді. Соңғы жылдары кәсіподақ мүшелігінің төмендеуіне байланысты, кәсіпорын кеңестері кәсіподақтар үшін жаңа мүшелерді тартудың бір жолы ретінде қарастырыла бастады, атап айтқанда, кеңестер өздеріне қосылуға шақырып, науқандар жүргізеді. 2019 жылы саласына қарай, жұмыс істейтін қызметкерлердің 16%-дан 86%-ға дейін кәсіпорын кеңесі бар жұмыс берушіде жұмыс істеді. Кәсіподаққа мүше болу міндетті емес, бірақ Hans Boeckler Stiftung-тің 2014 жылғы кәсіпорын кеңесі сайлауларының талдауына сәйкес, саласына қарай, сайланған кеңесшілердің 60-80%-ы Германия кәсіподақ конфедерациясына мүше болды. Германияда кеңестер екі маңызды функцияны атқарады. Біріншісі – «бірлескен басқару», оның арқасында кәсіпорын кеңестері неміс компанияларының директорлар кеңесіне өкілдер сайлайды. Екіншісі – «қатысу», ол кеңестердің нақты мәселелер бойынша басшылықпен кеңесілгенін және ұсыныстар енгізуге құқығы бар екенін білдіреді. Кеңестердің ең үлкен жетістіктерінің бірі – басшылық пен жұмысшылар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту, нәтижесінде күшті кәсіподақтар мен ереуілдердің төмен деңгейіне қол жеткізілді. Германиядағы кәсіпорын кеңестерінің көптеген оң әсерлері бар. Олар ұжымдық келіссөздерден де жоғары жалақыны ынталандырады (екеуі де жалақыны көтеруге бағытталған жағдайда ең жоғары нәтижеге қол жеткізіледі), фирмалардың өнімділігін арттырады (бірақ өнімділіктің артуын өлшеу қиын болуы мүмкін) және инвестициялар мен инновацияларға кедерес келтірмейді. Сондай-ақ, кәсіпорын кеңестері әйелдерге, Шығыс Германиядан келген және шетелдік жұмысшыларға көмектеседі деп дәлелденген.