Назар аударудың бұзылуы және оның салдары

Кіріспе

Жеке адамның немесе топтың назарын аудару процесі

Айналысу – жеке адамның немесе топтың назарын қажетті орталық нүктеден ауыстыру, соның салдарынан қажетті ақпаратты қабылдауға кедергі келтіру немесе оны азайту процесі. Айналысудың себептері: назар қою қабілетінің жетіспеуі; назар аудару нысанына қызығушылықтың болмауы; немесе назар аудару нысанынан өзге нәрселердің күшті әсері, жаңалығы немесе тартымдылығы. Айналысу көздері сыртқы және ішкі болуы мүмкін. Сыртқы айналыстарға көзді алаңдататын факторлар, әлеуметтік байланыстар, музыка, мәтіндік хабарламалар және телефон қоңыраулары жатады. Ішкі айналыстарға аштық, шаршау, ауру, алаңдау және қиялдау сияқты жағдайлар да кіреді. Сыртқы және ішкі айналыстардың екеуі де назар шоғырлануға кедергі келтіреді.

Жүргізу

Алаңдап көлік жүргізу бүкіл әлемде жол қауіпсіздігіне қауіпті қатер төндіреді. 1983 жылдан бері мас күйде көлік жүргізу көрсеткіштері төмендеп келеді, бірақ соңғы жылдары алаңдап көлік жүргізу көбейіп барады. Көптеген адамдар бұл өсімнің себебі ұялы телефондардың кең таралғаны деп санайды. Алаңдап көлік жүргізуге назарды жолдан аударатын кез келген нәрсе себеп болуы мүмкін, бірақ көбінесе алаңдаушылыққа ұялы телефон кінәлі деп есептеледі. Жақында жүргізілген зерттеулердің көпшілігі ұялы телефонды көлік жүргізу кезінде пайдаланудың, мас күйде көлік жүргізудің әсерімен ұқсас екенін көрсетті; Ұялы телефондар жүргізушінің назарын жолдан өзіне ауыстырады. Мас күйде көлік жүргізушілерде көбінесе "көріп тұрып, түсінбеу" құбылысы байқалады. Көздері жолдағы нысандарды көреді, бірақ милары сол нысанның мағынасын қабылдамайды. Кез келген деңгейдегі алаңдау көлік жүргізу кезінде қауіпті, сондықтан болашақ жүргізушілерге айналаға назар аудару қажеттігі ескертіледі.

Білім беру саласында

Көптеген психологиялық зерттеулер көрсеткендей, тапсырмаларды жиі ауыстыру, технологияны пайдалану және күшті ынталандыру мектеп ортасында назар аударуды қиындатып, көңіл шашылу деңгейін арттырады. Мектепте көңіл шашылу оқу үлгерімінің нашарлауына және тәртіпсіз мінез-құлыққа себеп болатын фактор ретінде қарастырылады. Көңіл шашылу белгілі бір тапсырмаға шоғырлануды күрделендіреді. Оқу процесіндегі цифрлық құралдар сыныпта назарды аударуды бұзудың жаңа түріне айналуда. Ата-аналар, мұғалімдер, оқушылар және ғалымдардың барлығы технологияның академиялық ортада оқушылардың назарына тигізетін пайдасы немесе зияны туралы әртүрлі пікірлерде. Зерттеулер көрсеткендей, мидағы нейрондық тізбектер сыртқы факторлардың араласуы салдарынан мақсатқа бағытталған назардың төмендеуін көрсетеді. Дамып келе жатқан миы бар мектеп жасындағы оқушылар назар аударуға тырысқанда, қарама-қайшы стимулдарға бейім келеді. Сыныптың көп болуы, сынып ішінде және сыртында технологияны қолдану, сондай-ақ табиғи стимулдардың жетіспеуі емтихан нәтижелерінің нашарлауына және сабаққа қатысудың төмендеуіне әсер ететін факторлар болып саналады.

Жұмыс орнында

Көп тапсырмалылық бір ғана нысанға толық назар қажет болатын жағдайларда (мысалы, спорт, академиялық емтихан, өнер көрсету) көңіл алаңдату ретінде қарастырылуы мүмкін. Жұмыс орнындағы көңіл алаңдату мәселесі үзіліс ғылымында зерттеледі. Үзіліс ғылымының жетекшісі Глория Маркқа сәйкес, орташа білім қызметкері әр үш минут сайын қызмет түрін өзгертеді, ал бір рет көңілі алаңдағаннан кейін бастапқы қызметке оралуына шамамен жарты сағат уақыт қажет болады.

Көркем шығармаларда

Көркем әдебиетте көңіл аудару жиі комедияның көзі ретінде қолданылады, оның көңіл көтеруі көңіл аударғандардың сенімсіздігінен немесе көңіл аудару үшін қолданылған нәрсенің ерекшелігінен туындайды. Комедиялық көңіл аударудың, сондай-ақ комедиялық демалыс деп аталатын мысалдары Шекспирдің пьесаларында жиі кездеседі. "Гамлет" трагедиясында Шекспир Офелияның өлімі туралы әзілдесетін екі қабір қазушының эпизодын қосады. Оның өлімі әсте әзілге арналмағанымен, қайғыдан шағын үзіліс Шекспир заманындағы қара халықты жібіткенге көмектесті, сонымен қатар көрермендердің қалғанына оның трагедияларының үнемі соққы беретін "қасірет пен күңгірттігінен" демалуға мүмкіндік берді.

Діндер

Раввин Алан Лью өзінің "Бұл шындық және сіз мүлдем дайын емессіз" атты кітабында былай деп жазады: "Назарымызды аударатын ойлар [намаз немесе медитация кезінде] ешқашан маңызсыз болмайды және олар кездейсоқ туындамайды. Біз назарымызды дәл сол себепті жоғалтамыз, өйткені бұл ойлар біздің назарымызды қажет етеді, ал біз оларға көңіл бөлмейміз. Сондықтан олар қайта-қайта назарымызға тығылып, оны тартып алады. Намазға [немесе медитацияға] терең бойделгенде, біз өзімізді осылай танимыз". Философ Деймон Янгтың пікірінше, алаңдау – бұл, ең алдымен, құнды нәрсені анықтап, оған назар аудару немесе қол жеткізуге келмейтін жағдай, тіпті тырысып жұмыс істегенде немесе қанағаттанғанда да.

Соғыс кезінде

Троя соғысы туралы аңыздарда, назарды аудару – маңызды стратегия болды. Аңыз бойынша, гректер теңізге шығып бара жатқандай түр көрсетіп, кері шегінген сықылды. Олардың орнына үлкен ағаш жылқыны қалдырды, оны троялықтар өздерінің жеңісін тойлау үшін қала қабырғаларына кіргізіп алды. Гректер троялықтардың мақтанышын пайдаланып, назарларын аударды, себебі олар жылқының ішіне әскерлерді жасырып, түнгі қараңғылықта қалаға кіруге мүмкіндік берді. Содан кейін гректер Троя қаласына еніп, оны қиратты, осылайша 10 жылдық Троя соғысын аяқтады. Назарды аудару – бұл жалған мақсаттарды көрсетуі мүмкін. Ашық далада, кең ауқымды әскери стратегияда, кейде әскер бөлімі жау әскерін олардың қанаттарын ашу үшін немесе оларды маңызды нүктеден немесе бекіністен алшақтату үшін назарларын аударады. Сондай-ақ, жарықтар жау әскерлерінің назарын басқа бағытқа бұруға мүмкіндік береді.

Медицинада

Алаңдату ауру мен қауіпсіздікті басқаруда пайдалы. Мысалы, тіс дәрігерлері тіс хирургиясынан назарды аудару үшін әдейі мазасыз әуен шырқауы немесе қарапайым әңгімелерге баруы мүмкін. Капсаицин қосқан майлар беткі қабатта күйдіретін сезімді тудырады, бұл артрит немесе бұлшық ет созылуының күшті ауыруынан пациенттің назарын аударуға көмектеседі. Денеде тіс ауруы пайда болғанда, бұрыш сезіміне ұқсас әсер етеді, тіс ауруынан назарды аударады. Алаңдату көбінесе қысқа мерзімді эмоциялық реттеу үшін қолданылатын қабылдау механизмі болып табылады. Адамдар жағымсыз жағдайға тап болғанда, жағымсыздықтан қашу үшін көбінесе назарын басқа нәрсеге аударуды таңдайды, осылайша жағымды көңіл күйін сақтайды. Егер жағымсыз жағдай жұмыс болса, бұл "ертекелеу" деп аталады. Адамның назарын аударуға бейімділігі Берлиндегі Гумбольдт университетінің (Гумбольдт университеті) психология факультетінде жүргізілген тәжірибеде сынақтан өтті. Тәжірибенің мақсаты – суреттерді қайта қарау кезінде назардың қалай ауысатынын және бұл эмоционалдық факторларға байланысты болатынын зерттеу болды. Сонымен қатар, алаңдату қысқа мерзімде эмоциялық реттеуге көмектеседі, бірақ ұзақ мерзімде зиянды болуы мүмкін деген гипотеза айтылды. Осы мақсатта, тәжірибешілер қатысушылардан 15 жағымсыз суретті (А тобы) қарап, оларға назар аударуды (яғни суреттерге толық назар қоюды) сұрады. Содан кейін қатысушыларға 15 жағымсыз сурет (B тобы) көрсетілді және олардан суреттерден назарын аудару сұралды (яғни экрандағы суреттен басқа нәрсе туралы ойлау, мысалы, "супермаркетке қалай бару" туралы ойлау). Соңында қатысушыларға 15 бейтарап сурет (С тобы) көрсетілді және олардан назар аудару сұралды. 10 минуттық демалыстан кейін қатысушылар "қайтадан көрсету кезеңіне" кірді, онда тәжірибе қайталанды, бірақ бұл жолы қатысушылар барлық топтарға, соның ішінде B тобына назар аудару керек болды. Тәжірибе қатысушылардың үш жеке тобында жүргізілді. Қатысушылардың миының жағдайын зерттеу үшін, қатысушыларға "EasyCap электрод жүйесін пайдаланып, 61 бас нүктесінен Ag/AgCl электродтары кигізілді. Қосымша сыртқы электродтар сол (IO1) және оң (IO2) көздің астына, T1 (жерге), мойынға және маңдайға орналастырылды". Сондай-ақ, қатысушылардан экрандағы суреттің жағымсыздығын 1-ден 9-ға дейінгі шкала бойынша бағалау сұралды. Бірінші кезеңдегі алаңдатудың қайтадан көрсету кезеңінде жауап беруді күшейтетінін тексеру үшін тәжірибешілер "бұрынғы назар (бұрынғы назар) және алаңдату (бұрынғы алаңдату) жағдайында бұрын көрсетілген жағымсыз суреттерге байланысты орташа жағымсыздық бағаларын жұптасқан t-тест арқылы салыстырды". Тәжірибенің соңғы нәтижелері мынадай болды:
Қайталанған бейтарап және жағымсыз суреттер көрсетілген кезде, қатысушылардың жағымсыз тітіркендіруі төмендеді, бұл олардың азайған LPP (кешіккен оң потенциал) амплитудаларында көрінді, бірақ бұл тек қатысушылар осы суреттерге назар аударуды сұрағанда ғана байқалды. Қатысушылар жағымсыз суреттермен тікелей қақтығыстан аулақ болу үшін назарын аударғанда, жауап берудің төмендеуіне жол берілмеді, бұл олардың тұрақты LPP амплитудаларында көрінді. Қысқасы, жағымсыз суретті көргенде адам бастапқыда ыңғайсыздық сезінеді. Алайда, оған толық назар қойғаннан кейін, екінші рет көрсетілгенде бұл сезім азаяды. Егер адам бастапқыда жағымсыз суреттен назарын аударса, екінші рет назар аудару қажет болғанда ыңғайсыздық күшейеді. Тәжірибешілердің қорытындысы: "Алынған нәтижелер алаңдату стимулдың мағынасын тереңдеп өңдеуге және оған бейімделуге кедерілтінеді".

Distraction is useful in the management of pain and anxiety. Dentists, for example may intentionally hum an annoying tune or engage in small talk just to create a diversion from the dental surgery process. Topical ointments containing capsaicin, provide a superficial burning sensation that can momentarily distract a patient's attention away from the more serious pain of arthritis or muscle strain. A similar effect is made by oil of cloves, which produces a burning sensation on the gums, and distracts from toothache. Distraction is often used as a coping mechanism for short term emotion regulation. When presented with an unpleasant reality, humans often choose to occupy their attention with some other reality in order to remain in a positive mental state. This is referred to as 'procrastination' when the unpleasant reality is in the form of work. The natural human inclination to distract oneself was put to the test when the Department of Psychology at Humboldt Universität zu Berlin (Humboldt University of Berlin) held an experiment to study distraction. The goal of the experiment was to examine whether the effects of distraction on where subjects held their attention during repeated picture processing is changed by regular emotional functions. Furthermore, they hypothesized that while distraction assists in short term emotional regulation, it is actually harmful in the long term. In order to do so, the experimenters had subjects view 15 unpleasant pictures (Set A) and "attend" to them (meaning the subjects were asked to pay full attention to the pictures). Next, the subjects were shown 15 unpleasant pictures (Set B) and were asked to distract themselves from the pictures (meaning they were to think about anything other than the picture on the screen; their example was to think about "the way to the supermarket"). Finally, the subjects were shown 15 neutral pictures (Set C) and were asked to attend to them. After 10 minutes of rest, the subjects entered the "re exposure phase", which repeated the experiment this time requiring the subjects to pay attention to all of the sets, including Set B. This experiment was performed on 3 separate blocks of participants. To examine the state of the subjects' brain, the subject was to wear "Ag/AgCl electrodes from 61 head sites using an EasyCap electrode system with an equidistant electrode montage. Additional external electrodes were placed below the left (IO1) and right eye (IO2), below T1 (ground), on the nasion, and on the neck." The subjects were also asked to rate the unpleasantness of the picture on the screen on a scale of 1 9. To test whether distraction in the first phase resulted in increased responsiveness during the re exposure phase, experimenters "compared mean unpleasantness ratings between unpleasant pictures that were previously presented in the attend (previous attention) versus distract (previous distraction) condition using a paired t test". The end results of the experiment were as such:
When presented with repeated neutral and unpleasant images, subjects had reduced unpleasant stimuli as reflected in their decreased LPP (late positive potential) amplitudes, but only when the participants were asked to attend to those pictures. When the subjects avoided confrontation with the unpleasant pictures through distraction, decrease in responsiveness was prevented as reflected in their constant LPP amplitudes. Essentially, when exposed to an unpleasant image, the subject feels initial discomfort. However, after being exposed to it once with their full attention, the subject feels much less discomfort the second time they are exposed. When the subject distracts themselves from the initial unpleasant image, the subject feels more discomfort the second time when they are required to attend to the image. The experimenters' conclusion is thus: "the obtained results suggest that distraction inhibits elaborate processing of the stimulus' meaning and adapting to it."

Қылмысқа қатысты

Алдамшылар мен дүкен ұрылары кейде қылмыстарын оңайлату үшін назарды аударушы жағдай жасайды. Қарулы қарақшылар тонаудан кейін шатақ тудырып, қашуға көмектесу үшін, мысалы, өрт сигнализациясын қосу арқылы назарды аударуға тырысады. Ең ауыр қылмыстың бір мысалы ретінде, Колумбайн оқиғасындағы атқыштар атыстан бұрын назарды аудару үшін құбыр бомбаларын қолданды.

Сахналық сиқырлы

Сиқыршылар көрермендердің назарын қолдың қайсысымен алдау жасалып жатқанынан ауыстыру үшін алаңдату әдістерін қолданады. Олар тыңдаушыларды басқа жаққа қарауға ынталандыру арқылы немесе көмекшісіне назарды аудару үшін бірдеңе жасауды немесе айтуды тапсыру арқылы мұны істей алады. Қолмен алдау көбінесе жақын қашықтықтағы сиқыршылықта қолданылады, онда көрермендер сиқыршыға жақын, әдетте үш немесе төрт метр қашықтықта, тіпті физикалық байланыста болады. Ол көбінесе күнделікті заттарды, мысалы, карталар мен монеталарды, құрал ретінде пайдаланады. Аңызға айналған жақын қашықтықтағы сиқыршы Дай Вернонның қолмен алдаудың басшылық қағидасы "табиғи болу" деп айтады. Жақсы орындалған алдау қарапайым, табиғи және мүлдем әдейісіз қимыл, қолдың немесе дене күйінің өзгеруі сияқты көрінеді. Қолдың жылдамдығы "көзден жылдам" болғандықтан жұмыс істейді деп жиі есептеледі, бірақ бұл көбінесе солай болмайды. Қолмен алдауға қажеттісі – тек қолдың шеберлігі ғана емес, сонымен қатар психологияны, уақытты, назарды ауыстыруды және табиғи хореографияны қолдану арқылы сиқырлы әсерге қол жеткізу. Назарды ауыстыру, мүмкін, қолмен алдау өнерінің ең маңызды бөлігі. Сиқыршы өзінің әрекеттерін осылай жоспарлайды, осылайша барлық көрермендер оның қалаған жеріне қарайды. Көбірек айтқанда, олар орындаушының қаламаған жеріне қарамайды. Назарды ауыстырудың екі түрі бар: уақыт және қозғалыс. Уақыт қарапайым: бір әрекеттен кейін аз уақыт өткенде, оқиға көрерменнің санасында өзгеріп, бұрмаланады. Ал қозғалыс сәл күрделірек. Жиі қолданылатын сөз: "Ірі әрекет кішкентай әрекетті жабады". Дегенмен, ірі әрекетті күдік тудыратындай үлкен етіп жасамау керек.

БАҚ арқылы

Бұқаралық ақпарат құралдарында манипуляция жасау үшін назарды аудару тактикасы қолданылады. Мақсаты – халықтың назарын белгілі бір мақсатқа қолдау білдіретін тақырыпқа немесе идеяға аудару. Назарды шоғырландыру арқылы, нақты бір идеология ғана дұрыс таңдау ретінде көрінеді. Көбінесе, бұқаралық ақпарат құралдары арасындағы бәсекелестік, ақпараттың бұрмалануына, манипуляцияға және назарды аударуға себеп болады. Егер ақпарат компаниясы біртұтас идеологияға ие аудитория таба алса, ол адал тұтынушылар базасын қалыптастырады, себебі тұтынушылар ақпараттың ұсынылу тәсіліне разы болады. "Консервативті" деп аталатын ақпарат құралдары "либералды" тілшілерді жұмысқа алмайды, өйткені олар өз көрермендерін жібермеуге тырысады. Назарды аудару, бұқаралық ақпарат құралдарын бірнеше рет пайдалануды зерттеуде де маңызды, яғни бір уақытта бірнеше ақпарат көзін қолдану. Бұл мінез-құлық 1990 жылдардан бері, әсіресе жас ақпарат пайдаланушылар арасында кең таралды. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар көп нәрсені бір уақытта жасауға бейім, бірақ көпшілігі бірнеше істі бірдей атқару кезінде тиімді жұмыс істеуге қиналады. Бір іске толық назар аударудың орнына, көп тапсырмалылықтан туындайтын назардың бөлінуі, бір іс екіншісіне кедеріл болуына әкелуі мүмкін. Дегенмен, кейбір зерттеулер көп тапсырмалылықтың жоғары тәуекел, жоғары табыс әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, егер адам сол іске жақсы дайындалған болса. Жарнамашылар көбінесе адамдардың назарын аударуға және оны жарнамалық контентке бұруға тырысады. Бұл "көңіл ұрлау" деп сипатталады.