Кіріспе

Азор архипелагындағы арал Терсейра (tɨɾˈsɐjɾɐ) – Азор архипелагындағы жанартау аралы, Солтүстік Атлант мұхитының шамамен үштен бірін бөліп, Португалияның астанасы Лиссабонмен салыстырылатын ендікте орналасқан. Арал тобы Португалияның құрамындағы аралдық бөлік болып табылады. Терсейра архипелагтың ірі аралдарының бірі, аумағы шамамен 396,75 км² және 53 311 тұрғыны бар. Аралда Азор архипелагының ең көне қаласы – Ангра-ду-Эроишмо орналасқан, ол архипелагтың тарихи астанасы және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Сондай-ақ, бұл қала сот жүйесінің (Жоғарғы Сот) резиденциясы және португалиялық әуе күштерінің негізгі аралдық базасы – Лажестегі №4 әуе базасы, онда АҚШ Әуе күштерінің бөлімшесі де орналасқан. Терсейра аралында екі маңызды теңіз порты бар: біреуі Ангра-ду-Эроишмода, екіншісі – Прая-да-Виторияда. Сонымен қатар, №4 әуе базасымен біріктірілген коммерциялық әуежай да бар. Аралда португалиялық бұқа күресі кең таралған, ол екі түрде өтеді: дәстүрлі атты бұқа күресі (аренада) және көшелерде өтетін танымал "touradas à corda".

Геология және физикалық география

Терсейра аралы — бірнеше ескі сөнген жанартаулардан тұратын белсенді жанартау аралы. Терсейраның ең биік нүктесі 1021 м, ол Санта-Барбара деп аталатын ұйықтап жатқан жанартаудың шыңынан құрылған Серра-де-Санта-Барбара. Терсейра аралы Терсейра рифті деп аталатын геологиялық құрылымның үстінде салынған төрт жапсарлас стратовулкандардан тұрады: Еуразия, Африка және Солтүстік Америка тектоникалық плиталарының үштік түйісуі. Бұл вулкандық құрылымдар Атлант мұхитының түбінен 2000 метрден артық тереңдіктен көтеріледі. Геологиялық картаға түсіруді қолдап, жанартаулық бірліктердің радиокөміртекпен мерзімделуі, Азор аралдарындағы Терсейра аралындағы Орта және Соңғы плейстоцен және Голоцен кезеңдеріндегі жанартаулық белсенділіктің белгілі хронологиясын жақсартты, стратовулканның өсуінің шығыстан батысқа қарайғы дамуын анықтады. Бұл оқиғалар көбінесе жанартаулық құбылыстарды келесі құрылымдарға жіктеуге әкеледі:
Cinco Picos жанартау кешені: Терсейрадағы ең көнесі (Серра-ду-Кумемен анықталады), оның негізгі жер үстіндегі қызметі шамамен 370–380 мың жыл бұрын аяқталды. Жанартаудың жоғарғы бөлігі құлап, шамамен 370 мың жыл бұрын үлкен кальдера пайда болды. Кальдерадан кейінгі базальттық жарылыстар, кальдераның астында және жанындағы конустардан шыққан, және Cinco Picos батысындағы жас жанартаулардан трахиттік пирокластикалық ағындар мен тефрит жинақтары кальдераның көп бөлігін қайта толтырып, тоқтаусыз құнарлы жазықтық құрды. Guilherme Moniz жанартау кешені: аралдың орталық бөлігіндегі оңтүстік бөлігі шамамен 100 мың жылдан кейін (шамамен 270 мың жыл бұрын) атыла бастады және тағы 100 мың жыл бойы (кем дегенде 111 мың жылға дейін) трахит күмбездерін (шамамен 808 м / 2651 фут биіктікте), лава ағындарын және аз мөлшерде пирокластикалық шөгінділерді шығарды. Кальдераның солтүстік бөлігі нашар көрінеді, бірақ ұқсас мерзімді көрсетеді. Кальдераның солтүстік-батыс бөлігі 44 мың жылдан кейін пайда болды. Аралдың көп бөлігін жауып тұрған бірнеше жақсы зерттелген жалындық жарылыстар Гильерме Монис жанартауынан шыққан болуы мүмкін. Pico Alto жанартау кешені: трахит күмбездері мен қысқа лава ағындарының тығыз орналасқан шоғыры, Гильерме Монис жанартауының жас бөлігі. Стратиграфиялық зерттеулер мен радиокөміртектік талдаулар Pico Alto жанартауының көп бөлігінің жарылыстары шамамен 9000 жылдан 1000 жылға дейінгі аралықта болғандығын көрсетеді. Santa Barbara жанартау кешені: Терсейрадағы ең жас стратовулкан, ол 29 мың жыл бұрын атыла бастады және тарихи белсенділігін сақтап келеді, аралдың батыс жағын құрайды және оның ең биік нүктесі болып табылады. Бұл стратовулкан бірнеше күмбездермен және жанартаудың кальдерасын және оның қабаттарында орналасқан трахиттік формациялармен қоршалған. Жарқалы аймақ: Санта-Барбараның шығыс бөлігін, Пико-Альто мен Гильерме Монистің батыс шекарасын жалғастыратын жарқалы жанартаулар мен базальттық конустар (Гавай және Стромболия) тобы бар, олардың ең жас бөлігі шамамен 15 мың жыл бұрын пайда болды. Тарихи жарылыстар тек 1761 жылы Санта-Барбараның шығыс бетіндегі жарқалы аймақта, 1867 жылы және 1998–2000 жылдар аралығында батыс жағалаудағы (Серрета) су асты шаңырақтарынан болды. Аралдағы жанартау құрылымдарының топтастырулары солтүстік-батыс – оңтүстік-батыс және батыс солтүстік-батыс – шығыс оңтүстік-шығыс бағытында орналасқан, ол Грейсозаның шығыс алабына қарай су асты шаңырақтарына / жанартауларына дейін созылады, соның ішінде кіші жанартау құрылымдарының геоморфологиялық сәйкестендірілгені (базальттық және трахиттік конустар). Аралдың тектоникасы солтүстік-шығыс бұрышындағы екі үлкен жарылыспен (Лажес және Фонтинхас жарылыстары) ерекшеленеді, Лажес грабені қатты сейсмикалық оқиғаларға себепкер болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, екі жарылыс та салыстырмалы түрде терең емес, күшті және солтүстік-шығыс бұрышындағы мүліктердің жойылуына себепші болған жер сілкіністерін тудырды (әсіресе 1614 және 1841 жылдары). 1614 жылғы оқиға кезінде, оның эпицентрі Лажес жарылысының жағалауында орналасқан, жер сілкінісінің магнитудасы Рихтер шкаласы бойынша 5,8 мен 6,3 аралығында болған (Уэллс және Копперсмит, 1994). Лажес және Фонтинхас жарылыстары екіге бөлінген ). Екінші, аз дамыған грабен Санта-Барбара стратовулканының оңтүстік-шығысында орналасқан. Бұл ерекшелік трахит күмбездерімен және Понта-ду-Кеймадо жағалауынан (Серретаның тарихи алабынан) аралдың ортасына жақын жердегі жартастар, жарылыстар, базальттық лава және жарқалы жарылыстар арқылы белгіленеді. Терсейра аралының батыс бөлігі шығыс бөлігіне қарағанда көбірек орманды, себебі батыс желдері осы жаққа көбірек жауын-шашын әкеледі, нәтижесінде Cryptomeria (Cryptomeria japonica) орманды аймақтары пайда болды. Басқа да қызықты геоморфологиялық нысандарға Achada жазықтары, Санта-Барбараға жақын таулар, Lagoa das Patas және Lagoa da Falca кішкентай көлдері жатады. Солтүстік жағалауы жанартаулық белсенділіктің іздерімен белгіленген аймақ, бірнеше mistérios (лава далалары), Biscoitos бассейндері, ал аралдың ортасы Algar do Carvão және Furnas do Enxofre (ұйықтап жатқан және белсенді жанартау формалары) ерекшеленеді, олар туристер мен геологтар арасында танымал. Аралдың көп бөлігін шамамен 20 метрлік (60 фут) биіктіктегі жартастық жағалаулармен қоршалған, бірақ Angra do Heroísmo жанындағы оңтүстік жағалауда ерекшелік бар. Мұнда, судың астындағы базальттық лаваның жарылысы Monte Brasil туф конусын құрады, ол аралдың астанасының портын қорғайды және жасайды. Конус диаметрі шамамен және портының батыс жағынан көтеріледі.

Экоөңірлер мен қорғалған аймақтар

Жағалаудан алыс, Терсейра – қалың және төбелі ландшафт, көптеген жаяу серуендеу және тауға шығу жолдарымен. Аралдың ішкі бөлігінің көп бөлігі табиғат қорығы болып табылады; Сера-ду-Куме төбелерінен Санта-Барбара еңістеріне дейін шағын шаруа қожалықтарының, тас қабырғалардың және ормандардың араласқан түрлерімен бірнеше жолдар салынған.

Экономика

Аралдың басты экономикалық қызметі – мал өсіру және сүт тағамдарын өндіру. Аралда екі маңызды теңіз порты бар: біреуі Ангра-ду-Эроишмуда, екіншісі Прая-да-Виторияда. Сонымен қатар, 4-ші әуе базасының (Лажес ауданында) ұшу операцияларымен үйлестірілген коммерциялық әуежай да бар.

Мәдениет

Португалиялық бұқа тартысы аралда танымал, ол екі түрге бөлінеді: дәстүрлі ат үстіндегі бұқа тартысы (аренада) және көшеде өтетін танымал "touradas à corda". 16 ғасырдан бері танымал болған "touradas à corda" (сөзбе-сөз – арқанмен бұқалар күресі) жергілікті Терсейра тұрғындары сәуір/мамырдан қыркүйек айының соңына дейін өткізеді. Бұл шараларда, бұқалар жүгіруіне ұқсас, бұқаның мойнына өте ұзын арқан байлап, қала алаңынан (немесе басқа ашық кеңістіктен) босатылады. Арқанның екінші ұшын сегіз "пастор" ұстайды – дәстүрлі киім киген (ақ көйлек, сұр шалбар және қара бас киім) адамдар, олар жануарды алыстан бақылайды (кейбір қауіпсіздік сезімін береді). Батыл адамдар жануарды ашуға тырысып, оған мүмкіндігінше жақын жүруге ұмтылады, бірақ мүйізденуден сақтануға тырысады (кейде жарақаттану немесе дүрлік тудыруы мүмкін). Кейбір "touradas à corda" арқанды толығымен алып тастайды немесе жартылай сулы болады (мысалы, бұқалар қатысушыларды кемежайдан қуғанда). Осы "ойыннан" кейін жануар қайтадан ұсталып, той басталады. Кейбір қалаларда португалиялық ат үстіндегі бұқа тартысы өтеді, онда 16 ғасырлық киім киген ер адамдар қатысады: pantalones (атшылар), bandarilheiros (атшылардың көмекшілері), matadores және кеңінен танымал forcados (бұқаға қарсы тұратын сегіз адам). Бұл шараның орталық тұлғасы – әдетте Лузитания тұқымындағы жылқыға мінген салт атты: ол бұқаны шаршатуға тырысып, сосын бұқаның арқасына сүйретіп жебе тастайды. Матадорлар, испандық әріптестеріне қарағанда, аздаған рөл атқарады, көбінесе шара кезінде бұқаның назарын аударады. Әр күрестің соңында жетекші forcado бұқаны шабуылға шақырады, ал команданың қалған бөлігі жетекшіге еріп жүреді. Команда басшысы бұқаны мүйізінен ұстап алуға тырысады, содан кейін командасының көмегімен бұқаны бағындырады. Шаршағаннан кейін, әдеттегідей, бағыт-бағдарынан адасқан мал топ тарағанда, жауап бермейді. Терсейрада кеңінен тойланатын мерекелердің бірі – карнавал. Карнавал немесе "Entrudo", аралда осылай аталады, әлемдегі басқа мәдениеттерден өзгеше тойланады. Мереке Күл салған сәрсенбіге дейінгі сенбіде басталады, онда аралдың залдары есіктерін ашып, көрермендерді күтеді. Бұл қойылымдар аралдың түкпір-түкпірінен келіп, сахнаға шығып, халыққа өздерінің еңбектерін көрсету үшін ұйымдастырылады. Бұл билер – халық театры түрінде өркөкіректілік пен сән-салтанатты көрсетудің бір жолы. Бұл, әсіресе, оразаға кірудің бір жолы, "entrudo" идеясы осыған негізделген. Билердің түрлері әртүрлі, олар осы топтарды құраушылардың идеяларынан туындайды. Әдетте, әр би өзінің ерекше киім-кешегін, музыкасын, әндерін және пьесасын ұсынады. Терсейрадағы карнавал мерекесі оразаға дейінгі сейсенбіде аяқталады. Бұл дәстүр осы қоғам үшін өте маңызды, сондықтан көшіп кеткендер оны өздерімен бірге алып кеткен. Бұл АҚШ-тың Солтүстік-Шығысы, Калифорния және Канада сияқты аймақтарда байқалады. Терсейрадағы карнавал жоғарыда аталған сенбі мен сейсенбі аралығында тойланады, бірақ шын мәнінде, мұның бәріне қажетті жоспарлау жыл бойы жүргізілуі мүмкін. Бұл күні арнайы дайындалған киімдер, әндер мен қойылымдар көп уақытты қажет етеді. Карнавал алдында аралдың қарттары "Danças da Terceira Idade" деп аталатын дәстүр бойынша өнер көрсетеді. Бұл, әсіресе, қарт адамдарға арналған билер, олар осы дәстүрді сақтауға өз үлесін қосты.

ЛГБТИ+ қауымдастығы

Азор аралдары көбінесе әлеуметтік жағынан консервативті болғанымен, барлық аралдардың арасында Терсейра гей ерлердің ең ашық қауымдастығымен белгілі.