Кіріспе
Тәуелсіз сөйлемді өздігінен толықтыра алатын етістік түрі. Түпкі етістік – бұл етістіктің түрі, бұйрық райда берілмесе, ол тікелей бағынышты сөзін толықтырады, бұйрық райда әдетте бағынышты сөз нақты айтылмайды. Түпкілікті өткішті етістік немесе түпкілікті өткішсіз етістік тәуелсіз сөйлемнің негізі бола алады. Түпкі етістіктер шексіз етістіктер, қатыстықтар, есімдіктер және т.б. сияқты түпкісіз етістіктерден ерекшеленеді.
A finite verb is the form of a verb that immediately complements a subject unless its clause is expressed in the imperative mood, which typically omits specific mention of the subject. A finite transitive verb or a finite intransitive verb can function as the root of an independent clause. Finite verbs are distinguished from non finite verbs such as infinitives, participles, gerunds etc.
Тарих
"Шектелген" термині "finitus" (finire етістігінің – "аяқтау, шектеу" сөзінің өткен шақ шақырғышы) сөзінен, "сан мен тұлғаға қатысты форма" ретінде алынған. Етістіктер бастапқыда, егер олардың формасы бағынышты тұлға мен санның мүмкіндіктерін шектесе, шектелген деп есептелген. Соңғы кезде шектелген етістіктер – баяндамалық етістік ретінде дербес жұмыс істейтін немесе баяндамадағы етістік тіркесін көрсететін кез келген етістік ретінде түсіндіріледі. Бірінші түсіндіруде шектелген етістіктер көбінесе грамматикалық белгілерді, мысалы, жынысты, тұлғаны, санды, уақытты, көріністі, модальдықты және райды көрсетеді. Екінші түсіндіруде модальдық етістік немесе көмекші етістіктің белгілі бір түрі де шектелген етістік ретінде жұмыс істей алады. Модальдық және көмекші етістіктер жоғарыда аталған белгілерді етістіктердің қай категориядан алынғанына байланысты әртүрлі дәрежеде немесе мүлдем көрсетпейді.
Синтаксис теориясы
Сөйлем құрылымын синтаксистік талдауда шекті етістіктер ерекше маңызды рөл атқарады. Көптеген сөз тіркесі грамматикаларында, мысалы, X-жолақ схемасына негізделгендерінде, шекті етістік шекті етістік сөз тіркесінің бас сөзі болып табылады, демек ол бүкіл сөйлемнің бас сөзі болып есептеледі. Сол сияқты, тәуелділік грамматикасында шекті етістік бүкіл сөйлемше (клауза) түбірі болып табылады, сондықтан сөйлемшедегі ең маңызды құрылымдық бірлік болып саналады. Бұл келесі суреттерде көрсетілген: Сөз тіркесі құрылымы грамматикасының суреттері сол жақтағы а суреттері; олар үкімет және байланыс шеңберінен алынған суреттерге ұқсас. Оң жақтағы b суреттері – тәуелділік грамматикасының суреттері. Суреттердің көптеген егжей-тегжейлері қазіргі талқылауға қатысты емес, бірақ олар шекті етістіктің (әрқашан қалың әріппен) сөйлемшенің құрылымдық орталығы екенін анық көрсетеді. Сөз тіркесі құрылымы суреттерінде шекті етістіктің ең жоғары проекциясы, IP (инфлекциялық сөз тіркесі) немесе CP (толықтырғыш сөз тіркесі), бүкіл суреттің түбірі болып табылады. Тәуелділік суреттерінде шекті етістіктің проекциясы (V) бүкіл құрылымның түбірі болып табылады.
The phrase structure grammar trees are the a trees on the left; they are similar to the trees produced in the government and binding framework. The b trees on the right are the dependency grammar trees. Many of the details of the trees are not important for the point at hand, but they show clearly that the finite verb (in bold each time) is the structural center of the clause. In the phrase structure trees, the highest projection of the finite verb, IP (inflection phrase) or CP (complementizer phrase), is the root of the entire tree. In the dependency trees, the projection of the finite verb (V) is the root of the entire structure.