Кіріспе

Цинь, тарихта Кейінгі Цинь (384–417 жж.) немесе Яо Цинь (姚秦) деп белгілі, Қытайдың солтүстігіндегі Он алты патшалық кезеңінде Цян этностық тобының Яо руымен басқарылған династиялық мемлекет болды. Кейінгі Цинь Цинь әулетінен, Бұрынғы Цинь мен Батыс Циньнен толыққандай өзгеше. Оның екінші билеушісі Яо Син, Мадхьямакин монахы Кумараджива арқылы буддизмнің таралуын қолдады. Кейінгі Циньдің барлық билеушілері өздерін император деп жариялағанмен, Яо Синнің билігінің үлкен бөлігінде ол Көк патша атағын қолданды.

Өмірбаян

Яо кланы Наньань әкімдігінде (南安郡; қазіргі Лонгси округінің оңтүстік-шығысында, Гансу) туған және Шаодаң Цян тайпасынан таратынын мәлімдеді. Яо Ичжун Батыс Цзинь әулеті кезінде басшы болды, ал Юнцзя апаты кезінде ол Юмейді (榆眉; қазіргі Шыңян округінің шығысында, Шэньси) басып алып, көптеген қашқынды қанатына алды. Кейін ол Хан Чжао әулетіне, содан кейін Кейінгі Чжао әулетіне бағынды, онда ол қолбасшы Ши Хумен жақын болды. 333 жылы Ши Ху билікті басып алғаннан кейін, ол Ичжунның кеңесімен Гуанчжун аймағындағы қуатты Ди және Цян тайпаларының отбасыларын астана, Сиангоу (襄國, қазіргі Синтай, Хэбэй) маңына көшірді. Ичжун мен оның отбасы Шетуға (灄頭; қазіргі Цаоцян округінің оңтүстік-шығысында, Хэбэй) көшірілді. Ичжун Ши Худың ең сенімді адамы болғанымен, ол көптеген әскери басшылармен бірге 349 жылы Ши Ху қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері Ши Шиді құлатуға сүйіспендік танытты. Кейінгі Чжао азамат соғысына ұшырағанда, Ичжун әскерімен Гуанчжунға қайтуға тырысты, бірақ Ди тайпасының басшысы Фу Хуңнан жеңіліске ұшырады, оның отбасы 351 жылы Бұрынғы Цинь әулетін құрды. Сөйтіп, Ичжун соңғы император Ши Чжиге Ран Минге қарсы соғыста көмектесу үшін қалды. 351 жылы Ши Чжи қайтыс болғаннан кейін, Ичжун ұлдарын Шығыс Цзинь әулетіне қосылу үшін оңтүстікке көшуге кеңес берді. 352 жылы оның орнын ұлы Яо Сян иеленді және оның уәдесін орындады. Ол Цзиньдің алғашқы солтүстік жорықтарына генерал ретінде қатысты, бірақ жоғары лауазымдағы Инь Хаоның күдігіне ілігіп, 354 жылы көтеріліс жасады. Ол әскерін Солтүстік Қытай арқылы жүргізіп, Лонгсидегі ата-бабаларының жеріне қайтуды үміттене отырып, жол бойы Бұрынғы Цинь және Цзинь әскерлерімен шайқасты. Алайда, 357 жылы ол Бұрынғы Цинь әскерлерінің шабуылында қаза тауып, ағасы Яо Чанды әскерімен бірге қарсыластарына тапсырды. Яо Чан Фу Цзянь билігінде генерал болды және түрлі жорықтарға қатысты, бірақ 383 жылы Фэй өзеніндегі апатты шайқаста болған жоқ. Шайқастан кейін Муроң Сяньби тайпасының екі тармағы көтеріліс жасап, Қытайдың солтүстік-шығысында Кейінгі Ян және 384 жылы Бұрынғы Цинь астанасы Чанъань маңында Батыс Янды құрды. Яо Чан бастапқыда Фу Цзяньға Батыс Янға қарсы күресте көмектесті, бірақ соғыс барысында ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін жазадан қорқып, Вэй өзенінің солтүстігіндегі жайылымдарға қашты.

Яо Чанның билігі

Сонымен қатар, көптеген жергілікті ханьқытайлар мен тайпалық ақсүйек рулары Бұрынғы Циньге деген сенімін жоғалтып, Яо Чанды лайықты мұрагер деп санады. Олар мыңдаған Цян отбасын жинап, оған қосылуға шақырып, онымен бірікті. Біраз ойланғаннан кейін, ол олардың одағын басқаруға келісіп, Циньдің Мәңгілік Патшасы атағын алып, 384 жылы жаңа билік дәуірін жариялады. Екі мемлекеттің арасын ажырату үшін тарихшылар Фу руының мемлекетін Бұрынғы Цинь деп, ал Яо Чанның мемлекетін Кейінгі Цинь деп атайды. Бастапқыда Яо Чан Фу Цзянь мен Батыс Ян әскерлерінің арасында қызу бәсекеде болған Чанъаньға тікелей шабуыл жасаудан аулақ болды. Ол Батыс Янға бағынып, Бұрынғы Цинь әскерлерімен бірнеше шайқастан кейін, тамақ іздеу үшін Чанъаньды әскерімен тастап кеткен Фу Цзяньды тұтқындады. Яо Чан Фу Цзяньды тақтан ресми түрде бас тартуға мәжбүрлеуге тырысты, бірақ ол бас тартқан соң, оны өлтірді. Соңында Чанъань Батыс Ян әскерлерінің қолына түсті, бірақ олар көп ұзамай шығыстағы өздерінің отанына қайтып кетті. 386 жылы Яо Чан қаланы басып алып, өзін (Кейінгі) Цинь императоры деп жариялады. Фу Цзяньнің қазасына қарамастан, Гуанчжун аймағында Бұрынғы Циньтің және жартылай тәуелсіз күштердің қалдықтары әлі де сақталып қалды. Фу Цзяньнің алыс туысы Фу Дэн (Фу Дэн) (Бұрынғы) Циньдің жаңа императоры болып жарияланды және Яо Чанға қарсы соғыс ашты. Яо Чан Фу Дэнге қарсы бірнеше шайқаста жеңіліске ұшырады, бірақ 389 жылы Дацзе шайқасындағы шешуші жеңісімен қақтығысты теңгерді. Осы сәттен бастап Фу Дэн үлкен науқандарын бастай алмады, ал Яо Чан жергілікті соғыс басшыларын бағындырып, үстемдікке ие болды.

Яо Синнің алғашқы билігі және Кейінгі Циннің шыңы

394 жылы Яо Чанг қайтыс болды, оның орнын ұлы Яо Син иеленді. Яо Чанның қайтысы туралы хабарды естіген Фу Денг әскерін жетектеп, Кейінгі Циньге шабуыл жасады. Фейцзяо шайқасында Кейінгі Цинь, Бұрынғы Циньнің басты күштерін талқандап, шешуші жеңіске жетті. Бұрынғы Циньнің соңғы билеушісі 394 жылы Батыс Цинь әскерлерімен шайқаста қаза тапты. Яо Син Гуанчжун аймағын біріктіріп, Кейінгі Циньді аймақтық держава ретінде орнатып, нығайтты. Алғашқыда ол әкесінің Император титулын мұрагерлік еткенімен, 399 жылы оны Көк Тәжге (Небес Сарайының Патшасы) өзгертті. Яо Син билігінде Кейінгі Цинь шекараларын кеңейтіп, Ордос, Лонгси және Хэдун аймақтарын басып алды. Ең бастысы, 399 жылы Шығыс Цзиньнің ішкі дағдарысын пайдаланып, Луоян қаласын және Хан мен Хуай өзендерінің солтүстігіндегі бірнеше округтерді жаулап алды. 400 жылы Батыс Циньді бағындырды, ал 401 жылы астанасын қоршаудан кейін Кейінгі Лянды бағынуға мәжбүр етті. Кейінгі Циньнің күшіне қорқыныш білген Хекси аймағындағы Оңтүстік Лян, Солтүстік Лян және Батыс Лян мемлекеттері де соның үлгісін ұстанды. Батыста жеткен табысына қарамастан, Яо Син 402 жылы Чайби шайқасында Солтүстік Вэйден ауыр жеңіліс көргеннен кейін шығысқа қарай кеңеюден бас тартты. Кейінгі Лян 403 жылы өзінің территориясын қайтарды, ал 405 жылы Чжоучи де бағынып берді, осылайша Кейінгі Цинь өркендеу шыңына жетті. Яо Син Конфуцийшілдікті қолдап, танымал конфуций ғалымдарын Чанъаньға дәріс оқуға шақырды және қалаға студенттердің оңай кіруін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ол буддизмге берілген жақтас болды және мемлекетінде дінді белсенді түрде насихаттады. 401 жылы Кучалық монах Кумарадживаны сарайына қабылдады, ол зор құрметке ие болды және санскрит тілінен буддалық мәтіндерді қытай тіліне аударудағы ең маңызды тұлғалардың біріне айналды. Сондай-ақ, 399 жылы Кейінгі Цинь кезінде монах Факсиан буддалық мәтіндерді алу үшін Чанъаньнан Үндістанға аттанды. Яо Син түрлі ғибадатханалар мен пагодалар салдырды, оның билігінде Майцзишань үңгірлерінің құрылысы басталды, және Кейінгі Цинь халқының оннан тоғызы буддизмді ұстанды деген жазбалар сақталған.

Төмендеу және құлдырау

Кейінгі Цинь өркендеген шағына келген соң, өзінің қарауындағылар мен Шығыс Цзиньнің қысымынан тез құлдырап кетті. Яо Син, Цзиньнің билігімен Liu Yu-дің өтініші бойынша, Хан өзені маңындағы он екі округті бейбітшілік үшін Цзиньге берді, ал Хэсидегі жерлерін Оңтүстік Лянға өткізді. 407 жылы Оңтүстік Ян мен Батыс Шу бағыныштылықтарын қабылдады, бірақ Чжоучи Цзиньге адал болуын жоғалтты. Ең жаман нәрсе – Орддос аймағындағы Сяньби генерал Гелиан Бобоның көтерілісі болды. Бобо Хелиан Ся мемлекетін құрды және көп жыл бойы Кейінгі Циньге қарсы соғыс жүргізіп, оның ресурстарын сарқып, көптеген маңызды генералдардың қазасына себепкер болды. 409 жылы Батыс Цинь Лонгсиде қайта жанданды, бұл Кейінгі Циньнің аумағын одан әрі азайтты. 409 жылы Liu Yu Оңтүстік Янға жорық жасағанда, Яо Син оны тоқтатуға күші жетпеді, нәтижесінде 410 жылы Оңтүстік Ян құлап кетті. Ол Батыс Шу және Цзинь көтерілісшісі Lu Xun-мен бірігіп Цзин провинциясына шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Кейіннен Батыс Шу мен Lu Xun-ды Цзинь жеңіп алды, ал Кейінгі Цинь өзін қорғау үшін Солтүстік Вэймен одақ құрды. Ішкі саясатта Яо Син де билік күресіне себепші болды. Ол үлкен ұлы Яо Хунды Мұрагерлік ханзаде етіп тағайындады, бірақ бұл шешімге көп уақыт ойланды. Ол екінші ұлы Яо Биге көбірек сенім артып, оған әскери билік берді және Яо Хун Чанъаньдағы істерді басқарып тұрғанда, шекараны күзетуді тапсырды. Яо Би үш рет таққа таласты, бірақ барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды. Алғашқы екі рет ол кешірілді, ал үшінші реттен кейін 416 жылы өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Дегенмен, Яо Хунның әскери билікке ие болуға ниеттенген басқа да інілері мен туыстары болды. 416 жылы Яо Син қайтыс болғаннан кейін Яо Хун бірден өзінің герцогтарының көтерілісіне тап болды. Сондай-ақ, Сяньби және Цян тайпалары да көтеріліс жасады, ал Хелиан Ся, Чжоучи және Батыс Цинь Кейінгі Циньге шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланды. Осы қауіп-қатерлермен күресу үшін Яо Хун әскери істерді үлкен ағасы Яо Шаоға тапсырды, ол бастапқыда үлкен жетістіктерге жетті, бірақ хаос тез Liu Yu-дың назарын аударды. Ол Кейінгі Циньді жаулап алу жорығын бастады, ал 417 жылдың соңында Яо Шао қайтыс болды, ал Цзинь әскерлері Гуанчжунға кіріп, Чанъаньға жетті. Ақырында Яо Хун бағынды және Цзинь астанасы Jiankang-қа жіберілді, онда оған өлім жазасы берілді. Цзиньге бағынған Яо әулетінің мүшелері жойылды, ал Солтүстік Вэйге қашқандары аман қалды.