Батыс Қытайдың Он Алты Патшалығы: Батыс Цинь мемлекетінің тарихы

Кіріспе

Алты патшалық дәуірінің қытай династиялық мемлекеті (385–400; 409–431)

Батыс Цинь (; 385–400, 409–431) – Он алты патшалық дәуірінде Сианьбей этносының Цифу руымен басқарылған Қытайдың династиялық мемлекеті. Батыс Циньнің барлық билеушілері өздерін «ван» деп жариялаған, оны «патша» немесе «князь» деп аударуға болады. Олар қазіргі Қытайдың солтүстік-батысындағы Ганьсу провинциясының оңтүстік-батысына сай келетін аймақты биледі.

Өмірбаян

Цифу тайпасы – 265 жылы Батыс Цзинь әулетінің басталуымен Лонгси және Хэси аймақтарына көшіп келген Сяньбэйдің батыс тармағы. Бастапқыда Гаопин өзенінің (高平川; қазіргі Гуюань, Нинся) бойында қоныстанған Цифулар, Қытайдың ішкі аймағында көшпелі өмір салған, тұрақтарын жиі өзгертіп, ақырында Цифу Сифан басқаруымен Дуцзянь тауына (度堅山; қазіргі Цзиньюань ауданы, Гансу) орналасты. 371 жылы Сифан Ди бастаған Бұрынғы Цинь әулетіне бағынды, ал 373 жылы Сяньбэй көтерілісін басуға көмектескені үшін оған Йонгши өзенін (勇士川; қазіргі Ланьчжоу, Гансу) басқару құқығы берілді. 376 жылы Сифан қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Цифу Гуорен оның орнын иеленді. 383 жылы Гуореннің Шығыс Цзиньге қарсы Бұрынғы Цинь жорығына қатысуы тиіс болған, бірақ оның інісі Цифу Бутуй (乞伏步頹) Лонгсиде бүлік шығарғанда, бүлікке қарсы күреске жіберілді. Дегенмен, Циньнің құлауы жақын деп ойлаған Гуорен Бутуйге қосылып, өз мемлекетін құру ниетін жариялады. Сол жылы Фэй өзені шайқасында Цинь ауыр жеңіліске ұшырады, нәтижесінде мемлекет тез құлдырады. Гуорен одан кейін жергілікті тайпаларды біріктіріп, шамамен 100 мыңдық әскер жинады.

Ертедегі билік

385 жылы бұрынғы Цинь билеушісі Фу Цзянь өлтірілгеннен кейін Гуорэн Ұлы Чанью атағын алды, жаңа дәуір ашып, астанасын Йонгши маңына орналастырды. Бұл көбінесе Батыс Цинь әулетінің құрылысы деп есептеледі, бірақ сол кезде Цыфу әлі мемлекетін «Цинь» деп атамаған, ал 387 жылы Гуорэн Юаньчуань ханзадасы атағын қабылдағаннан кейін бұрынғы Циньге қарасты болды. Гуорэн билік құру кезеңін көршілес тайпаларды бағындырумен өткізіп, 388 жылы қайтыс болды. Гуорэннің ұлы Цифу Гонгфу (乞伏公府) тым жас болғандықтан, оның інісі Цифу Гангуи басшылыққа тағайындалды. Билікке келген соң Гангуи астанасын Цзиньчжэньге (金城; қазіргі Южун округі, Гансу) көшірді. Ол тайпаларға қарсы жорықтарды жалғастырып, билігін кеңейтті, Туйухуннан құрмет көрсетіп алды, бірақ 391 жылы Хексидегі Кейінгі Лянмен алғашқы қақтығысқа ұшырады. 394 жылы бұрынғы Цинь Кейінгі Циньнен жеңіліске ұшырады, ал оның билеушісі Фу Денг шайқаста тұтқынға алынды. Оның ұлы Фу Чонг оның орнын басса да, Гангуи бұрынғы Циньдің қалған жерлерін басып алуға асықты. Цыфулар Фу Чонг пен Чжоучи билеушісі Ян Динды шайқаста өлтіріп, Лонгсидің барлық аймағын жаулап алды, осылайша бұрынғы Циньнің тарихы аяқталды. 395 жылы Гангуи Цинь патшасы атағын алды. Тарихшылар оның мемлекетін бұрынғы Цинь мен Кейінгі Циньден ажырату үшін Батыс Цинь деп атады. Ол Ұлы Чанью атағын және оның басқару кеңселерін сақтап қалғанмен, Шығыс Хань және Цао Вэй әулеттеріне ұқсас үкіметтік жүйені құрды. Кейінгі Лянмен қақтығыс жалғасты, нәтижесінде Гангуи астананы Сиченге (西城, қазіргі Байын, Гансу) көшіріп, біраз уақытқа Лянға бағынды. 397 жылы Батыс Цинь Кейінгі Лянның шабуылын тойтарғаннан кейін, қауіп сейілді, соның салдарынан Лянде Түфа және Джуку тайпалары көтеріліс жасады, олар тиісінше Оңтүстік Лян және Солтүстік Лянды құрды. 400 жылы Гангуи астанасын Юаньчуаньға (苑川, қазіргі Байын, Гансу) көшірді, бірақ көп ұзамай Кейінгі Циньнің күшті шабуылына тап болды. Ол ауыр жеңіліске ұшырады және Оңтүстік Лянға бағынуға мәжбүр болды, осылайша Батыс Циньнің билігі уақытша тоқтатылды. Бірақ ол кейіннен Кейінгі Циньге қашып өтіп, генерал болып тағайындалды және бұрынғы жерлерін басқаруға рұқсат алды.

After the Former Qin ruler, Fu Jian was killed in 385, Guoren claimed the title of Grand Chanyu, introduced a new reign era and built his capital city around Yongshi. This is often seen as the beginning of the Western Qin dynasty, but at this point, the Qifu had not yet named their state "Qin", and in 387, they became a vassal to Former Qin after Guoren accepted their title of Prince of Yuanchuan. Guoren spent his reign subjugating neighbouring tribes before dying in 388. As Guoren's son, Qifu Gongfu (乞伏公府), was too young, his brother, Qifu Gangui was acclaimed the new leader. After ascending, Gangui shifted his capital to Jincheng (金城; in modern Yuzhong County, Gansu). He expanded his power by continuing to campaign against the tribes and receiving tributes from the Tuyuhun, but in 391, he first came into conflict with the Later Liang in the Hexi. In 394, Former Qin was decisively defeated by the Later Qin, and their ruler, Fu Deng was captured in battle. Although his son, Fu Chong succeeded him, Gangui took the opportunity to seize Former Qin's remaining territory. The Qifu occupied the whole of Longxi after killing Fu Chong and the Chouchi ruler, Yang Ding in battle, bringing a formal end to Former Qin. In 395, Gangui claimed the title of King of Qin. Historiographers refer to his state as the Western Qin to distinguish it with the Former Qin and Later Qin. While he still kept the Grand Chanyu title and its auxiliary offices, he established a governmental structure that was similar to the Eastern Han and Cao Wei dynasties. Conflict with the Later Liang continued, which led to Gangui moving the capital to Xicheng (西城, in modern Baiyin, Gansu) and briefly submitting to Liang. The threat dissipated after Western Qin repelled a Later Liang invasion in 397, leading to rebellions in Liang by the Tufa and Juqu tribes, who founded the Southern Liang and Northern Liang respectively. In 400, Gangui moved the capital to Yuanchuan (苑川, in modern Baiyin, Gansu), but shortly after, he faced a major invasion from Later Qin. He was heavily defeated and so decided to surrender to Southern Liang, ending Western Qin for a time. However, he later fled to Later Qin, where he was made a general and allowed him to hold his former territory.

Қайта қалпына келтіру және түпкілікті жеңіліс

409 жылы Кейінгі Цинь соғыс алаңындағы жеңілістердің күшеюіне және Хелиан Ся мен Оңтүстік Лянның бөлініп кетуіне тап болды. Сол жылы Цыфу Гангуй Дуцзянь тауында Батыс Циньді қайта құрды, өзін тағы да Цинь патшасы деп жариялады. 410 жылы ол астананы Юаньчуаньға қайтарды және Кейінгі Циньдің бірнеше уездерін басып алды. Шыя және Шығыс Цзиньнің қысымына байланысты, Кейінгі Цинь Гангуйді номиналдық қарауыс ретінде қалдыруға мәжбүр болды. Ол Оңтүстік Лянға және Туюхунға қарсы жорықтар ұйымдастырды. 412 жылы ол астананы Танцзяоға (譚郊, қазіргі Линся Хуэй автономиялық ауданы, Гансу) көшірді, бірақ Цыфу Гонгфу оны өлтірді. Гангуйдің ұлы, Цыфу Чипан Гонгфуды жеңіп, таққа отырды. Чипан астананы Фуханға (枹罕, қазіргі Линьсия, Гансу) көшірді, ол көп жылдар бойы сонда болды. Оның билігінде Батыс Циньнің буддизмді қолдауы айқын болды, өйткені Бинглинг ғибадатханасы оның тұсында салынды. 414 жылы ол Оңтүстік Лянды басып алып, Цинь патшасы атағын қайта жаңғыртты, бірақ Батыс Цинь енді Солтүстік Лянмен байланыста болды және екі тарап бірнеше рет қақтығысты. Ол мемлекетінің ықпалын кеңейту үшін Туюхун және басқа тайпаларға қарсы бірнеше жорықтар ұйымдастырды. 417 жылы Шығыс Цзинь сардары Лю Ю Кейінгі Циньді басып алғанда, Чипан Цзиньге қарауыс ретінде бағынды. Лю Ю оны Хэнань герцогы етіп тағайындады және оның аумағына зиян келтірмеді, бірақ 418 жылы Хелиан Ся Цзиньден Гуанчжун аймағын басып алды, Батыс Цинь үшін шығыстан жаңа қауіп туды. 421 жылы Батыс Цинь үшін жағдай нашарлады, өйткені Солтүстік Лян Батыс Лянды жеңіп, батыс шекарасын босатты және Циньге назар аударуға мүмкіндік берді. Чипан Солтүстік Вэймен одақтасып, оларды Сяға шабуыл жасауға тырысты, бірақ ол Ся мен Лянға қарсы жеңіліске ұшырады, ең ауыр жеңілісі 426 жылы болды. Ішкі жағынан Батыс Цинь Туюхун және Цян халқының көтерілістерімен де күресті. 428 жылы Чипан қайтыс болды, өзінен кейін ұлы және мұрагері Цыфу Мумоны және қиын жағдайды қалдырды. 429 жылы Лянның қысымымен Мумо астанасын Динглианға (定連; қазіргі Линьсия, Гансу) көшіруге мәжбүр болды. 430 жылы Мумо Солтүстік Вэйге бағынуын ұсынды, бірақ Шангуйда Вэйге бара жатқанда, Хелиан Дин оны тоқтатты және Наньаньға (南安; қазіргі Лонгси ауданының оңтүстік-шығысында, Гансу) жеткізді. Темірде Цинь аумағының қалған бөлігін Туюхун басып алды, Мумо жалғыз қаламен қалды. 431 жылы Хелиан Дин батысқа қарай кеңейту үшін соңғы әрекет жасап, Наньаньға шабуыл жасады және Мумоны бағынуға мәжбүр етті, осылайша Батыс Цинь әулеті құлады. Мумо мен оның 500 рулас мүшесі Ся тарапынан өлім жазасына кесілді.

By 409, the Later Qin was facing mounting defeats on the battlefield along with the Helian Xia and Southern Liang breaking away. That year, Qifu Gangui restored the Western Qin at Mount Dujian, once again calling himself the King of Qin. He soon returned the capital to Yuanchuan in 410 and captured several Later Qin commanderies. Due to pressure from the Xia and Eastern Jin, Later Qin could only convince Gangui to remain as a nominal vassal by appointing him the King of Henan. Gangui then campaigned against Southern Liang and the Tuyuhun. In 412, he shifted the capital to Tanjiao (譚郊, in modern Linxia Hui Autonomous Prefecture, Gansu) before he was assassinated by Qifu Gongfu. Gangui's son, Qifu Chipan quickly defeated Gongfu and took the throne. Chipan moved the capital to Fuhan (枹罕, in modern Linxia, Gansu), where it would remain for many years. Evident from his reign was the Western Qin's endorsement of Buddhism, as the Bingling Temple was first built under him. In 414, he conquered the Southern Liang and restored the King of Qin title, but Western Qin was now in contact with Northern Liang, and the two sides fought with each other on multiple occasions. He also launched several campaigns against the Tuyuhun and other tribes to broaden his state's influence. When the Eastern Jin commander, Liu Yu conquered Later Qin in 417, Chipan submitted to Jin as a vassal. Liu Yu appointed him Duke of Henan and left his territory unscathed, but in 418, the Helian Xia conquered the Guanzhong region from Jin, and Western Qin had a new threat from the east. The situation worsened for Western Qin in 421 as the Northern Liang vanquished the Western Liang, freeing up their western frontiers and allowing them to focus on Qin. Chipan allied himself with the Northern Wei and tried to get them to attack the Xia, but he continued to suffer losses to Xia and Liang, with his worst defeat coming in 426. Internally, Western Qin was also struggling with rebellions by their Tuyuhun and Qiang subjects. Chipan died in 428, leaving behind his son and successor, Qifu Mumo and inherently dire situation. In 429, due to pressure from Liang, Mumo was forced to move his capital to Dinglian (定連; in modern Linxia, Gansu). In 430, Mumo offered his surrender to Northern Wei, but on his way to join Wei at Shanggui, the Xia emperor, Helian Ding intercepted him and forced him to stop at Nan'an (南安; southeast of modern Longxi County, Gansu). Meanwhile, the rest of Qin's territory was conquered by the Tuyuhun, leaving Mumo with only a lone city. In 431, Helian Ding, in a last ditch effort to expand westward, attacked Nan'an and forced Mumo to surrender, thus ending the Western Qin dynasty. Mumo and 500 of his clan members were all executed by Xia.

Тіл

Шимунек Цифу тілін "серб" (яғни, моңғол тобына жақын) тілі деп жіктейді. Шимунектің "серб" тілдік тармағына Тағбаш, Туюхун және Хитан тілдері де кіреді.