Кіріспе

1941 жылы Айзек Азимовтың "Түн түсіп барады" әңгімесі – американдық жазушы Айзек Азимовтың 1941 жылы жазылған ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Бұл әңгіме, әдетте күн сәулесімен толық жарықтандырылатын планета халқына қараңғылықтың келуі туралы. 1990 жылы Роберт Сильвербергпен бірлесіп романға өңделді. Әңгіме көптеген антологияларға және Азимов әңгімелерінің алты жинағына енді. 1968 жылы Америка ғылыми-фантастика жазушылары "Түн түсіп барады" әңгімесін 1965 жылы Небула сыйлықтары тағайындалғанға дейін жазылған ең үздік ғылыми-фантастикалық әңгіме деп мойындады және оны "The Science Fiction Hall of Fame Volume One, 1929–1964" жинағына қосты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Лагаш планетасы (романда "Калгаш") көп жұлдызды жүйесінің алты күнінен үнемі жарық алады. Лагаштағы үңгірлер, туннельдер және терезесіз бөлмелер сияқты жабық кеңістіктерде қараңғы аймақтар кездеседі, бірақ түн ешқашан түспейді, себебі кез келген уақытта аспанда кем дегенде бір күн болады. Скептикалық журналист университеттің обсерваториясына барып, Лагаштағы өркениеттің жақын арада құлайтынын ескертетін ғалымдар тобымен сұхбаттасады. Зерттеушілер планетада көптеген ежелгі өркениеттердің іздерін тапқандарын түсіндіреді, олардың барлығы өрттен жойылған, ал құлдыраулар шамамен 2000 жылдық аралықта болған. Сонымен қатар, ақырзаманға қатысты діни культтің діни жазбаларында Лагаш үлкен үңгір арқылы мерзімімен өтетіні, онда жұмбақ "жұлдыздар" пайда болады делінген. Олар аспаннан от жаудырып, адамдарды рухтан айырып, жабайы жануарларға айналдырады. Ғалымдар осы мифті, сондай-ақ гравитациялық зерттеулердегі соңғы жаңалықтарды пайдаланып, қоғамның қайта-қайта құлдырауы туралы теория жасайды. Лагаш орбитасының басты күнді айналуының математикалық талдауы күндіз көрінбейтін, бұрын табылмаған айдың болуынан туындаған бұзылыстарды анықтайды. Есептеулер көрсеткендей, бұл "көрінбейтін" ай жақын арада аспанда жалғыз қалғанда Лагаштың бір күнін жабады, нәтижесінде 2049 жыл сайын қайта оралатын толық күн тұтылуы болады. Күндізгі цикл жоқ планетада өмір сүрген барлық лагашиандар қараңғыдан қатты қорқады. Қараңғылықпен байланысты психологиялық тәжірибелер Лагашиандар тұрақты психикалық ауруға шалдығуы немесе тіпті 15 минуттан кейін өлуі мүмкін екенін көрсетті, ал тұтылудың ұзақтығы жарты күннен астам болады деп күтілуде. Бұл, сондай-ақ, планета диаметріне тең болатын тұтылу көлеңкесінің бүкіл әлем халқына бұрын-соңды болмаған ұзақ және кең таралған қараңғылықты бастан өткізуін қамтамасыз етеді. Ғалымдар Лагаштағы ертедегі өркениеттерді бұрынғы тұтылулар кезінде ақылдан адасқан адамдар жойғанын болжайды. Олар жарық көзіне деген үмітінен айырылып, қалаларды жойған үлкен өрттерді бастады. Ақырзаманнан аман қалғандар мен олардың балалары осы оқиғалар туралы ауызша хабарлап, ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, ақырзаман культінің қасиетті мәтіндерінің негізін қалады. Қазіргі заманғы өркениет те осы себептерге байланысты құлауға бекінген, бірақ зерттеушілер жаңадан ойлап табылған шамдармен жарықтандырылған жасырын жерде бірнеше жүз саналы адамды құтқарып, алдағы тұтылуды егжей-тегжейлі бақылау арқылы қоғамның құлдырау циклын бұзуға үміттенеді. Ғалымдар жұлдыздарға дайын емес. Лагаштағы тұрақты күн сәулесінің арқасында оның тұрғындары өздерінің күнінен басқа жұлдыздардың бар екенін білмейді; Лагаш астрономдары бүкіл ғаламның диаметрі бірнеше жарық жылынан аспайтынын және гипотетикалық түрде басқа күндердің аз санын қамтуы мүмкін деп есептейді. Бірақ Лагаш алып шоқтың ортасында орналасқан, ал тұтылу кезінде түнгі аспан, Лагаштағы ешбір жан алғаш рет көрген, 30 000-нан астам жаңадан көрінетін жұлдыздардың жарқыраған жарығымен толады. Ғаламның олардан әлдеқайда кең екенін, ал Лагаш олар ойлағаннан әлдеқайда маңызсыз екенін, сондай-ақ тұтылудың тудырған дүниежүзілік қараңғылықты білу ғалымдарды қоса алғанда, барлығын ақылдан шығарады. Обсерваториядан тыс, қалаға қарай, көкжиек "ұзақ түн" Лагашқа қайтып оралғанда, өрттің жарығымен жарқырай бастайды.

Басқа ақпарат құралдарында бейімделу

1950 жылдары бұл әңгіме Dimension X және X Minus One радио бағдарламалары үшін бейімделді. 1976 жылы Analog Records компаниясы "Nightfall" әңгімесінің 33 1/3 айналымды винил пластинкадағы қосымша сахналауын ұсынды, оны Джеймс Каттинг өндірді және American Learning Center-де жазды. Әңгімеден кейін Айзек Азимов пен Бен Бова арасындағы әңгіме келтіріледі. Dawn – 1981 жылы Дин МакЛофлин жазған "Nightfall" романының қайта жаңартылған нұсқасы. 1988 жылы осы әңгімеге негізделген, төмен бюджетті "Nightfall" фильмі түсірілді. Фильм Аркосанти жобасында түсірілді, ал жергілікті қауымдастықтың мүшелері фондық актерлер ретінде қолданылды. 2000 жылы тағы бір "Nightfall" фильмі жасалды. 1989 жылы Джордж Алек Эффингер түпнұсқа әңгімеге пароди жасап, оны "Моррин Бирнбаум түнде" деп атады. Бұл әңгіме "Фондацияның достары" және "Моррин Бирнбаум, варвар қылышшегер" жинақтарына енгізілді. 2007 жылдың сәуір айында бұл әңгіме ғылыми фантастика подкасты Escape Pod-тың 100-ші эпизоды болды.

Танымал мәдениетте

2022 жылы «Жас Шелдон» комедиялық сериалының бір эпизодында Асимовтың қайтысынан кейін басты кейіпкер Шелдон Купер оған құрмет көрсету мақсатында Асимовтың туындыларын талқылайтын кітап клубын ұйымдастырады. Клубта талқылауға алғашқы болып «Түн түсіру» кітабы таңдалады.