Кіріспе

1954 жылы Айзек Азимовтың "Сталь үңгірлері" романы – американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми фантастикалық романы. Бұл детективтік оқиға және Азимовтың ғылыми фантастиканың өзіндік, шектеулі жанр ғана емес, кез келген әдеби жанрға қолданылуы мүмкін деген ойын көрсетеді. Кітап алғаш рет 1953 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін "Галакси" журналында бөлім-бөлім жарияланды. 1954 жылы "Даблдей" баспасының қатты мұқабалы нұсқасы шықты. Романды жазған кезде Азимов "Сталь үңгірлері" кітабын бірнеше жыл бұрын жарық көрген "Негіздер трилогиясынан" толыққандай бөлек деп есептеген. Бірақ, ондаған жылдар өткен соң Азимов оларды байланыстырып, "Сталь үңгірлері" оқиғасының уақытын Галактикалық империяның құрылуына, оның құлауына және оны алмастыру үшін екі негіздің пайда болуына алып келетін болашақ тарихтың ерте кезеңі ретінде көрсетті. "Сталь үңгірлерінде" таныстырылған робот Р. Данель Оливау ондаған мың жылдар бойы өмір сүрген және Империя мен Негіздер дәуірлерінде маңызды рөл атқарған болып шықты.

Құрылғы

Айзек Азимов Илия Бейлимен және Р. Данель Оливаумен таныстырады, кейін олар оның сүйікті кейіпкерлеріне айналады. Олар Жердің болашағында, шамамен үш мың жыл өткен соң өмір сүреді, дәл сол кезде гиперғарыш саяхаты ашылған және Жерге салыстырмалы түрде жақын бірнеше әлемдер жайылған – «Ғарышкер әлемдері» деп аталатын елу планета. Ғарышкер әлемдері бай, халық тығыздығы төмен (әрқайсысының орташа саны жүз миллионға жуық) және робот еңбегін кеңінен пайдаланады. Ал Жерде сегіз миллиард адам тұрады, бұл Азимовтың 1950 жылдардағы көрсеткішіндей үш есе көп, роботтарға қатысты қатаң шектеулер сақталған. «Сталь үңгірлері» және оның жалғауларында (алғашқысы – «Жылаңаш күн») Азимов өте көп халыққа толы Жердің және зәулім өмірді іздейтін Ғарышкерлердің қиын жағдайын бейнелейді, олар байлық пен жеке өмірді сақтау үшін тууды шектейді. Азимов клаустрофил болған: «1953 жылы мен әркімнің ашық ауадан қорғалған жер асты қалаларында ыңғайлы өмір сүретін әлемді суреттедім. Адамдар: "Қалайша мұндай қорқынышты жағдайды көзге елестете аласың?" – деп сұрайтын. Мен таңғалып: "Неге қорқынышты? "Сталь үңгірлері" – ондаған миллион адамды қабылдай алатын алып металл күмбездермен жабылған үлкен қалалық кешендер: сол дәуірдегі Нью-Йорк қаласы (оқиғаның көп бөлігі осы қалада өтеді) қазіргі Нью-Йорк қаласын және Нью-Джерсидің үлкен аймақтарын қамтиды. Азимов қазіргі заманғы жер асты көлігін, сауда орталықтары мен тұрғын үйлермен байланыстырып, ешкімнің күмбездерден шықпайтындай және көпшіліктің олардан кетуден қатты қорқатындай етіп көзге елестетеді. (Роботтар мен Фонд сериясы бастапқыда бір ғаламның бөлігі болмаса да, "сталь үңгірлері" Трантор планетасына ұқсас.) Романның негізгі сюжеттік құралы – кісі өлтіру, ол оқиға басталмас бұрын орын алады. (Бұл Азимовтың айрықша белгісі, ол оны өзінің ұялмастығына және Джон Кэмпбеллдің оқиғаны мүмкіндігінше кеш бастау туралы кеңесіне байланыстырады.) Құрбан болған – Рож Немменох Сартон, Нью-Йорк қаласының сыртындағы Ғарышкер бекеті Spacetown-да тұратын Ғарышкер елшісі. Біраз уақыттан бері ол Жер үкіметін роботтарға қарсы шектеулерді жеңілдетуге көндіруге тырысып келеді. Бір күні таңертең оны үйінің сыртында, энергиялық сәуледен көкірегі жарылған күйінде табады. Нью-Йорк полиция комиссары Илайджаға R. Daneel Olivaw атты аса дамыған роботпен бірлесіп, адам сияқты көрінетін және адамның эмоцияларын оның энцефалографиялық толқындары арқылы анықтай алатын сканермен жабдықталған роботпен бірге қылмыскерді табуды тапсырады.

Сюжет

Spacer-лердің бір тобы Spacer мәдениетінің әлсіз екенін, халық санының азаюы және тым ұзақ өмір сүруі салдарынан тоқырап қалғанын түсінді. Олардың шешімі – ғарыш зерттеулерін және роботтармен бірлесіп Жерді отарлауды ынталандыру. Бірақ, ең алдымен, жерліктердің роботтарға қатысты негізсіз қарсылығын жеңу қажет. Осы мақсатта, олар Жердегі елді мекендерді құрды, арқылы Жерге адам тәрізді роботтарды енгізуді үміттенеді. Полиция офицері Илайджа Бейли Р. (робот) Оливаумен жұмыс істей бастайды, ол андроид болғандықтан оған сенімсіздікпен қарайды. Оливау Жердегі адамдар туралы біртіндеп көбірек біледі және жергілікті мінез-құлық пен технологияның ерекшеліктеріне қызығушылық танытады. Spacer доктор Сартонның кісі өлтіруін тергеу кезінде, Бейли Spacetown-ға сапар шегіп, доктор Фастольфпен кездеседі, ол Жер мен Spacer қоғамдарының салыстырмалы артықшылықтары мен кемшіліктері туралы сөйлегенде, оған әсер ететін препарат енгізеді. Бейли адамзатты галактикаға тарату идеясын қабылдайды. Spacer-лер Бейлидің жеткілікті жерліктерді өз жағына тарта алмайтынын ойласа да, олар Бейли Клаусарды бүлік шығаруға қатысқан деген күдікпен қамап алғанда және Оливау оған дәлелдер ұсынғанда өз мақсатына жетеді. Жұмысы аяқталғаннан кейін, Spacer-лер Жерді тастап кетуді жоспарлайды, өйткені олардың қалуы олардың ісіне зиян келтіреді; олар Сартонның шешілмеген өлімін қажетті құрбандық деп қабылдайды. Бұл Бейлиге Р.Сэммиді өлтірген қылмыскерді табуға 90 минут уақыт қалдырады. Сонымен қатар, Нью-Йорк полиция комиссары Джулиус Эндерби, Бейлидің колледж кезіндегі досы, қазіргі бастығы және Жердегі тергеуді басқаратын адам, күдікті әрекеттер жасап жатыр. Бейли соңынан Эндербидің "болат үңгірлерде" өмір сүрмеген "ескі күндерді" сағынатын, роботтарға қарсы бүлікшіл "Ортағасыршылар" тобының құпия мүшесі екенін анықтайды. Ол өзінің билігін пайдаланып, Сартонмен кездесулер ұйымдастырды, ал шын мәнінде Р.Данелді өлтіруді жоспарлады, ол кісі өлтіруге дейін Сартонмен бірге тұрған. Бұл қылмысқа бір адам – Эндерби және бір робот – Р.Сэммидің білімі мен дағдылары қажет болды. Эндерби Р.Сэммиге қаладан "ел" арқылы Spacetown-ға бластерді алып жүруді бұйырды, бұл болат үңгірлерін құрайтын күмбездерден тыс аймақ, полиция бақылауы аз немесе мүлдем жоқ аймақ, бірақ жерліктердің батыл кіретін жері шамалы. Spacetown-да Эндерби Р.Сэммиден қаруды алып қойды. Іс біткен соң, ол бластерді қайтарып берді, сонда Spacetown-дағы тергеушілер қылмыс құралын таба алмайды. Ол Р.Сэммиге қаруды не үшін алғанын айтудың қажеті болмады, сондықтан жоспар Бірінші заңды бұзбады. Эндерби қылмыс жасау туралы ойлағанда, көзілдірігінің линзаларын үнемі тазалап, оларды кездейсоқ түсіріп сындырып алады. Осы себепті ол Сартон мен Р.Данелдің (Сартон робот сияқты көріну үшін жасаған) арасындағы айырмашылықты ажырата алмайды. Р.Данелді өлтіруге тырысқанда, оның орнына Сартонды өлтіріп қояды. Өзінің болжамын растау үшін Бейли қылмыс орнының бейнежазбасын көрсетеді. Онда Сартон өлтірілген бөлме, оның денесі және Эндербидің көзілдірігінен шыққан-келмегенін анықтауға болатын шыны сынықтары көрсетілген. Сартонның өлімі шешілмегенін мойындаған Spacer-лер, егер ол Ортағасыршылар арасында басқа әлемдерді отарлауды ілгерілету үшін олармен жұмыс істеуге келіссе, Эндербиді апат үшін қудаламауға дайын.

Қабылдау

Рецензент Грофф Конклин романды Асимовтың «робототехникаға деген қызығушылығын технологияға толы, бюрократиялық шектеулермен байланысты болашақ әлемінің әлеуметтанулық зерттеуімен үйлестіруі» үшін мақтады. Бухер мен Маккомас «Сталь үңгірлері» романын «Асимовтың осы күнге дейінгі ең ұзын және ең жақсы туындысы» деп атады, оны «детективтік және ғылыми-фантастикалық романды біріктірудің ең сәтті әрекеті» деп бағалады. П. Шейлер Миллер оны «ғылыми фантастика мен детективтің біз көрген ең шыншыл үйлесімі» деп сипаттады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің редакторы Вильерс Герсон: «Бұл өте қызықты және тартымды детективтік оқиға, ғылыми-фантастикалық тұрғыда сенімді бейнеленген». 2004 жылы «Сталь үңгірлері» 1954 жылғы үздік роман үшін ретроспективті Хьюго сыйлығына ие болды.

Бейімделулер

Романды BBC телеарнасы 1964 жылы бейімдеп, көрсетті: қазірге тек бірнеше қысқа үзінділер ғана сақталған. 1989 жылғы маусымда кітапты Берт Кулес BBC радиосы үшін Эд Бишоптың Элайджа Бейли және Сэм Дастордың Р. Данель Оливау рөліндегі радиоспектакль ретінде бейімдеді. 2016 жылы Акива Голдсман фильм өндіру үшін шақырылды.