Мен және роботтар

Кіріспе

Айзек Азимовтың қысқа әңгімелер жинағы. "Мен, робот" – американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімелер жинағы. Бұл әңгімелер алғаш рет 1940-1950 жылдар аралығында "Super Science Stories" және "Astounding Science Fiction" американдық журналдарында жарияланған, содан кейін 1950 жылы "Gnome Press" баспасында 5000 данамен жарық көрген.

Шолу

Әңгімелер қиялды доктор Сьюзан Кальвиннің 21-ғасырда журналистке (баяндаушы рөлінде) әрбір әңгімені айтып беруі арқылы байланыстырылған. Әңгімелерді жеке-жеке оқуға болады, бірақ олардың барлығы адамдар, роботтар және моральдың өзара әрекеттесуі тақырыбын бөліседі. Ал біріктірілгенде Азимовтың робототехника тарихының толыққанды суретін көрсетеді. Осы жинақ жарық көргеннен кейін Азимов оқиғаларды Кальвиннің өмірлік еңбегі туралы берген сұхбатындағы естелік ретінде ұсынатын кіріспе бөлімін жазды, ол негізінен роботтардың қалыптан тыс мінез-құлқы мен олардың позитрондық миында не болып жатқанын анықтау үшін «робопсихологияны» қолдану туралы мәселелерді қамтиды. Кітапта Азимовтың робототехниканың үш заңы алғаш рет пайда болған қысқа әңгіме де бар, ол ғылыми фантастикаға зор әсер етті және жасанды интеллект этикасы туралы ой-пікірлерге де ықпал етті. Бұл әңгімелердегі басқа кейіпкерлер – Пауэлл мен Донован, USRMM компаниясының прототиптік үлгілеріндегі ақауларды іздейтін сынақ тобы. Жинақтың атауы Эандо Биндердің (Эрл мен Отто Биндердің псевдонимі) 1939 жылғы «Мен, робот» атты әңгімесімен сәйкес келеді, ол Азимовқа үлкен әсер еткен. Азимов жинағын «Ақыл мен темір» деп атағысы келді, бірақ баспагер атауды Биндердікіндей еткенде наразылық білдірді. Айзек Азимовтың «Ұлы ғылыми-фантастикалық әңгімелер» (1979) кітабындағы кіріспесінде Азимов былай деп жазды:

«Бұл менің назарымды тартып алды. Оқығаннан екі ай өткен соң, мен «Роби» атты жақсы көретін робот туралы әңгімені бастадым, және осылайша менің позитрондық роботтар сериям басталды. Он бір жылдан кейін, менің тоғыз робот әңгімем кітапқа жиналғанда, баспагер жинақтың атын «Мен, робот» деп қойды, мен қарсы болсам да. Менің кітабым қазір көбірек танымал, бірақ Оттоның әңгімесі бұрын жарық көрген.»|Айзек Азимов (1979)

Қабылдау

"Нью-Йорк таймс" газеті "Мен, робот" романын "атом дәуірінің мүмкіндіктерінен әлдеқашан шаршамағандар үшін қызықты ғылыми триллер" деп сипаттады. Грофф Конклин оны "үздіксіз қызықты" деп атап, "күдіксіз ұсынды". П. Шейлер Миллер жинақты: "тапсырмаларды шешуге, юморға, жылы мінезге, [және] жақсы әдебиеттің барлық құндылықтарына арналған" деп бағалады.

Теледидар

"Мен, робот" кітабындағы кем дегенде үш әңгіме теледидарға бейімделді. Біріншісі – 1962 жылы Борис Карлофф жүргізген "Осы дүниеден тыс" телесериалының "Кішкентай жоғалған робот" атты эпизоды, онда Максин Одли Сьюзан Кальвин рөлін сомдады. Жиынтықтағы екі қысқа әңгіме британдық "Белгісіз әлемнен" телесериалының эпизодтарына айналды. Олар – "Пайғамбар" (1967), "Ақыл" әңгімесі негізінде; және "Өтірікші!" (1969). Екі эпизод та BBC арнасымен жойылды және қазіргі таңда жоқ деп есептеледі, бірақ видеоклиптер, аудио үзінділер мен фотосуреттер сақталған. Бұрынғы эпизодтардағы робот костюмдері 1968 жылы "Doctor Who" сериалындағы "The Mind Robber" эпизодында пайда болды. 1987 жылы түсірілген және "Роботтармен әзілдеспеңдер" деп аталған КСРО ғылыми-фантастикалық телесериалының 12-ші бөлімі Александр Беляев пен Фредрик Киландердің туындыларымен қатар Азимовтың "Өтірікші!" әңгімесіне негізделген. "The Outer Limits" сериалының түпнұсқасы мен жаңаруында "Мен, робот" деп аталатын эпизодтар бар, бірақ олар Earl және Otto Binder-дің "Eando Binder" атты бірлескен псевдонимімен жазылған басқа туындының бейімделуі болып табылады. Binder-дің әңгімесінде Адам Линк есімді робот кейіпкері таныстырылды. 2023 жылдың тамызында Дэвид С. Гойер FOX басшысы Лаклан Мердоктан, Apple TV+ жобасы "Foundation" жанкүйерінен, "Мен, робот" концепцияларын сериалдың 2023 жылғы екінші маусымына бейімдеуге рұқсат алғанын мәлімдеді, "[Demerzel/Daneel]ді "Мен, робот" заңдарымен байланыстырып, "Робот соғыстарының" біздің нұсқасын көрсететін жеке мини-сериал жасау үшін".

Харлан Эллисонның сценарийі (1977-1978)

1970 жылдардың аяғында Warner Bros. кітап негізінде фильм түсіру құқығын алды, бірақ ешбір сценарий қабылданбады. Ең әйгілі әрекет Харлан Эллисонның болды, ол Асимовтың өзімен бірлесіп, түпнұсқаның рухын сақтаған нұсқа жасады. Асимовтың сөзінше, бұл сценарий «әлемдегі алғашқы, толыққанды ересектерге арналған, күрделі және құнды ғылыми-фантастикалық фильм» болар еді. Эллисон жоба бойынша 1977 жылдың желтоқсанынан 1978 жылдың желтоқсанына дейін жұмыс істеді. Асимов өзі Эллисонға сценарийдің кейбір элементтерінің ғылыми тұрғыдан дұрыстығы туралы кеңес берді. Citizen Kane фильмінен шабыттанған Эллисонның сценарийі репортер Роберт Братенхалдың Сьюзан Кальвиннің күйеуі болған Стивен Байерли туралы мәліметтерді іздеуімен басталды. Бұл Асимовтың әңгімелерін бейімдеу үшін сюжеттік аясты құрады. Бұл нұсқалар түпнұсқадан Кальвин кейіпкеріне көбірек назар аударуымен ерекшеленеді. Эллисон Кальвиннің қатыспаған оқиғаларына оны қосты және оның рөлін қатысқан оқиғаларда арттырды. Сценарий сыншылар тарапынан жоғары бағаланғанымен, сол кездегі технология мен орташа кино бюджетіне байланысты іске асыру қиын болды. Сценарий 1987 жылдың соңында «Азимовтың ғылыми фантастикасы» журналында бөлім-бөлім жарияланды және 1994 жылы Марк Цугтың суреттерімен «Мен, робот: суреттелген сценарий» деген атпен кітап түрінде шықты (2004 жылы қайта басылды). Эллисон мен Асимов екеуі де авторлық құқықтарын алды.

2004 жылғы фильм

Уилл Смит қатысқан "Мен, робот" фильмі 2004 жылдың 16 шілдесінде АҚШ-та Twentieth Century Fox компаниясымен көрсетілді. Оның сюжеті "Кішкентай жоғалған робот" повесінің элементтерін пайдаланады, және оны робототехник құрылтайшысының өлімі төңірегіндегі Азимовтың "Сталь үңгірлері" романымен салыстырған. Азимовтың туындыларынан өзгеше, фильмде көптеген қаніпез роботтар бейнеленген.

Алдын ала фильмдер

Асимов Микки Цукер Райхерттен (өздерінің «Реншай» атты түркі фантастикалық сериясымен танымал) үш «Мен, робот» романын жазуды сұрады. «Мен, робот» қазіргі заманғы мәдениетке, әсіресе ғылыми фантастика мен технология саласына зор әсер етті. Мұның бір мысалы – технология индустриясы. «U.S. Robotics» атты нақтырақ модем өндірушісінің аты тікелей «Мен, робот» романынан шабыттандырылған. Атауы Асимовтың роботтар туралы әңгімелерінде жиі кездесетін робот өндірушісінің атынан («Америка Құрама Штаттарының роботтары және механикалық адамдары») алынған. Көптеген ғылыми фантастика туындылары да Асимовтың жинағына құрмет көрсеткен. «Жұлдызды жол» сериалының түпнұсқалық эпизоды «I, Mudd» (1967), онда адамдарға мұқтаж андроидтар планетасы бейнеленген, «Мен, робот» романына сілтеме жасайды. Тағы бір сілтеме «Жұлдызды жол: Келесі буын» эпизодының аталышында кездеседі – «I, Borg» (1992), онда Джорди Ла Фордж Борг коллективінің адасқан мүшесімен достық қарым-қатынас орнатып, оған жеке тұлғалық және еркін таңдау құқығын үйретеді. «Доктор Ху» сериалының «Өлім роботтары» (1977) атты эпизоды «Бірінші қағиданы» келтіріп, «Мен, робот» романына сілтеме жасайды: «Роботтарға адамдарға зиян келтіруге тыйым салынған». «Чужие» (1986) фильмінде синтетикалық тұлға Бишоп Асимовтың Бірінші заңын былайша қайталайды: «Мен адамға зиян келтіре алмаймын, немесе әрекетсіздік арқылы оған зиян тиюіне жол бере алмаймын». «Симпсондар» анимациялық сериалының «I D'oh Bot» (2004) атты эпизодында профессор Фринк «Smashius Clay» (сондай-ақ «Killhammad Aieee» деп те аталады) атты роботты құрастырады, ол Асимовтың робототехниканың үш заңын да орындайды. «Футурама» анимациялық ғылыми-фантастикалық / комедиялық сериалы «Мен, робот» романына бірнеше сілтеме жасайды. «Мен, бөлмедес» (1999) атты эпизодтың атауы «Мен, робот» романының пародиязы болып табылады, бірақ эпизодтың сюжеті түпнұсқалық оқиғалармен көп байланысты емес. Сонымен қатар, «Кибер үй ережелері» эпизодында «Көз роботы» атты оптик, ал «Қызығушылық тақырыптары II» эпизодында «Мен, ет қабығы» деп аталатын сегмент бар. «Бендердің ойыны» (2008) эпизодында психиатрға логикалық қателік көрсетіледі және көмекшінің «Жалған!» деп айқайлаған сәтінде жарылады. Лила бірде Бендерге «құлағын жауып» тастауды айтты, осылайша ол Робот Сантаны жою үшін қолданған роботты жою парадоксын естімеуі үшін. Бұл толық құлауға әкелді; сонымен қатар Бендер өзінің Үш заңға сәйкес екенін мәлімдеді. Асимов өзінің роботтарының орталық процессорлары деп атаған позитрондық ми, «Жұлдызды жол: Келесі буын» сериалындағы Датаны, сондай-ақ басқа да Сунг типті андроидтарды қуаттандырады. Позитрондық милар басқа да телешоуларда, соның ішінде «Доктор Ху», «Once Upon a Time in Space», «Perry Rhodan», «The Number of the Beast» және тағы да басқаларда айтылған. Автор Кори Доктороу Асимовқа құрмет көрсету және оны сынға алу мақсатымен 2007 жылы «Overclocked: Stories of the Future Present» жинағында «I, Robot» және «I, Row Boat» атты әңгімелерді жазды. Ол сондай-ақ: «Егер мен осы тақырыпқа қайта оралсам, онда «Мен, сирек» деп аталатын көтерілген ірімшікпен жасалған бутербродтар туралы әңгімемен болады» деді. Кітапқа басқа да мәдени сілтемелер ғылыми фантастика мен технологиямен тікелей байланысты емес. Алан Парсонс жобасының «I Robot» (1977) альбомы Асимовтың «Мен, робот» романынан шабыттандырылған. Алғашқы тұжырымдама бойынша альбом әңгіме жинағында ұсынылған тақырыптар мен тұжырымдамаларды ұстанатын болды. Алан Парсонс жобасы Асимовтың құлшынысына қарамастан құқықтарды ала алмады; ол құқықтарды басқа жерде тағайындаған болатын. Осылайша, альбомның тұжырымдамасы сәл өзгертілді, бірақ атау сақталды (авторлық құқықтарды бұзудан аулақ болу үшін үтірден тыс). Сингапурлық «Deus Ex Machina» тобының «I, Human» (2009) альбомы Асимовтың робототехника туралы принциптеріне сүйене отырып, оны клондау тұжырымдамасына қолданады. Үндістанның «Endhiran» (2010) ғылыми-фантастикалық фильмі «Chitti: The Robot» атты ойдан шығарылған кейіпкер үшін Асимовтың жасанды интеллектке қатысты үш заңына сілтеме жасайды. Ғалым роботты тексеруге алып келгенде, сарапшылар роботтың робототехниканың үш заңы бойынша жасалғанын сұрайды. 2018 жылғы «Жарлы адам» фестивалінің тақырыбы «Мен, робот» болды.

The Asimov estate asked Mickey Zucker Reichert (best known for the Norse fantasy Renshai series) to write three I, Robot has influenced many aspects of modern popular culture, particularly with respect to science fiction and technology. One example of this is in the technology industry. The name of the real life modem manufacturer named U. S. Robotics was directly inspired by I, Robot. The name is taken from the name of a robot manufacturer ("United States Robots and Mechanical Men") that appears throughout Asimov's robot short stories. Many works in the field of science fiction have also paid homage to Asimov's collection. An episode of the original Star Trek series, "I, Mudd" (1967), which depicts a planet of androids in need of humans, references I, Robot. Another reference appears in the title of a Star Trek: The Next Generation episode, "I, Borg" (1992), in which Geordi La Forge befriends a lost member of the Borg collective and teaches it a sense of individuality and free will. A Doctor Who story, The Robots of Death (1977), references I, Robot with the "First Principle", stating: "It is forbidden for robots to harm humans." In the film Aliens (1986), the synthetic person Bishop paraphrases Asimov's First Law in the line: "It is impossible for me to harm, or by omission of action allow to be harmed, a human being." An episode of The Simpsons entitled "I D'oh Bot" (2004) has Professor Frink build a robot named "Smashius Clay" (also named "Killhammad Aieee") that follows all three of Asimov's laws of robotics. The animated science fiction/comedy Futurama makes several references to I, Robot. The title of the episode "I, Roommate" (1999) is a spoof on I, Robot although the plot of the episode has little to do with the original stories. Additionally, the episode "The Cyber House Rules" included an optician named "Eye Robot" and the episode "Anthology of Interest II" included a segment called "I, Meatbag." Also in "Bender's Game" (2008) the psychiatrist is shown a logical fallacy and explodes when the assistant shouts "Liar!" a la "Liar!". Leela once told Bender to "cover his ears" so that he would not hear the robot destroying paradox which she used to destroy Robot Santa (he punishes the bad, he kills people, killing is bad, therefore he must punish himself), causing a total breakdown; additionally, Bender has stated that he is Three Laws Safe. The positronic brain, which Asimov named his robots' central processors, is what powers Data from Star Trek: The Next Generation, as well as other Soong type androids. Positronic brains have been referenced in a number of other television shows including Doctor Who, Once Upon a Time Space, Perry Rhodan, The Number of the Beast, and others. Author Cory Doctorow has written a story called "I, Robot" as homage to and critique of Asimov, as well as "I, Row Boat", both released in the 2007 short story collection Overclocked: Stories of the Future Present. He has also said, "If I return to this theme, it will be with a story about uplifted cheese sandwiches, called 'I, Rarebit.'" Other cultural references to the book are less directly related to science fiction and technology. The album I Robot (1977), by The Alan Parsons Project, was inspired by Asimov's I, Robot. In its original conception, the album was to follow the themes and concepts presented in the short story collection. The Alan Parsons Project were not able to obtain the rights in spite of Asimov's enthusiasm; he had already assigned the rights elsewhere. Thus, the album's concept was altered slightly although the name was kept (minus comma to avoid copyright infringement). An album, I, Human (2009), by Singaporean band Deus Ex Machina, draws heavily upon Asimov's principles on robotics and applies it to the concept of cloning. The Indian science fiction film Endhiran (2010) refers to Asimov's three laws for artificial intelligence for the fictional character "Chitti: The Robot". When a scientist takes in the robot for evaluation, the panel inquires whether the robot was built using the Three Laws of Robotics. The theme for Burning Man 2018 was "I, Robot".