Кіріспе

Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық кітаптары

"Негіз" сериясы – американдық автор Исаак Азимов жазған ғылыми-фантастикалық кітаптар сериясы. Алғашқы рет 1942–1950 жылдары қысқа әңгімелер мен повестьтер жинағы ретінде, ал кейін 1951–1953 жылдары үш жинақта жарық көрді. Шамамен отыз жыл бойы серия трилогия болып саналды: "Негіз" (1951); "Негіз және Империя" (1952); және "Екінші Негіз" (1953). 1966 жылы серия "Ең үздік серия" номинациясы бойынша бір реттік "Хьюго" сыйлығын жеңіп алды. Кейін Азимов серияға жаңа томдар қосты, екі жалғасы: "Негіздің шекарасы" (1982) және "Негіз және Жер" (1986), сондай-ақ екі шағылыс: "Негізге алғысөз" (1988) және "Негізге қарай" (1993). Оқиғаның негізінде, болашақтағы Галактикалық Империяның күндері азайып бара жатқанда, математик Хари Селдон өмірін психотарих теориясын – жаңа және тиімді әлеуметтану математикасын әзірлеуге арнайды. Массалық әрекеттің статистикалық заңдарын қолдана отырып, ол ірі халықтардың болашағын болжауға мүмкіндік алады. Селдон бүкіл Самағайды қамтитын Империяның құлауын және екінші Империяның пайда болуына дейін 30 000 жылға созылатын қараңғы дәуірді болжайды. Империяның құлауының күші тоқтатуға тым зор болғанымен, Селдон "оқиғалардың күшін сәл бұрып, оларды басқа бағытқа бұруға болатынын" түсіндіріп, осы кезеңді мың жылға дейін қысқарту жоспарын жасады.

Бастапқы әңгімелері

Романның түпкілікті трилогиясы 1942 жылдың мамыр айынан 1950 жылдың қаңтарына дейін «Astounding Science Fiction» журналында жарияланған сегіз қысқа әңгіме мен повестьтен құралған. Асимовтың сөзінше, бұл сюжет Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен ыдырауы тарихы» еңбегіндегі ойларға негізделген және ол редактор Джон В. Кэмпбеллмен кездесуге бара жатқанда кенеттен туған. Асимов осы алғашқы әңгімелерін Филадельфия қаласының батыс бөлігіндегі пәтерінде, Филадельфия әскери-теңіз кемежайында жұмыс істеген кезінде жазған.

Негізгі трилогия

Алғашқы төрт әңгіме жаңа кіріспе әңгімемен бірге жинақталып, 1951 жылы Gnome Press баспасынан «Foundation» деген атпен жарық көрді. Кейінгі әңгімелер Gnome баспасымен «Foundation and Empire» (1952) және «Second Foundation» (1953) аттарымен жұптап шығарылды, осылайша «Foundation Trilogy» сериясы қалыптасты, және осы атаумен бүгінге дейін танымал.

Кейінгі жалғаулар мен преквелдер

1981 жылы Асимовты баспагерлері төртінші кітап жазуға көндірді, ол «Foundation's Edge» (1982) болды. Төрт жылдан кейін Асимов тағы бір жалғасын шығарды – «Foundation and Earth» (1986), одан кейін «Prelude to Foundation» (1988) және «Forward the Foundation» (1993) жарық көрді, олар 1992 жылы қайтыс болғаннан кейін басылды. Екі жыл ішінде Асимов өзінің «Foundation» сериясын басқа серияларымен байланыстырып, біртұтас ғалам құрды. Негізгі байланыс «Foundation's Edge» кітабында айтылады: роботтармен бірінші және роботтарсыз екінші ғарыш қоныстары туралы еске алынбаған аңыз. Бұл идея «Таң роботтары» кітабында дамытылды, онда екінші толқын қоныстануға рұхсат беру жолы көрсетілген, сонымен қатар бірінші толқын қоныстанудың артықшылықтары мен кемшіліктері және олардың C/Fe (көміртек/темір, адамдар мен роботтарды білдіреді) мәдениеті суреттеледі. Осы кітапта психотарих сөзі Селдонның жұмысының бастапқы идеясын сипаттау үшін қолданылады. Осы колонизация стилінің, сондай-ақ Spacer мәдениеті деп аталатын, кейбір кемшіліктері 1957 жылғы «Жылаңаш күн» романында суреттелген оқиғалар арқылы да көрінеді. Робот және «Foundation» ғаламдары арасындағы байланыс робот Р. Данель Оливауға (алғаш рет «Сталь үңгірлерінде» таныстырылды) ондаған мың жылдар бойы өмір сүруге мүмкіндік беру арқылы нығайтылды, ол Галактикалық империяның гүлдену кезеңінде де, екі «Foundation»ның орнын басуында да сахна артында маңызды рөл атқарды. «Astounding Science Fiction Collections» журналында жариялану күні. Бастапқы атауы. Кітап атауы. Бастапқы жариялану күні. Трилогия. 1942 жылдың мамыр айы. «Қор». «Энциклопедистер». «Қор» (Foundation). 1951 жыл. 1942 жылдың маусым айы. «Жылқының жабдығы». «Мэрлер». 1944 жылдың тамызы. «Үлкен және кішкентай». «Саудагер принцтер». 1944 жылдың қазаны. «Шығыршық». «Саудагерлер». 1944 жылдың қазаны. «Психотарихтер». 1945 жылдың сәуір айы. «Өлі қол». «Генерал». «Қор және империя» (Foundation and Empire). 1952 жыл. 1945 жылдың қарашасы. 1945 жылдың желтоқсаны. «Мұла». «Мұла». 1948 жылдың қаңтары. «Енді көресің». «Бірінші бөлім: Мұламен іздеу». «Екінші қор» (Second Foundation). 1953 жыл. 1949 жылдың қарашасы. 1949 жылдың желтоқсаны. 1950 жылдың қаңтары. «Енді көресің де, енді жоқ». «Екінші бөлім: Қормен іздеу». Жалғастар. «Foundation's Edge». 1982 жыл. «Foundation and Earth». 1986 жыл. Алдын-алағы кітаптар. «Prelude to Foundation». 1988 жыл. «Forward the Foundation». 1993 жыл.

Құрылтай (1951)

Транторда сатқындыққа (Галактикалық империяның құлдырауын болжағандық үшін) сотқа шақырылған Сельдон, психотарих ғылымының көптеген мүмкіндіктерді көретінін, олардың барлығының соңында Галактикалық империяның құлауына әкелетінін түсіндіреді. Егер адамзат қазіргі бағытымен жалғаса берсе, Империя құлап, 30 000 жылдық қақтығыстардан кейін ғана екінші империя пайда болады. Бірақ, егер Сельдонға ең дарынды адамдарды жинап, барлық адамзат білімін қамтитын «Галактика энциклопедиясы» атты жинақ құруға рұқсат берілсе, аралық уақыт тек 1000 жылды құрайды. Кеңес мүшелері күдікпен қараса да, Сельдонға және «Энциклопедистерге» қажетті адамдарды жинауға рұқсат береді, бірақ олар мен олардың ізбасарлары алыс планета – Терминусқа жер аударылады. Сельдон осы шарттарға келіседі және галактиканың «екінші ұшында» орналасқан, құпия сақталатын екінші негізді құрады. Терминуста 50 жыл өткен соң, Сельдон қайтыс болғаннан кейін, тұрғындар қиын жағдайға түседі. Төрт қуатты планета оларды қоршап тұрғандықтан, Энциклопедистердің қорғаны тек олардың зияткерлігі ғана. Сельдон қалдырған сақтаушы автоматты түрде ашылады, ішінде Сельдонның жазылған голограммасы болады. Ол Энциклопедистерге Терминуста болу себебінің жалған екенін айтады, Селдон энциклопедия жасалғанына емес, халықтың Терминусқа орналасуына және оның есептеулеріне қажетті оқиғалардың басталуына қызығушылық танытқан. Шындығында, Терминус оның есептеулеріне сәйкес, Қараңғы ғасырларды қысқарту мақсатымен құрылған. Ол үнемі қайталанатын және күшті «дағдарыстарға» – «Селдон дағдарыстарына» тап болып дамиды, психотарих заңдарының көрсетуінше, олар міндетті түрде еңсеріледі, себебі адам табиғаты оқиғаларды белгілі бір мақсатқа жетуге қажетті бағытта дамытады. Голограмма қазіргі оқиғалардың алғашқы дағрыс екенін көрсетеді, галактиканың «екінші ұшында» екінші негіз құрылғанын еске салады, содан кейін үнсіздікке тоналады. Терминус қаласының әкімі Салвор Хардин планеталарды бір-біріне қарсы қоюды ұсынады. Оның жоспары сәтті аяқталады, Қордың мүлкіне ешқандай зиян келтірілмейді және ол оның басшысы болады. Қордың зияткерлері Империяның аналогтарынан гөрі ықшамдалып, қуаттырақ жаңа технологияларды жасауды жалғастырады. Ғылыми артықшылықтарын пайдаланып, Терминус жақын маңдағы планеталармен сауда қатынастарын дамытады және технологиясы құнды тауарға айналғаннан кейін оларды бағындырады. Планетааралық саудагерлер басқа планеталармен дипломатиялық байланыстарды орнатады. Олардың бірі – Хобер Маллоу, қала әкімі лауазымына ие болады және жақын маңдағы аймаққа жабдықтауды тоқтату арқылы Қордың билігіне тағы да планеталарды қосуға жетеді.

Foundation and Empire (1952) фильмінің түсірілімі

Галактика императорының амбициялық генералы Қордың күшейіп келе жатқан қауіп деп санайды және Империяның қуатты әскери кемелер флотын пайдаланып, оған шабуыл жасауға бұйрық береді. Император бастапқыда қолдағанмен, кейін генералдың шабуылдың ұзақ мерзімді мақсатына күдікпен қарап, жеңіске жақын болғанына қарамастан флотты қайта шақырады. Әскери тұрғыдан төмен тұрғанына қарамастан, Қор жеңіске жетеді. Сельдонның голограммасы Терминустағы сақтау бөлмесінде қайта пайда болып, бұл сақтау бөлмесінің ашылуының себебі – нәтижесіне қарамастан болған қақтығыс екенін түсіндіреді. Әлсіз Императорлық флот оларға шабуыл жасай алмайтын, ал күшті флот өзінің жетістіктері арқылы Императорға қауіпті екенін көрсетіп, қайта шақырылар еді. Бір ғасырдан кейін, "Мюл" деген белгісіз жат жұлдыздық келімкер планеталарды жылдамдықпен жаулап ала бастайды. Қор Сельдонның жоспары Мюлді ескере алмағанын тым кеш түсінеді. Торан мен Байта Даррелл, Қордың ең ұлы психологы Эблинг Мис және Мюлді білетін сарай клоуны Магнификомен бірге Мюлдің билігін тоқтату үмітімен Екінші Қорды табу үшін Транторға аттанады. Мис Трантордың Ұлы кітапханасында Екінші Қордың орналасқан жерін анықтау үшін қарқынды зерттеулер жүргізеді. Ол табысқа жетеді және Мюлдің сәттілігінің себебі – оның басқалардың сезімдерін өзгерте алатын мутант екенін анықтайды. Ол жаулап алған планеталарының халқына қорқыныш сезімін ұялатып, содан кейін жауларын өзіне адал ету үшін бұл қабілетін пайдаланған. Мис, оның Магнифико Мюл екенін және оның қабілеттерін Миске зерттеуде көмектесу үшін пайдаланғанын түсінген Байта Дарреллдің қолынан қаза табады, себебі Мюл Екінші Қорды бағындыруды көздеген. Мюл Байтаға деген сезімі оның санасына әсер етуге және осындай араласуды болдырмауға кедергі келтіргенін мойындайды. Ол Трантордан жаулап алған планеталарын басқару үшін кетеді және іздеуін жалғастырады.

Екінші қор (1953)

Мұлдыр оны табуға жақындаған сайын, құпия Екінші Негіз қауіпке қарсы тұру үшін жасырыннан шығады. Бірінші Қор физикалық ғылымдарды дамытқанда, Екінші Қор Сельдонның математикасын және Сельдон жоспарын, сондай-ақ ой-қиялет қабілеттерін жетілдірді. Екінші Негіздің өкілдері, соңында, Мұлдырдың санасын алдап, оны өмірінің қалған бөлігінде патшалығын бейбіт түрде басқаруға қайтарады, екінші Негізді жаулап алу туралы ойын жоққа шығарады. Нәтижесінде, Бірінші Қор Екінші Негіз туралы оның бар екендігінен гөрі артық, оның рөлін де біледі. Бұл олардың мінез-құлқына осы білім әсер етеді, Сельдон жоспарының математикасын күштен шығарып, жоспардың өзін үлкен қауіпке тікелей ұшыратады. Бірінші Қор екіншісін қарсылас деп санауға бастайды, ал шағын топ жасырын түрде Екінші Негіздің ой-қиялет әсерін анықтап, тоқтатуға арналған құралдарды әзірлеуге кіріседі. Екінші Негіздің қайда екенін бірнеше іздерден анықтауға тырысқаннан кейін, Қор Екінші Негіз Терминуста (дөңгелек пішінді галактика үшін "галактиканың қарама-қарсы шетінде") орналасқан деп санайды. Қор Екінші Негіздің 50 мүшесін табады және жояды, олардың оны жойғанын сендіреді. 50 адам өздерін құрбандыққа берген еріктілер еді, адамзаттың ұжымдық мінез-құлқы тағы да болжамды болып, Сельдон жоспарының математикасына сәйкес келуі үшін. Екінші Негіз бұрынғы Империяның туған планетасы Транторда екені анықталды. "Жұлдыздың соңында" деген нұсқау физикалық емес, "Барлық жолдар Транторға жетеді, және барлық жұлдыздар сонда аяқталады" деген ежелгі мақалға негізделген.

Foundation's Edge (1982) фильмінің түсірілімі

Екінші Қордың бар екеніне сенген жас саясаткер Голан Тревизе, Екінші Қорды табу үшін Қордың әкімі Харла Бранномен бірге жер аударылады; Тревизеге Жанов Пелорат есімді ғалым жетекшілік етеді. Олардың мұндай ойға келуіне себеп – Мұланың болжаусыз әсеріне қарамастан, Селдон жоспары Селдонның голограммасындағы мәлімдемелерге сәйкес дамып жатқандай көрінеді, бұл Екінші Қор әлі де бар екенін және жоспарды іске асыру үшін жасырын түрде әрекет етуде екенін көрсетеді. Пелоратпен бірнеше әңгімеден кейін Тревизе Жер деген мифтік планета осы құпияны сақтауы мүмкін деген қорытындыға келеді. Мұндай планетаның ешқандай дерекқорында жазбасы жоқ, бірақ мифтер мен аңыздарда осы планета туралы айтылады. Тревизе планетаның жасырынып жатқанына сенді. Тревизе мен Пелораттың білмейтіні, Бранно олардың кемесін қадағалап отыр, егер олар Екінші Қорды таба алса, Бірінші Қор шара қолдануы мүмкін. Екінші Қордың көрнекті мүшесі Стор Гендибал Трантордағы қарапайым әйелдің санасына ерекше нәзік өзгеріс енгізілгенін анықтайды, бұл Екінші Қордың өзі жасағаннан да әлдеқайда күрделі. Ол Галактикада күшті менталиктердің белсенді екенін түсінеді. Терминустағы оқиғалардан кейін Гендибал Тревизенің ізінен жүруге тырысады, себебі осылайша Транторлықтың санасын кім өзгерткенін анықтауға болады деп ойлайды. Мифтердегі сенімді ақпараттың шамалы бөліктерін пайдаланып, Тревизе мен Пелорат Гая планетасын табады, онда планетадағы барлық тірі және тірі емес объектілердің ортақ санасы бар. Бранно мен Гендибал да Тревизенің соңынан келіп, Гайяға жетеді. Гайя бұл жағдайды өзі жасағанын, себебі ол адамзат үшін ең жақсысын жасағысы келеді, бірақ не дұрыс екенін білмейді. Тревизенің міндеті – Бірінші және Екінші Қорлардың, сондай-ақ Гайяның басшыларымен бетпе-бет келгенде, адамзаттың болашағы үшін үш негізгі баламаның арасынан ең дұрыс шешімді қабылдауға сенім білдіру болып табылады: Бірінші Қордың жолы, физикалық әлемді меңгеруге және оның дәстүрлі саяси ұйымына (яғни Империяға) негізделген; Екінші Қордың жолы, менталиктерге және сананы бақылау арқылы элитаның билігіне негізделген; немесе Гайяның бүкіл Галактиканы барлық тіршілік және галактиканы біртұтас, үйлесімді тірі организмге сіңіру жолы. Тревизе Гайяның жолын таңдағаннан кейін, Гайяның санасы Бранно мен Гендибалдың санасын өзгертеді, осылайша әрқайсысы маңызды міндетті орындағанына сенеді. (Брано Саишелді Қорға байланыстыратын келісімге қол жеткізді деп санайды, ал Гендибал – қазір Екінші Қордың басшысы – Екінші Қор жеңіске жетті және бұрынғысынша жұмыс істеуі керек деп санайды.) Тревизе қалады, бірақ Гайяның болашақта дұрыс шешім екеніне "сенімді" болуының себебін толық түсінбейді.

Негізгі және жер (1986)

Тревиз шешіміне қатысты әлі де күмәнді болғандықтан, ол Пелоратпен және Гайяның менталикада жетілген жергілікті тұрғыны, Блиссенобиарелла (көбінесе жай ғана Блисс деп аталады) қосылып, Жерді іздеуді жалғастырады. Соңында Тревиз өте көне үш координатты табады. Оларды уақыт бойынша түзеткеннен кейін, кемесінің компьютерінде координаттар маңында ешқандай планета тізімделмегенін түсінеді. Ол сол жерлерге барғанда, ұмытылған ғарыш әлемі – Аврора, Солярия және, ақырында, Мельпоменияны қайта ашады. Әр планетада іздестірулер жүргізіп, қиындықтарға тап болғаннан кейін де Тревиз ешқандай жауап таба алмайды. Аврора мен Мельпоменияда ұзақ уақыттан бері адам қалмаған, бірақ Солярияда менталика саласында өте дамыған шағын топ бар. Топтың өміріне қауіп төнгенде, Блис өзінің қабілеттерін (және Гайяның ортақ санасын) пайдаланып, оларды өлтіруге ниеттенген солярианды жояды. Осыдан кейін жалғыз қалған жағдайда өлтірілетін кішкентай бала қалады, сондықтан Блис оны планетадан асығыс құтылу үшін өзімен бірге алып қалуға шешім қабылдайды. Біраз уақыттан соң Тревиз Жерді табады, бірақ ол оған қанағаттандырарлық жауап бермейді (ол да ұзақ уақыттан бері құмға сіңген). Тревизге жауап Жерде емес, Жердің серігі – Айда болуы мүмкін екені анық көрінеді. Олар планетаға жақындағанда, Айдың ядросына тартылып, онда Р. Данель Оливау атты роботпен кездеседі. Оливау Сельдонды психотарих құруға және Гайяны жасауға итермелегенін, бірақ қазір өзін сақтап тұру қабілетінің соңына жақын екенін және жақын арада тоқтатылатынын түсіндіреді. Оның позитрондық миын ауыстырғанмен (20 000 жылдық естеліктері сақталған), ол көп ұзамай қайтыс болады. Ол өзіне балама болатын немесе адамзаттың игілігі үшін көмектесуді жалғастыруға мүмкіндік беретін роботты ми жасау мүмкін емес екенін түсіндіреді. Адамзаттың ұзақ мерзімді мүддесі үшін Оливаудың санасын адамның органикалық санасымен біріктіру арқылы уақытты ұзартуға болады – осы жағдайда Соляриядан құтқарылған баланың санасы. Тревиз тағы да Оливаудың баланың жоғары санасымен бірігуі галактиканың мүддесіне сай бола ма, жоқ па, соны шешуге келеді. Шешім белгісіз күйде қалдырылады (бірақ "иә" болуы мүмкін), өйткені саналардың бірігуі балаға пайдалы болуы мүмкін, бірақ оның зұлым ниеттері болуы да мүмкін.

Негізгі шығарманың прелюдиясы (1988)

"Қорыныс" прелюдиясы империяның астанасы Трантор планетасында, Хари Сельдон математика конференциясында сөйлеген сөзінен кейінгі күні басталады. Бірнеше тарап оның сөзінің мазмұнымен танысады (математикалық формулаларды қолдану арқылы адамзат тарихының болашақ бағытын болжау мүмкін екенін). Селдонды император және жасырын түрде жұмыс істейтін түрлі қарақшылар қуғындап жүр, бұл оны елден кетуге мәжбүр етеді. Кітап барысында Сельдон мен Дос Венабилиді, оның серігі және тарих профессорын, Четер Хэммин жер-жерге апарып, оларды репортер қылып көрсетіп, Селдонды императордан жасыру үшін Трантордың әртүрлі топтарымен таныстырады. Трантордағы саяхаттары барысында Селдон психотарихияттың нақты ғылым екенін үнемі жоққа шығарады. Оның дамуына тіпті мүмкін болса да, ондаған жылдар қажет болуы мүмкін. Дегенмен, Хэммин Селдонның бірдеңе білетініне сенімді, сондықтан ол оны психотарихиятты дамыту үшін бастапқы нүктені табуға үнемі итермелейді. Ақырында, көп саяхаттағаннан және Трантордың әртүрлі мәдениеттерімен танысқаннан кейін, Селдон бүкіл белгілі галактиканы бастапқы нүкте ретінде пайдаланудың тым ауыр екенін түсінеді; ол ғылымды дамыту үшін Транторды модель ретінде пайдалануға шешім қабылдайды, содан кейін осы білімді галактиканың қалған бөлігінде қолдануды жоспарлайды.

"Қорды алға" (1993)

"Прелюдия" оқиғасынан сегіз жыл өткен соң, Селдон психотарих ғылымын жасап шығарды және оны галактикалық деңгейде қолданды. Оның танымалдылығы мен даңқы артады, соңында ол императордың бірінші министрі болып тағайындалады. Кітап дамыған сайын, Селдон өзіне ең жақын адамдарын, оның ішінде әйелі Дорс Венабилиді жоғалтады, ал денсаулығы қарттық шақта нашарлайды. Ересек өмірінің барлық кезеңін психотарихты түсінуге арнаған Селдон, немересі Вандаға Екінші Қорды құруды бұйырады.

Даму және тақырыптар

Ертедегі әңгімелер Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен зереку тарихы» кітабынан шабыт алды. Сериалдың сюжеті «Галактикалық империяның құлдырауы мен зерекуі» аясында Қордың өсуі мен кеңеюіне бағытталған. Азимовтың әңгімелерінің тақырыптары Михелизм деп аталатын фьютуриандармен байланысты ғылыми-фантастикалық әуесқойлар ортасындағы саяси тенденциялардың да ықпалында болды. Кітаптардың негізгі назары – өркениеттің дамуы мүмкін болатын бағыттар, әсіресе олардың прогресін талдау және тарихты үлгі ретінде пайдалану. «Он тоғыз сексен төрт» немесе «Фаренгейт 451» сияқты көптеген ғылыми-фантастикалық романдар да осылай жасағанымен, олардың назар аударуы қоғамдағы қазіргі үрдістердің қалай жүзеге асуы мүмкін екендігіне және олар заманауи әлемнің моральдық аллегориясы ретінде танылатындығына қатысты. «Қор» сериясы, керісінше, бір уақыттағы адам мен мәдениет ерекшеліктеріне емес, қоғамның эволюциясы мен бейімделуіне қатысты кең ауқымды бағыттардағы үрдістерді қарастырады. Азимов бұл тұрғыда Фукидидтің «Пелопоннес соғысының тарихы» еңбегінің үлгісін ұстанды, ол бір кезде мойындағандай. Азимов серияны «Екінші Қормен» аяқтауға тырысты. Дегенмен, келесі империяның пайда болуына дейін күтілген мың жылдың (оның ішінде тек бірнеше ғасыр өткен) уақыты болғандықтан, серияда толыққандылық сезімі болмады. Он жылдар бойы жанкүйерлер оны жалғасын жазуға шақырып, қысым көрсетті. 1982 жылы, 30 жылдық үзілістен кейін, Азимов мойынына салынған жауапкершілікті қабылдап, төртінші томды – «Қордың Шегін» жазды. Одан кейін «Қор» және «Жер» романдары жарық көрді. Бұл роман Селдоннан кейін 500 жыл өткен оқиғаларды баяндайды, ол барлық аяқталмаған мәселелерді шешіп, оның «Робот», «Империя» және «Қор» романдарының барлығын бір сюжетке біріктіреді. Сонымен қатар, ол соңғы он екі бетте Галаксияға қатысты жаңа ойды ашады – бір ғана ұжымдық санаға ие галактика. Бұл тұжырымдама одан әрі зерттелген жоқ. Оның әйелі Джанет Азимовтың (Исаактың өмірбаянында, «Бұл жақсы өмір болды») айтуынша, ол «Қор» және «Жерден» кейін қалай жалғастыру керектігін білмеді, сондықтан ол алдыңғы тарихтарды жазуға кірісті.

Азимовтың болашақ тарихы

[[Файл:Хейнлайн Декамп және Асимов.jpg|thumb|Асимов (оң жақта) Хейнлайндың (сол жақта) «Болашақ тарихы» әңгімелерінен шабыттанды, бірақ ол өзінің жұмысы «Хейнлайн жасағандай әдемі емес, ол шын мәнінде «ad hoc» жасалған» деп мойындады. Осы шақта болашақ император Клеон I императорлық астана Транторда дүниеге келеді, бұл Бастауыш дәуірінен (БД) және түпнұсқа Бастауыш трилогиясының оқиғаларынан 78 жыл бұрын. Клеон таққа отырғаннан кейін математик Хари Сельдон Хеликоннан Транторға келіп, империяның құлдырауын болжайтын психотарихи теориясын ұсынады, бұл «Бастауышқа қадам» оқиғаларын бастайды. «Алға қарай, Бастауыш» бірнеше жылдан кейін оқиғаны жалғастырады, император қаза табады және Сельдон саясаттан шетте қалады. Бастауыш дәуірі басталғанда түпнұсқа Бастауыш романының оқиғалары (алғаш рет Astounding Science Fiction журналында қысқа әңгімелер сериясы ретінде жарияланған) орын алады және ғаламдық Бастауыш дәуірі шын мәнінде басталады. Асимовтың сөзіне сәйкес, ол бұл оқиғаның шамамен 47000 жылға дейін созылуын жоспарлаған, империя құлдырап, өркендеп келе жатқан Бастауышпен күреседі, ол бірнеше ғасырдан кейін үстем күшке айналады. «Екінші Бастауыш» романында Екінші Бастауыштың Мулды іздеуі мен жеңуі, сондай-ақ түпнұсқа Бастауыштың қалдықтарымен болған қақтығысы және Қараңғы дәуірді болдырмауы суреттеледі. Асимовтың бағалауынша, Мул шамамен 47300 жылдары пайда болып, құлайды. Асимовтың айтуынша, Екінші Галактикалық Империя 48000 жылға қарай, алғашқы романның оқиғаларынан 1000 жыл өткен соң құрылады.

Шығармашылық емес әсері

Оқыған оптимизмде психолог Мартин Селигман психологиялық принциптерге негізделген болжамды әлеуметтанудың мүмкіндігіне байланысты, Foundation сериясын өзінің кәсіби өміріндегі ең маңызды ықпалдардың бірі ретінде анықтайды. Ол сондай-ақ 1988 жылғы АҚШ сайлауындағы маңызды тарихи (әлеуметтік) оқиғаны алғаш рет сәтті болжағанын мәлімдейді және бұл психологиялық принципке байланысты екенін айтады. 1996 жылы жарық көрген "Американы жаңарту" кітабында АҚШ Өкілдер палатасының спикері Ньют Гингрич өзінің жоғары мектепте "Foundation" трилогиясын оқып, әсерленгенін жазды. Экономика ғылымдары саласындағы 2008 жылғы Нобель сыйлығының иегері Пол Кругман, психотарихқа ең жақын ғылым ретінде "Foundation" сериясын бағалайды, ол оның экономикаға қызығуын тудырды. Бизнесмен және кәсіпкер Илон Маск осы серияны өзінің мансабына шабыттандырған нәрселердің бірі санайды. Масктың Tesla Roadster 2018 жылдың ақпан айында Falcon Heavy зымыратының алғашқы ұшуы кезінде ғарышқа ұшырылғанда, басқа заттармен бірге "Foundation" сериясының 5D оптикалық деректер сақтау көшірмесін алып жүрді. 1978 жылы Карл Саган "Ол алыс Рим империясының кейбір динамикасын пайдалы түрде қысқартады" деп, "Foundation" сериясын ғылыми фантастиканың "оқырманға белгісіз немесе қолжетімсіз білімнің бөліктерін, меңзеулерін және сөздерін қалай жеткізе алатынының мысалы" ретінде атады. PBS телеарнасының "Космос: Жеке саяхат" атты деректік сериалында Саган "Энциклопедия Галактика" және "Кім Жер үшін сөйлейді" эпизодтарында Энциклопедия Галактикаға сілтеме жасады.

Марапаттар

1966 жылы «Фондация» трилогиясы басқа бірнеше ғылыми-фантастикалық және фэнтези серияларын басып озып, «Барлық уақыттың ең үздік сериясы» үшін арнайы Хьюго сыйлығын жеңіп алды. Бұл сыйлыққа таласқандар: Эдгар Райс Берроуздың «Барсум» сериясы, Роберт А. Хайнлайндың «Болашақ тарихы» сериясы, Эдвард Э. Смиттің «Ленсман» сериясы және Дж.Р.Р. Толкинның «Сақиналардың иесі». «Фондация» сериясы 2017 жылы «Ең үздік серия» санаты енгізілгенге дейін осылай құрметтелген жалғыз серия болды. Асимов өзі бұл бір реттік сыйлықтың «Сақиналардың иесі» үшін жасалғанын ойлаған және өзінің еңбегі жеңіске ие болғанына қатты таңқалған. Серия тағы үш Хьюго сыйлығын жеңіп алды. «Foundation's Edge» 1983 жылы «Ең жақсы роман» атағын алды және шамамен бір жыл бойы бестселлер болып тұрды. 1996 және 2018 жылдары ретроспективті Хьюго сыйлықтары «The Mule» («Фондация және Империя» повесінің маңызды бөлігі) үшін «Ең жақсы роман» (1946) және «Foundation» (серияға жазылған алғашқы әңгіме және бірінші романның екінші тарауы) үшін «Ең жақсы қысқа әңгіме» (1943) номинацияларында табыс етілді.

Көркем әдебиет пен ойын-сауық саласына әсері

Дуглас Адамстың «Галактикаға жолдама» энциклопедияны атымен атап, оның «құрғақ» екенін және нәтижесінде өзінің «Жолдама» туындысынан аз сатылатынын айтады. Франк Герберт «Дюнаны» «Негіз» ромасына қарсылық ретінде жазды. Тим О’Рейли Герберт туралы монографиясында: «Дюна – «Негіз» трилогиясына түсініктеме. Герберт Азимовтың «Галактикалық империяның құлдырауы» классикасын тудырған қиялға толы жағдайды қарастырып, оны басқаша болжамдарға сүйене отырып, түбегейлі басқаша қорытындыларға жеткізе қайта жазды. «Дюнада» Мүлі – оның басты кейіпкері, ал емес Негіздің Бастығы». 1995 жылы Дональд Кингсбери «Тарихи дағдарыс» деген жұмысты жазды, кейін ол оны «Психотарихи дағдарыс» романына айналдырды. Оқиғалар шамамен 2000 жыл өткен соң, Екінші Галактикалық Империя құрылғаннан кейін, «Негіз» қаланғаннан кейін орын алады. Бұл «Негіз» сериясымен салыстырылатын, егжей-тегжейлі ойдан шығарылған әлемде өтеді, бірақ барлық «Негіз» есімдері өзгертілген (мысалы, Калган – Лакганға) немесе одан аулақ болған (психотарихты белгісіз, бірақ жиі айтылатын Негізін салушы жасаған). Роман психотарих идеяларын математика мен компьютерлік ғылымның соңғы жетістіктерімен, сондай-ақ ғылыми фантастиканың жаңа идеяларымен шабыттандырылған жаңа бағыттарда зерттейді. 1998 жылы Уильям Шатнер және Джудит пен Гарфилд Ривз Стивенстің «Спектр» романы («Шатнерверс» сериясының бөлігі) «Көлектер әлемі» балама жолы Селдон психотарихи институты зерттегенін мәлімдейді. Мэтт Гронингтің «Футурама» анимациялық телесериалындағы обой сияқты голофонор, «Негіз және империя» романындағы Магнифико ойнайтын Визи Сонорға тікелей негізделген. 2006–2007 жылдарғы Marvel Comics «Азаматтық соғыс» кроссовер сюжеті барысында «Fantastic Four» комиксінің 542-ші санында Мистер Фантастик өзінің психотарихты дамытуға жасаған әрекеті туралы айтты, ол «Негіз» сериясын оқығаннан кейін шабыттанғанын жеткізді. Deep Purple хард-рок тобының әншісі Иан Гилланның сөзіне сәйкес, «The Mule» әні «Негіз» романының кейіпкеріне негізделген: «Иә, «The Mule» Азимовтан шабыт алды. Бұл біраз уақыт бұрын болды, бірақ сіздер дұрыс түйін жасадыңыздар деп ойлаймын. 1960-шы жылдары Азимовты оқу міндетті болған».

Радио

BBC Radiophonic Workshop-тың дыбыс дизайнымен жасалған, түпнұсқа трилогияның сегіз бөлімді радиоға бейімделуі 1973 жылы BBC Radio 4 арнасында эфирге шықты – бұл BBC радио драмалық сериалдарының стерео дауыста жасалған алғашқыларының бірі. 2003 жылдың шілдесінде BBC 7 арнасында қайта көрсетілім басталды. Патрик Тулл (1-4 эпизодтар) және Майк Стотт (5-8 эпизодтар) бейімдеген, Дэвид Кейн режиссерлік еткен драмалық қойылымда Уильям Идл Хари Сельдон рөлін, Джеффри Биверс Гаал Дорник рөлін, Ли Монтегю Салвор Хардин рөлін, Джулиан Гловер Хобер Маллоу рөлін, Динсдейл Ланден Бел Риозе рөлін, Морис Денхэм Эблинг Мис рөлін, ал Прунелла Скальс Леди Каллия рөлін сомдады.

Фильм

1998 жылға қарай New Line Cinema «Негіз» трилогиясының фильмдік нұсқасын жасауға 1,5 миллион доллар жұмсады. Жаңа франшизаны дамыта алмауы студияның «Сақиналар мырзасы» фильмдер трилогиясын өндіруге келісуіне ықпал етті. 2008 жылдың 29 шілдесінде New Line Cinema негізін қалаушылары Боб Шейе мен Майкл Линннің олардың Unique Pictures компаниясы арқылы Warner Brothers үшін трилогияны бейімдеуге келісім жасасқандары хабарланды. Бірақ, 2009 жылдың 15 қаңтарында Columbia Pictures (Sony) экрандық құқықтарды сәтті сатып алды, содан кейін Роланд Эммерихті режиссерлік пен өндіріс жұмыстарын жүктеді. Майкл Вимер қосымша өндіруші ретінде тағайындалды. Екі жыл өткен соң студия кітаптарды бейімдеу үшін Данте Харперді шақырды. Алайда, бұл жоба іске аспады және 2014 жылы құқықтар бос орынға шыққанда HBO оларды сатып алды.

Теледидар

2014 жылдың қарашасында TheWrap Джонатан Ноланның HBO үшін «Foundation» трилогиясы негізінде телесериал жазып, өндіріс жұмыстарын жүргізіп жатқанын хабарлады. 2017 жылдың маусым айында Deadline Skydance Media телесериалды шығаратынын мәлімдеді. 2018 жылдың тамызында Apple TV+ телеарнасы тікелей 10 сериялық тапсырыс бергені туралы хабарланды. Алайда, 2019 жылдың 18 сәуірінде Джош Фридман жобадан сценарист және шоураннер ретінде кетті. Бұл Фридманның немесе сценарист Дэвид Гойердің біреуінің кетуімен, ал екіншісінің қалуымен алдын ала жоспарланған болатын. 2020 жылдың 22 маусымында Apple компаниясының бас директоры Тим Кук серия 2021 жылы шығатынын жариялады. 2020 жылдың 13 наурызында Apple COVID-19 пандемиясына байланысты түсірілімдерді тоқтатты; түсірілім 2020 жылдың 6 қазанында қайта басталды. «Foundation» телесериалы Ирландияның Лимерик қаласындағы Troy Studios студиясында түсірілді, бюджеті шамамен 50 миллион долларға бағаланды. Бірінші эпизодтар 2021 жылдың 24 қыркүйегінде көрсетілді. Metacritic 22 сынға негізделген бірінші маусымға 100 балдық шкала бойынша 63 бал берді, бұл «көбінесе жағымды пікірлер» екенін көрсетеді. Екінші маусым 2023 жылы шықты.