Кіріспе
Компьютерлік және ақпараттық ресурстарға қол жеткізудегі жаһандық теңсіздік
Жаһандық цифрлық алшақтық – бұл дамыған және дамушы елдер арасындағы, Интернет сияқты компьютерлік және ақпараттық ресурстарға қол жеткізудегі және осы қол жеткізуден туындайтын мүмкіндіктердегі жаһандық теңсіздіктерді сипаттайды. Интернет өте жылдам дамып келеді, бірақ барлық елдер, әсіресе дамушы елдер, осы үнемі болатын өзгерістерге ілесе алмайды. "Цифрлық алшақтық" термині, әлдекімде технологияның жоқ екенін міндетті түрде білдірмейді; ол жай ғана технологиядағы айырмашылықты білдіруі мүмкін. Бұл айырмашылықтар, мысалы, жоғары сапалы компьютерлерге, жылдам интернетке, техникалық қолдауға немесе телефон байланысына қатысты болуы мүмкін.
Цифрлық айырмашылыққа қарсы
Жаһандық цифрлық алшақтық – цифрлық алшақтықтың ерекше бір түрі; назар "Интернет әлемде теңсіз дамыған" деген фактіге аударылады, бұл кейбір елдердің технология, білім, еңбек, демократия және туризм салаларында қалып қоюына себеп болады. Цифрлық алшақтық тұжырымы алғаш рет Америка Құрама Штаттарының ауылдық және қалалық аймақтары арасындағы Интернетке қол жеткізудегі айырмашылыққа байланысты кеңінен танымал болды; жаһандық цифрлық алшақтық осы айырмашылықты халықаралық масштабта көрсетеді. Жаһандық цифрлық алшақтық технология арқылы қол жетімді тауарлар мен қызметтерге теңсіз қол жеткізуге де әсер етеді. Компьютерлер мен Интернет пайдаланушыларға білім беру сапасын жақсартуға мүмкіндік береді, бұл жоғары жалақы алуға әкелуі мүмкін; демек, қол жеткізімі шектеулі елдерде тұратын адамдар кемтар болады. Бұл жаһандық бөлініс көбінесе "солтүстік" – бай елдер мен "оңтүстік" – кедей елдердің арасындағы Солтүстік-Оңтүстік алшақтығы деп аталатын бөлініс бойынша сипатталады.
Шешімге кедергілер
Кейбір адамдар санариптік қосылуға қол жеткізу алдында, мысалы, мол азық-түлікпен қамтамасыз ету және сапалы денсаулық сақтау сияқты қажеттіліктерді ескеру керек дейді. Әлемдік цифрлық теңсіздікті азайту үшін келесідей қолжетімділік түрлерін қарастырып, шешу қажет:
Физикалық қолжетімділік
Бұл "адам басына шаққандағы АКТ құрылғыларының таралуы және мың адамға шаққандағы жер желілерінің саны" дегенді қамтиды. Интернетке қол жеткізу үшін адамдар компьютерлерге, стационарлық телефондарға және желілерге қол жеткізуі керек. Бұл қол жеткізуге кедергі келтіретін мәселе Біріккен Ұлттар Ұйымының Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясының 21-бабында да қарастырылған.
Әлеуметтік-демографиялық қолжетімділік
Эмпирикалық зерттеулер бірнеше әлеуметтік-демографиялық ерекшеліктер АКТ-ға қол жеткізуді және пайдалануды қолдайтынын немесе шектейтінін көрсетті. Әртүрлі елдерде білім деңгейі және табыс ең маңызды түсіндіргіш факторлар болып табылады, ал жас үшінші фактор болып есептеледі. Мысалы, АҚШ-та 2018 жылғы мәліметтерге сәйкес, ерлердің 89%-ы және әйелдердің 88%-ы Интернеттен пайдаланады.
Когнитивтік қолжетімділік
Компьютерлік технологияны қолдану үшін, белгілі бір деңгейде ақпараттық сауаттылық қажет. Сонымен қатар, ақпараттың артық болуы және сенімді ақпаратты табу мен пайдалану дағдылары сынға түседі.
Жобалық қолжетімділік
Компьютерлер әртүрлі оқу және физикалық мүмкіндіктері бар адамдар үшін қолжетімді болуы керек, соның ішінде АҚШ-тағы 1998 жылғы Еңбек күшін дамыту туралы заңмен өзгертілген, Оңалту туралы заңның 508-бабының талаптарына сәйкес келуді қамтиды.
Институционалдық қолжетімділік
Уилсон институционалдық қолжетімділікті мысал келтіре келе, "пайдаланушылар саны қолжетімділік тек жеке үйлер арқылы ұсынылса, немесе мектептер, қоғамдық орталықтар, діни мекемелер, киберкафелер, немесе пошта бөлімдері арқылы ұсынылса, оған қатты байланысты, әсіресе жұмыста немесе үйде компьютерге қолжетімділік шектеулі кедей елдерде" дейді.
Мәдениетке қол жеткізу
Көптеген сарапшылар сандық алшақтықты ғана жою жеткіліксіз екенін айтады, сондай-ақ мәдени айырмашылықтарды ескеретін тіл мен бейнелерді қолдану қажеттігін атап өтеді. 2013 жылы Pew Research Center жүргізген зерттеуде испан тілінде сауалнамаға қатысқандардың интернетті пайдаланбау мүмкіндігі шамамен екі есе артық екені анықталды.
Тегін негіздер
Free Basics – әлеуметтік желілер компаниясы Facebook және алты компанияның (Samsung, Ericsson, MediaTek, Opera Software, Nokia және Qualcomm) арасындағы серіктестік. Ол тиімділікті арттыру арқылы, дамытылмаған елдерде таңдалған интернет қызметтеріне қолжетімділікті арттыруды жоспарлап отыр, сондай-ақ интернетке қолжетімділік қызметтерін ұсынудың жаңа бизнес-моделінің дамуына көмектеседі. Facebook-тың негізін қалаушы және бас директоры Марк Цукерберг жариялаған ақ парағында байланыс «адам құқығы» деп жарияланды және Internet.org бүкіл әлемдегі адамдардың интернетке қолжетімділігін жақсарту үшін құрылды. «Free Basics интернетке қолжетімділігі шектеулі нарықтардағы адамдарға ұялы телефондары арқылы пайдалы қызметтерге қолжетімділік беруді қамтамасыз етеді. Сайттар тегін қолжетімді, деректер үшін төлем қажет емес, және жаңалықтар, жұмыс, денсаулық сақтау, білім беру және жергілікті ақпарат сияқты мазмұндарды қамтиды. Осы сайттар арқылы адамдарға интернеттің артықшылықтарын таныстыру арқылы, біз оны көбірек адамдарға жеткізуге және олардың өмірін жақсартуға үміттенеміз». Дегенмен, Free Basics таңдалған қызметтерге қолжетімділікті шектеу арқылы желілік бейтараптық принципін бұзды деген айыптауларға ұшырады. Көптеген елдерде кеңінен тарағанына қарамастан, ол, әсіресе Үндістанда қатты қарсылыққа тап болды, онда Үндістанның телекоммуникациялық реттеуші органы 2016 жылы оны тыйым салды.
Жерсерік шоқжұлдыздары
Соңғы он жылда бүкіл әлемге интернет жеткізу үшін спутниктік шоқжұлдызды пайдаланатын бірнеше жоба ұсынылды, олардың бірі – Илон Масктың SpaceX компаниясының Starlink жобасы. Free Basics-тен ерекшелігі, ол адамдарға толыққанды интернетке қолжеткізуді ұсынады және тек бірнеше таңдалған қызметтермен шектелмейді. Starlink жарияланған аптаның өзінде, кәсіпкер Ричард Брэнсон өзінің OneWeb жобасын жариялады – шамамен 700 спутниктен тұратын ұқсас шоқжұлдыз, ол өзінің хабар тарату спектрі үшін байланыс жиіліктеріне лицензия алған және 2020 жылы іске қосылуы мүмкін еді. Бұл жобалардың ең үлкен қиындығы – осыншама көп спутникті ұшырудың аса жоғары қаржылық, логистикалық және материалдық шығындары. Бұрынғы спутниктік байланыс жобаларының сәтсіз аяқталуынан кейін, спутниктік индустрия консультанты Роджер Раш: «Бұл салада табысты бизнес құру өте қиын» деді. Маск бұл іскерлік шындықты мойындап, 2015 жылдың ортасында бұл техникалық тұрғыдан күрделі ғарышқа негізделген байланыс жүйесін дамытуға ұмтылса да, компанияны тым жоғары созудан сақтануға және даму қарқынын бақылауға тырысып жатқанын айтты. 2023 жылдың қазіргі күніне дейін Starlink жобасы белсенді түрде жүзеге асырылуда, оның мақсаты – қызмет көрсетуге дайын елдерде лицензия алу кедергілерін жою.
Әр балаға бір ноутбук
Бір балаға бір ноутбук (OLPC) – американдық коммерциялық емес ұйымның цифрлық теңсіздікті азайтуға жасаған әрекеті. 2005 жылы құрылған бұл ұйым, дамушы елдердің кедей және шалқары аймақтарында тұратын балаларға арзан бағамен өндірілген "XO" ноутбуктерін (нақты өндіріс құны әртүрлі болғанымен, "100 долларлық ноутбук" деп аталды) ұсынды. Әрбір ноутбук жеке баланың меншігіне берілді және цифрлық білім алу мен интернетке қол жеткізуге мүмкіндік берді. "XO" ноутбуктері жоғары сапалы машиналарға қарағанда қиын жағдайға төтеп беру үшін жасалды және шалқар ауылдардың ерекше жағдайларына бейімделген мүмкіндіктермен жабдықталды. Әрбір ноутбук мүмкіндігінше аз қуатты пайдалану үшін, күн сәулесінде оқуға ыңғайлы экранмен және интернетке қол жеткізу үшін басқа "XO" ноутбуктерімен автоматты түрде байланысу қабілетімен жасалды – 500-ге дейін машина бір интернет желісіне қосыла алады.