Кіріспе
Қытайдың Он Алты Патшалығы кезеңіндегі династиялық мемлекет (337–370), Муроң Хуан құрған Бұрынғы Ян. Тарихнамада Бұрынғы Ян (; 337–370) деп белгілі, ол Он Алты Патшалық кезеңінде Сяньбэй тайпасының Муроң руы билеген Қытайдың династиялық мемлекеті болды. Бастапқыда Муроң Хуан мен оның ұлы Муроң Цзюнь Шығыс Цзинь патшалығының берген "Ян патшасы" атағын қабылдады, бірақ 352 жылы бұрынғы Кейінгі Чжао мемлекетінің көп бөлігін басып алғаннан кейін Муроң Цзюнь өзін император деп жариялады, содан кейін Бұрынғы Янның билеушілері өздерін "императорлар" деп жариялай бастады.
the Former Yan established by Murong Huang
Yan, known in historiography as the Former Yan (; 337–370), was a dynastic state of China ruled by the Murong clan of the Xianbei during the Sixteen Kingdoms period. Initially, Murong Huang and his son Murong Jun claimed the Eastern Jin created title "Prince of Yan", but subsequently, in 352, after seizing most of the former Later Zhao territory, Murong Jun would declare himself emperor, and after that point, the rulers of the Former Yan declared themselves "emperors".
Өмірбаян
Сянбей конфедерациясының құлдырауымен Муронг тайпасы Ляоси аймағына қоныс аударды, онда олар көршілес Дуань және Ювэнь тайпаларымен жанжалдар жасады. Үш патшалық дәуірінде, 237 жылы Цао Вэйдің қолбасшысы Сима И Гуньсунь Юаньға қарсы жорық жасағанда, Муронгтар көмектерін ұсынды, ал жорықтан кейін оларға солтүстік Ляодунға көшуге рұқсат берілді. Муронгтар Вэйге, кейіннен Вэйдің мұрагері Батыс Цзинь әулетінің қарастырылғандары болды. 285 жылы Муронг Хуй тайпаның жаңа басшысы болып тағайындалды. Хуй билікке келгеннен кейін көп ұзамай Цзиньге қарсы бүлік көтерсе де, 289 жылы қайтадан бағынып, Сяньбейдің қолбасшысы лауазымын алды. Хуй тайпасын ішке қарай жылжытып, ақырында Жиченг (棘城, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) қаласына қоныстанды және оны өздерінің астанасы етіп жариялады, онда олар егіншілікпен айналысып, Цзинь үкімет жүйесін қабылдады. 307 жылы ол өзін Сяньбейдің ұлы Чаньюы деп жариялады. Бес тайпаның көтерілісі кезінде Муронг Хуй тәртіпсіздіктен қашқан көптеген босқындарды өз аумағына қабылдап, ханьдық ғалым-әкімшілерді өзінің басқару аппаратына тартты. Босқындар Муронгтарға еңбек күшімен ғана емес, сонымен қатар Орталық жазықтың мәдениетімен және жетілген ауыл шаруашылығы технологияларымен таныстырды. Цзинь солтүстіктен қуылғаннан кейін Хуй өзінің аумағын тиімді түрде тәуелсіз басқарды, бірақ Цзиньдің вассалы мәртебесін сақтап қалды. 317-318 жылдары Цзянькандегі Цзинь сарайы оның лауазымын мойындап, оған Чанли герцогы атағын сыйлады. Хуй бастапқыда герцог атағын қабылдамады, бірақ 321 жылы Ляодун герцогы атағын қабылдады.
Муронг Хуанның билігі
333 жылы Мюронг Хуэй қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Мюронг Хуан басып алды. Муронгтар әкеден басты әйелдің үлкен ұлына мұрагерлік тізбегін орнатуға тырысты, бірақ бұл олардың дәстүрлі түрдегі көлденең мұрагерлік тәжірибесімен қақтығысты. Хуан билікке көтерілгеннен кейін көп ұзамай, оның ағасы Мюронг Рен шығыс Ляодонда көтеріліс ұйымдастырып, аймақты екіге бөлді. Хуан 336 жылы Ренді жеңіске жеткізді, бірақ мұрагерлік мәселесі Муронгтардың өз мемлекеттерін құрғаннан кейін де шешілмей қалды. 337 жылы ол шенеуніктерінің қолдауымен Ян патшасы атағын алды. Көптеген тарихшылар бұл оқиғаны Бұрынғы Ян әулетінің басталуы деп есептейді, ал «Бұрынғы Ян» атауы оны кейінірек пайда болған Ян мемлекеттерінен ажырату үшін қолданылады. 341 жылы Хуан Цзинь сарайына қысым жасап, императорлық атағын ресми мойындатты, бірақ өзінің билік ету кезеңінде тәуелсіздігін жарияламады және өзін Цзиньдің вассалы деп санады. Мюронг Хуанның тұсында Бұрынғы Янның ықпалы тез кеңейді. 338 жылы Ян Ляосидегі Дуань тайпасын бағындыру үшін Кейінгі Чжао әулетімен одақтасты. Жорық сәтті аяқталғанымен, Чжао Янға сатқындық жасап, Цзичэн қаласын қоршауға алды. Ауыр жағдайға қарамастан, Ян Чжао әскерін жеңіп қайтарды. 340 жылы Ян Чжаоға қарсы ірі шабуыл жасады, Гаоянг округіне (高陽郡; қазіргі Гаоянг ауданы, Хэбэй) жетіп, кері қайтқанға дейін 30 000 үй шаруашылығын тұтқынға алды. 342 жылы Мюронг Хуан астананы Лончхенге көшірді. Сол жылы Бұрынғы Ян Гогурёға басып кіріп, оның астанасы Хвандоны тонады, Гогугвон патшасын бағындыруға мәжбүр етті. 344 жылы Ювэнь тайпасына шабуыл жасап, олардың күш орталығын жойды, ал 346 жылы Буйоға шабуыл жасап, олардың патшасы Хёнді тұтқынға алды. Осы жорықтардың нәтижесінде Бұрынғы Ян Солтүстік-Шығыс Қытайдағы жалғыз әскери күшке айналды. Хуан 345 жылы өзінің иелігіндегі Шығыс Цзинь дәуірінің атауларын жойып, оның орнына өзінің билігінің 12-ші жылы екенін мәлімдеді, осы уақыттан бастап ол әкесінен мұрагерлік еткен.
Муронг Цзюнь билігі
348 жылы Муронг Хуанг қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Муронг Цзюнь таққа отырды. 349 жылы Кейінгі Чжао императорлық отбасының мүшелері арасында азаматтық соғыс басталды. Осы жағдайды пайдаланып, Муронг Цзюнь Орталық жазықтарға жорық бастады, 350 жылы астананы Цзиченгке (薊城; қазіргі Бейжің) көшірді. Көп ұзамай бұрынғы Ян Ран Вэй мемлекетімен қақтығысты, ол Кейінгі Чжаоны ығыстырып алды. 352 жылы Лиантай шайқасында Муронг Цзюньнің ағасы Муронг Ке Вэй императоры Ран Минді тұтқынға алды. Бірнеше айдан кейін Ран Миннің тақ мұрагері Ран Жи Йеде бұрынғы Янға бағынды. Ран Вэйдің құлауы Солтүстік Қытай жазығында бұрынғы Янды аймақтық күш ретінде бекітті, ол батыста Ди басқарған бұрынғы Циньмен және оңтүстікте Шығыс Цзиньмен бәсекелесті. 353 жылы Муронг Цзюнь өзін император деп жариялап, Цзиньнен ресми түрде бөлінді. Ол Муронг Кеге Кейінгі Чжаоның қалдықтарын, соның ішінде Шандондағы Дуань Ци мемлекетін жеңуді тапсырды. Орталық жазықтардағы жағдай тұрақталған соң, Цзюнь тағы бір рет астанасын ауыстырып, 357 жылы Йеге көшірді. Цзюньнің 1,5 миллиондық армия жинап, Цзиньді жаулап алу ниеті болды, бірақ 360 жылы аурудан қайтыс болды.
Муронг Вэйдің билігі
Муронг Чжунның ұлы Муронг Вэй таққа отырғанда әлі бала болған. Өлер алдында Жун Мюронг Кеге тақты тапсыруды ұсынған, бірақ Ке бас тартты және немере інісінің регенті болуға келісті. Дегенмен, Ке Муронг Вэйдің билігінде маңызды рөл атқарды, ал дәстүрлі тарихшылар оны сол дәуірдегі ең көрнекті мемлекет қайраткері және қолбасшылардың бірі деп санайды. 365 жылы ол ежелгі Луоян қаласын Цзиньден басып алып, империяны өркендемеге жеткізді. Алайда, Кедің регенттігі саяси тұрақтылық пен әскери күшпен қатар жүрсе де, сыбайлас жемқорлық империяға зиян келтіре бастады. Сыбайлас жемқорлықтың салдарынан туған маңызды мәселе – ақсүйектердің жеке иеліктерінде қарапайым халықты жинауы болды. Бұл қарапайым халық тек иелеріне салық төлеп, мемлекетке салық төлеуден босатылды, сондықтан императорлық қазына тартылып, көптеген шенеуніктер жалақы алмады, ал мемлекеттік астық қоймалары таусылды. Кедің басшылығы бастапқыда мәселені жеңілдетті, бірақ 367 жылы оның ерте қайтысынан кейін жағдай нашарлай түсті. Одан кейін билік оның жаман атпен белгілі ағасы Муронг Пингке берілді. Муронг Кеге нақты билік сеніп тапсырылса, Муронг Чжунның тағы бір ағасы Муронг Чуиге императордың жақын кеңесі Муронг Вэй мен Жун билігінің кезінде күдікпен қарады. 369 жылы шығыс Цзинь қолбасшысы Хуан Вэнь бұрынғы Янды басып алу үшін жорық бастады. Ян сарайының үрейленуінен Чуи қорғанысқа жетекшілік етуге ерікті болып, Фантоу шайқасында Хуан Вэньді жеңіске ұшыратты. Алайда, оның жаңа табысы Муронг Пингті алаңдатты. Пинг оны өлтіруге тырысқаннан кейін, Чуи бұрынғы Циньге қашып кетті. Цзинь шабуылы кезінде Ян Циньге Луоян аймағын нығайту үшін беруге келісіп, шабуылдан кейін уәдесінен бас тартты. Чуидің дезертирлігі Циньді Янға қарсы жорық бастауға одан әрі ынталандырды. Сандық артықшылығына қарамастан, нашар басқарылған Ян армиясы Ван Мэннің армиясымен Лучуань шайқасында талқандалды. Цинь әскерлері ақыры Йеге жетіп, Муронг Вэй 370 жылы тұтқынға алынды. Бұрынғы Янның құлауы бұрынғы Циньді солтүстіктегі басты гегемон ретінде бекітіп, солтүстік Қытайды біріктіруді бастады. Бұрынғы Янның құлауына қарамастан, Муронг Хуанның ұрпақтары Он алты патшалық кезеңінде тағы үш мемлекет құрды. 383 жылы Фэй өзенінің шайқасынан кейін бұрынғы Цинь құлағаннан кейін, Ян Муронг Чуи құрған Кейінгі Ян (384–407/409) және Муронг Вэйдің інісі Муронг Хун құрған Батыс Ян (384–394) ретінде қайта жанданды. Оңтүстік Ян (398–410) – Муронг Хуанның ұлы Муронг Дені құрған Муронг мемлекеті.