Кіріспе
Марстағы жанартау Arsia Mons /'//ɑːr//s//i//ə// //'//m//ɒ//n//z/ - Марс планетасының экваторына жақын Тарсис дөңгелегінде орналасқан үш жанартаудың (жинап алғанда Tharsis Montes деп аталады) ең оңтүстігі. Оның солтүстігінде Павонис Монс, ал одан солтүстікте Аскрейус Монс орналасқан. Күн жүйесіндегі ең биік жанартау - Олимп Монс оның солтүстік-батысында жатыр. Атауы Джованни Шиапареллидің картасындағы сәйкес альбедо ерекшелігінен алынған, ол өз кезегінде Арсия Сильваның аңызға толы римдік орманының құрметіне берілген. Бұрын тарихи тұрғыдан Nodus Gordii ("Гордиан түйіні") деп белгілі болған, кейін қайта аталған.
Arsia Mons /'//ɑːr//s//i//ə// //'//m//ɒ//n//z/ is the southernmost of three volcanoes (collectively known as Tharsis Montes) on the Tharsis bulge near the equator of the planet Mars. To its north is Pavonis Mons, and north of that is Ascraeus Mons. The tallest volcano in the Solar System, Olympus Mons, is to its northwest. Its name comes from a corresponding albedo feature on a map by Giovanni Schiaparelli, which he named in turn after the legendary Roman forest of Arsia Silva. Historically, it was known as Nodus Gordii ("Gordian knot") before being renamed.
Құрылымы
Арсия Монс – салыстырмалы түрде төмен еңіспен және шыңында үлкен кальдерасы бар қалқандық жанартау. Үш Тарсис Монтес жанартауының ең оңтүстігінде орналасқан және экватордың оңтүстігіндегі жалғыз ірі Тарсис жанартауы. Жанартаудың диаметрі шамамен, ал биіктігі айналасындағы жазықтардан жоғары, ал шыңы 110 км (72 миль) енді. Оның шыңында атмосфералық қысым 107 паскальдан төмен. Олимп Монсын есептемегенде, көлемі бойынша белгілі ең үлкен жанартау осы. Арсия Монстың көлемі Гавайидегі Мауна-Лоадан 30 есе үлкен – ол Жердегі ең үлкен жанартау. Арсия Монс кальдерасы таудың магма резервуары таусылғаннан кейін өзіне құлап ішке қарай құлау арқылы қалыптасқан. Таудың беткейлерінде көптеген басқа геологиялық құлау белгілері бар. Кальдераның түбі шамамен 150 миллион жыл бұрын пайда болған. Қалқанның қимасы шамамен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай құлау белгілерінің жиынтығымен кесіледі. Қалқандағы құлау белгілері кальдера табанындағы шағын қалқандық жанартаулардың тізбегімен байланысты. Бұл сызық Тарсис дөңгелегіндегі басқаларына ұқсас маңызды жарылым болуы мүмкін. Бұл жарылым Арсия лавасының бастауы болуы мүмкін. Оңтүстік-батыстағы жарылыс аймағын Еуропалық ғарыш агенттігінің «Марс экспресс» ғарыш зонды егжей-тегжейлі суретке түсірді. 2004 жылы осы аймақтың жоғары ажыратымдылығы бар 3D картасы жасалды. Бұл суретте жартастар, көшкіндер және көптеген құлау белгілерін көруге болады. Жарылыстың соңындағы кең лава ағындарымен байланысты, бұл кальдера лавасын құрғатып, құлауға себеп болған аймақтарды ашуға мүмкіндік береді. Жанартаудың солтүстік-батыс беткейі оңтүстік-шығыс беткейінен айтарлықтай өзгеше және одан қатаң, ал осы ерекшеліктер мұздықтардың болуын көрсетеді.
Мүмкін пластиналар тектоникасы
Үш Тарсис Монте, солтүстікке қарайғы бірнеше кішкентай жанартаулармен бірге, шамалы түзу сызық құрайды. Бұл құбылыс Жерде "қызыл нүкте" жанартауларының тізбегін жасайтын плиталық тектониканың нәтижесі болуы мүмкін деген гипотеза бар.
Тарих
Марстағы ең жас жанартаулардың бірі – Арсия Монстың тарихындағы ең соңғы жарылыс эпизоды кальдерадағы кем дегенде 29 тесіктен және жанартаудың солтүстік-оңтүстік осі бойындағы етегіндегі жарылыстарды қамтыды. Бұл белсенділік шамамен 200–300 миллион жыл бұрын басталып, 10–90 миллион жыл бұрын аяқталған деп саналады, ал ең жоғары деңгейі 150 миллион жыл бұрын болған, онда кальдерадағы жарылыс қарқыны 1–8 км³ миллион жылға шаққанда құрады. Бұл соңғы төмен қарқындылық, жанартаудың болжамды 3400 миллион жылдық тарихындағы орташа 270 км³/миллион жылдық қарқындылықпен салыстырылады.
Ауа райы
Арсия Монста әр жыл сайын оңтүстік қыстың басында қайталанатын ауа райы құбылысы байқалады. Оңтүстік қыстың басталуына дейін күн сәулесі жанартаудың беткейіндегі ауаны қыздырады. Еңкейген беткейде су мұзы конденсатталып, 1000 км-ден астам қашықтыққа батысқа қарай созылатын бұлт түзеді. 2018 жылғы күзде бұл орографиялық бұлттың айқын нұсқасы байқалды, себебі планеталық шаңды дауыл ақыры басылды. Шаңның болуы осы құбылысты күшейтті. Бұл құбылыс Mars Express орбиталық станциясымен бірнеше рет тіркелді. Әлемдік климат моделін қолданатын зерттеу, Медуза фоссалары формациясы Аполлинарис Монс, Арсия Монс және, мүмкін, Павонис Монс тауларының ежелгі жанартау күлінен пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетті.
Мұздықтар
Соңғы зерттеулер Арсия Монстағы жоғары және төменгі қабаттардағы мұздықтардың болуын көрсетеді.