Кіріспе
Марстағы вулкан Аскрейус Монс – Марс планетасының Тарсис аймағында орналасқан үлкен қалқан тәрізді вулкан. Ол Tharsis Montes деп аталған үш қалқан тәрізді жанартаудың ең солтүстігінде және ең биігі болып табылады.
Ascraeus Mons /ə//'//s//k//r//iː//ə//s// //'//m//ɒ//n//z/ is a large shield volcano located in the Tharsis region of the planet Mars. It is the northernmost and tallest of three shield volcanoes collectively known as the Tharsis Montes.
Ашылу
Жанартаудың орналасуы классикалық альбедо ерекшелігі Аскрайус Лакусқа сәйкес келеді. Аскрайус Монсты 1971 жылы "Маринер-9" ғарыш кемесі ашқан. Бастапқыда бұл жанартау Солтүстік дақ деп аталған, себебі ол планетаны жапқан жаһандық шаң дауыл кезінде бетінде көрінетін төрт дақтың ең солтүстігі болды. Шаң басылғаннан кейін, бұл дақтардың өте биік жанартаулар екені және олардың шыңдары шаңды, төменгі атмосферадан жоғары көтерілгені анықталды.
Атауы
Аскрей Лакус Аскраның, Гесиодтың туған жерінің атымен аталыпты; грек тілінде "аскрай" сөзі "ауылдық" деген поэтикалық метафора. 1973 жылы вулканның аты ресми түрде Аскрайус Монс болып өзгертілді. Ең тік беткейлер қабырғаның ортаңғы бөлігінде орналасқан, ал негізге және шыңға қарай беткейлер тегістеледі, онда кең шыңдық плато мен кальдера (құлау кратері) кешені орналасқан. Вулканның солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жиектерінде орналасқан жанартаулық тетіктер – бұл вулканның жақын маңдағы бөліктерін көміп, 100 км-ден астам қашықтыққа созылатын кең лава алжапқыштарының немесе желдеткіштерінің көзі. Алжапқыштардың оңтүстік-батыс-солтүстік-шығыс бағыты Тарсис Монтес тауларының бағытына сәйкес келеді, бұл Марс қабығындағы ірі жарылыс немесе жарақтың алжапқыштар мен Тарсис Монтес тізбегінің бағытына жауапты екенін көрсетеді. Лава алжапқыштарының болуы вулканның нақты өлшемдері туралы пікірталас тудырады. Егер алжапқыштар ғимараттың бір бөлігі ретінде есептелсе, онда Аскрайус Монстың өлшемдері 375 × 870 км-ге жуық. Тарсис аймағының көп бөлігі сияқты, Аскрайус Монстың альбедосы (жарықтандыру қабілеті) жоғары және жылулық инерциясы төмен, бұл вулкан мен оның айналасындағы аймақтардың үлкен мөлшерде ұсақ шаңмен жабылғанын көрсетеді. (Марстың бетіне қараңыз.) Шаң бетіндегі топография мен геологияның көп бөлігін жасыратын немесе бұлдырататын қабатты құрайды. Тарсис биік орналасқандықтан шаңға толы болуы мүмкін. Атмосфераның тығыздығы шаңды жиналғаннан кейін жылжытуға және алып тастауға жеткіліксіз. Аскрайус Монстың шыңындағы атмосфералық қысым 100 паскальды (1.0 мбар) құрайды; бұл 600 паскальдық орташа беткі қысымның тек 17%-ы ғана. Аскрайус Монс Амазонияның орта және соңғы кезеңдерінде пайда болған лава ағындарынан тұратын жазықтармен қоршалған. Жазықтардың биіктігі шамамен 3 км-ге дейін (Марстың "теңіз" деңгейінен) жоғары, бұл вулканда орташа вертикальді рельефтің 15 км-ге жетеді. Дегенмен, жазықтардың биіктігі айтарлықтай өзгереді. Вулканның солтүстік-батысындағы жазықтың биіктігі 2 км-ден төмен. Вулканнан оңтүстік-шығысқа қарайғы жазықтар ең биік (>3 км). Аскрайус Монстың солтүстік-батысындағы лава жазықтарында 2010 жылдың қарашасында Марстың барлау орбитасындағы (MRO) HiRISE камерасы түсірген екі қара құлап шұңқыры бар (төмендегі галереяда көрсетілген). Бұл шұңқырлар Марс Одиссея ғарыш кемесі түсірген Арсия Монс маңындағы шұңқырларға ұқсас. Екі шұңқырдың ені 180 және 310 м, ал үлкен шұңқырдың тереңдігі шамамен 180 метр. Шұңқырлардың шығыс қабырғалары тік және ілгері шығып тұрған жартастардан тұрады. Екі шұңқырдың түбінде де шөгінділер мен үлкен тастар бар. Кейбір жағдайларда олар жер асты лава үңгірлеріне кіреберістерді белгілеуі мүмкін.
Геология
Аскрайус Монс мыңдаған сұйық базальттық лава ағындарымен құрылған. Оның үлкен өлшемінен басқа, ол Гавай аралдарындағыдай жер бетіндегі қалқан тәрізді жанартауларға ұқсайды. Аскрайус Монстың беткейлері тар, лоба тәрізді лава ағындарымен және лава арналарымен жабылған. Көптеген лава ағындарының жиектерінде бөгеттер бар. Бөгеттер – лава ағындарының шеттерінде қалыптасқан параллель қыртыстар. Ағынның салқындаған, сыртқы жиектері қатып, ішінде ағып жатқан балқыған лаваның орталық арнасын қалдырады. Жартылай құлаған лава түтіктері шұңқырлы кратерлер тізбегі түрінде көрінеді. Аскрайус Монстағы лава ағындарының құрылымын зерттеу арқылы геологтар лаваның реологиялық қасиеттерін және оның атылу кезіндегі ағылу жылдамдығын есептей алады. Нәтижелер лаваның жоғары сұйық (төмен тұтқырлық) және төмен шыдамдылыққа ие екенін көрсетеді, бұл Гавай және Исландия базальттық лаваларына ұқсайды. Орташа ағылу жылдамдығы шамамен 185 м³/с. Бұл көрсеткіштер Гавай және Исландияда байқалғанмен салыстырмалы. Жердегі радарлық зерттеулер Аскрайус Монстың радарлық эхосының күштілігі планетадағы басқа жанартау құрылымдарына қарағанда жоғары екенін көрсетті. Бұл Аскрайус Монстың беткейлеріндегі лава ағындары қалың Аа типіндегі ағындардан тұрады деген болжамды тудырады, бұл қорытынды лава ағындары морфологиясының фотогеологиялық талдауымен расталады. Аскрайус Монстың беткейлері көптеген төменгі, дөңгелек терраса тәрізді құрылымдардың жанартаудың шыңына концентрлі орналасуынан туындаған сырғанау көрінісіне ие. Террасалар 30-50 км арақашықтықта орналасқан, ұзындығы 100 км-ге дейін, радиалды ені 30 км, биіктігі шамамен 3 км. Жеке террасалар жанартаудың айналасында үздіксіз емес, бір-бірімен жабысып, аралас үлгі қалыптастыратын доға тәрізді сегменттерден тұрады. Олар жанартаудың беткейіндегі қысымның салдарынан пайда болған итермелі жарылыстардың беткі көрінісі деп түсіндіріледі. Беткейлік террасалар Олимп тауында және басқа Тарсис қалқандық жанартауларында да жиі кездеседі. Қысымды күштердің көзі әлі де талқыланып жатыр. Беткейлік террасалар жанартаудың қысылудан зардап шегуіне, жанартаудың үлкен салмағына байланысты астыңғы литосфераның иілуіне, магма камерасының инфляциясы мен дефляциясының циклдарына немесе беткейлік гравитациялық құлауға байланысты болуы мүмкін. Бұл таудың оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс шеттеріндегі жарылыстар немесе беткейлік тетіктер лаваның көздері болып табылады. Жарылыстар көптеген тар, ойық тәрізді депрессиялардың бірігуінен пайда болған. Кей жерлерде депрессиялар аралдар мен сұйықтық эрозиясын көрсететін басқа да ерекшеліктері бар иілгіш арналарды құрайды. Арналар негізінен сумен немесе лавамен қалыптасқандығы әлі де талқыланып жатыр, бірақ ұқсас ортаны (мысалы, Гавай, Ай, Марстағы басқа жерлер) және көптеген зерттеушілердің морфологиялық ерекшеліктерін кеңінен зерттеуі нәтижесінде вулкандық шығу тегінің болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Кальдера кешені төрт біріккен кальдерамен қоршалған орталық кальдерадан тұрады. Орталық кальдераның диаметрі 24 км, тереңдігі 3,4 км және ол құлап қалған құрылымдардың ең жасы. Кратерлерді санау нәтижесінде орталық кальдераның жасы шамамен 100 миллион жыл (млн жыл) екені анықталды. Айналасындағы кальдералардың жасы шамамен 200, 400 және 800 млн жыл немесе одан да ертерек болуы мүмкін. Негізгі кальдераның оңтүстік-шығысындағы шағын, ішінара сақталған депрессияның жасы 3,8 миллиард жыл (млрд жыл) болуы мүмкін. Егер жас деректері дұрыс болса, онда Аскрайус Монс Марстың тарихының көп бөлігінде белсенді болған болуы мүмкін. Бұл аймақта ерекше, желкен тәрізді жапырақ тәрізді шөгінділердің аймағы орналасқан. FSD концентрлі қырқалардың жартылай шеңберлі аймағымен шектелген дөңгелек жер аумағынан тұрады. Осыған ұқсас шөгінділер басқа екі Тарсис тауында – Павонис Монс және Арсия Монс, сондай-ақ Олимп тауының солтүстік-батыс шеттерінде де кездеседі. Аскрайус Монстағы FSD Тарсис тауларындағы ең кішкентайы болып табылады, оның ауданы 14 000 км² және жанартаудың түбінен шамамен 100 км-ге дейін созылады. Бұл шөгінділердің пайда болуы ондаған жылдар бойы пікір тудырды. Алайда, соңғы геологиялық дәлелдер FSD мұздықтардың қалдырған шөгінділері екенін көрсетеді, олар жоғары көлбеулік кезеңінде жанартаулардың бөліктерін жапқан. Жоғары көлбеулік кезеңдерінде (осілік еңіс) полярлық аймақтарға күн сәулесінің көп мөлшері түседі. Полюстерден атмосфераға көбірек су түсіп, салқындатылған экваторлық аймақтарда мұз немесе қар түрінде конденсацияланады. Марс өзінің көлбеулігін шамамен 15°-тан 35°-қа дейін 120 000 жылдық циклдарда өзгертеді.