Кіріспе

Италиядағы бұрынғы герцогтік (1395–1447; 1450–1796)

Милан герцогтығы – Солтүстік Италиядағы мемлекет, 1395 жылы Миланның сол кездегі билеушісі Джан Галеаццо Висконти және 1277 жылдан бері қаланы басқарып келген Висконти әулетінің мүшесі құрған. Ол кезде оған жиырма алты қала және Монферрат төбелерінің шығысындағы ортаңғы Падан жазығының кең ауылдық аймағы кірген. Көптеген жылдар бойы герцогтық батысында Савойя, шығысында Венеция, солтүстігінде Швейцария Конфедерациясымен шектесіп, оңтүстікте Жерорта теңізінен Генуямен бөлінген. Герцогтық 15 ғасырдың басында ең үлкен аумақты алып, қазіргі Ломбардияның көп бөлігін, сондай-ақ Пьемонт, Венето, Тоскана және Эмилия-Романьяның аймақтарын қамтыды. 15 ғасырдың соңынан бастап Милан герцогтығы үшін Киелі Рим империясы мен Франция Корольдігі күресті. 1556 жылдан бастап Габсбургтар Испаниясының билігінде болды, ал 1707 жылы Испания мұрагерлік соғысы кезінде бос императорлық иелік ретінде Габсбургтар Австриясына өтті. Герцогтық 1796 жылға дейін Австрияның құрамында болды, одан кейін Наполеон Бонапарт басқарған француз әскері жаулап алды. Бір жыл өткен соң, Кампо-Формио шарты бойынша Австрия оны жаңа Цизальпин Республикасына өткізгендіктен, герцогтық таратылды. Наполеон жеңілгеннен кейін 1815 жылғы Вена конгресі оның жойған көптеген мемлекеттерді қалпына келтірді, бірақ Милан герцогтығын қалпына келтірмеді. Оның орнына, бұрынғы аумағы Австрия императорының басқаратын Ломбардия-Венеция Корольдігінің бір бөлігіне айналды. 1859 жылы Ломбардия Пиемонт-Сардиния Корольдігіне берілді, ол 1861 жылы Италия Корольдігіне айналды.

Өмірбаян

Милан қаласының тағдыры XIII ғасырдан бастап Висконти әулетімен тығыз байланысты болды, олар қаланың коммунасынан мұра еткен аумақтық кеңею саясатын жаңартып, қайта бастады. Ломбардия қаласын басқарған алғашқы Висконти өкілдерінің бірі – 1262 жылы архиепископ сайланған және 1277 жылы Дезио шайқасында Делла Торре әулетін жеңген Оттоне Висконти болды. Келесі ғасырдың бірінші жартысында оның туған інілері мен шөберелері Миланды басқаруға келді: Маттео I, Галеаццо I, Аццоне және архиепископ Джованни, Висконти әулетінің ықпалын айналасындағы өңірлерге кеңейтті. Олардың ізбасарлары: Маттео II, Бернабо және Джан Галеаццо ғасырдың екінші жартысында да кеңею және бекіту саясатын ұстанып, жүзеге асырды. Күшті әулеттің түрлі мүшелері арасындағы шиеленістерден кейін, 1385 жылы Бернабоның шөбересі Джан Галеаццо Висконти төңкеріс жасап билікке келді және Солтүстік Италияға шашырап кеткен кең отбасылық иеліктерді біртіндеп біріктірді. Оның үстемдігінде болған аймақтар бір жыл ішінде Джан Галеаццоға 1,200,000 алтын флориннен басқа, тағы 800,000 қосымша субсидия әкелді деседі.

Висконти билігі (13951447)

Герцогтік ресми түрде 1395 жылғы 11 мамырда құрылды, осы күні Миланның Dominus Generalis – Джан Галеаццо Висконти, Богемияның Вацлав Прагада қол қойған диплом арқылы Милан герцогы атағын алды. Тағайындама 1395 жылғы 5 қыркүйекте Миланда ратификацияланды және тойланды. Джан Галеаццо Висконти жаңа герцогтық туында Висконти бишонесін императорлық бүркітпен біріктіруге рұқсат алды. 1395 жылғы дипломда белгіленгендей, герцогтік Адда және Тичино өзендері арасындағы Миланды қоршаған аумақты қамтыды, бірақ Джан Галеаццо Висконтидің иеліктері одан әрі кеңейіп, 26 қаланы қамтыды және Пьемонттан Венетоға, ал қазіргі Тичино кантонынан Умбрияға дейін созылды. Осылайша, XV ғасырда Милан Италия түбегіндегі бес маңызды мемлекеттің біріне айналды. Висконти әулеті дерлік бір ғасыр бойы иеліктерін кеңейтіп келді, бұл Azzone Visconti, Luchino Visconti, Giovanni Visconti, Bernabò Visconti және Gian Galeazzo Visconti биліктері кезінде жүзеге асты: Azzone Visconti билігінде Пьемонттағы Осола 1331 жылы, содан кейін Бергамо және Павия (Ломбардия) мен Новара (Пьемонт) 1332 жылы, Понтремоли (Тоскана) 1333 жылы, Верчелли (Пьемонт) және Кремона (Ломбардия) 1334 жылы, Ломбардия қалалары Комо, Крема, Лоди және Валтеллина 1335 жылы, Бормио (Ломбардия) және Пьяченца (Эмилия) 1336 жылы, Брешия және Камоника 1337 жылы жауланды. Лучино мен Джованни Висконти ағайындар 1342 жылы Беллинзонаны (қазіргі Швейцария), 1346 жылы Парманы (Эмилия), ал 1347 жылы Пьемонттың оңтүстік-батысындағы Тортона, Алессандрия, Асти және Мондови сияқты бірнеше аумақтарды қосты. Бернабо 1371 жылы Реджио-Эмилияны, 1380 жылы Рива-дель-Гарданы басып алды, ал Джан Галеаццо Миланның иеліктерін едәуір кеңейтті, бірінші кезекте шығысқа қарай, Венеция қалаларын – Веронаны (1387), Виченцаны (1387), Фелтрені (1388), Беллуноны (1388) және Падуаны (1388-1390 жылдары қысқа мерзімге) жаулап алды, содан кейін оңтүстікке қарай, 1399 жылы Тосканадағы Лукканы, Пизаны және Сиеннаны, 1400 жылы Умбриядағы Перуджаны, 1402 жылы Эмилиядағы Болоньяны, сондай-ақ 1402 жылы Умбриядағы Ассизиді басып алды.

Амброзия Республикасы (14471450)

Висконтидің соңғы герцогы Филиппо Мария 1447 жылы ер бала мұрагерсіз қайтыс болғанда, миландықтар «Алтын Амброзиялық Республиканы» жариялады, ол көп ұзамай көрші елдердің көтерілістері мен шабуылдарына ұшырады. 1450 жылы жалдамалы әскербасы Франческо Сфорца, бұрын Филиппо Мария Висконтидің заңды емес қызы Бьянка Марияға үйленгеннен кейін, қаланы жаулап алып, герцогтікті қайта орнатып, Сфорца әулетін құрды.

Бірінші Сфорцаның билігі (14501499)

Венеция республикасы Ломбардияны кеңейту ниетінен бас тартпады, сондықтан Неаполь патшасы Арагонның Альфонсо V және император Фредерик III-мен бірлесіп, Франческо I Сфорца мен оның одақтастарына қарсы одақ құрды. Алайда, Осман түріктері бағындырған Константинопольдің құлауы Эгей теңізіндегі венециялық иеліктердің тұрақтылығына қауіп келтірді және 4 жылдық соғыстан кейін 1454 жылы Лоди бейбіт шартына қол қойылды. Бұл құжат бойынша Франческо Сфорца Милан герцогы, ал Арагон Альфонсосы Неаполь патшасы ретінде мойындалды, Венеция Республикасы өзінің билігін Аддаға дейін кеңейтті және түріктерге қарсы қасиетті Итальяндық лига құрылды. Лоди бейбіт шартымен қамтамасыз етілген саяси тепе-теңдік Флоренция Республикасының билеушісі Лоренцо де Медичидің өліміне және 1494 жылы Франция королі Карл VIII-нің Италияға басып кіруіне дейін сақталды, тек кейбір швейцариялық шабуылдар Люцерн бейбіт шартына әкелді. Франческо Сфорцаның ұлы Галеаццо Мария, көптеген адамдар оның тирандықпен үкім сүргенін санағандықтан, қастандық нәтижесінде өлтірілді. Оның ұлы Джан Галеаццо анасы Савойя Бонаның регенттігімен билік етті, оның ағасы Людовико иль Моро герцогтіктің тағына қол сұққанға дейін. Франческо Сфорцаның ұлы Людовико иль Моро, жүрегіндегі інісі Джан Галеаццоның қамқорлығын алуға және оны Павиядағы Висконти қамалына қамауға қол жеткізді, ол 1494 жылы осылай құпия жағдайда қайтыс болды, көптеген күдіктер Людовиконың өзіне жиналды. Осыдан кейін Людовико мен Арагонның Фердинанд II арасындағы қарым-қатынас нашарлады: Джан Галеаццо Неаполь патшасының қызына үйленген, ол заңды мұрагердің жағына шықты. Людовико иль Моро Франция королі Карл VIII-ге Неаполь патшалығын қайтарып алуға шақырды, өйткені 1442 жылға дейін Неаполь тағы Карлдың ата-бабалары, Анжу үйінің Капетиялық тармағына тиесілі болған. 1494 жылы Карл VIII Неапольді бағындырып, итальян мемлекеттері арасындағы тепе-теңдікті бұзды және Итальян соғыстарын бастады.

Бірінші француз билігі (1499-1512)

1495 жылы Карл VIII көптеген итальян мемлекеттері, Киелі Рим империясы, Испания империясы және Англия патшалығы құрамына кірген Лига тарапынан түбекшенің құрамынан қуылды, бірақ үш жыл өткен соң, 1498 жылы Франция королі атанған Орлеан герцогы Людовик XII Милан герцогтігіне құқығын талап етті: оның бір атасы, Луи Орлеанский, 1389 жылы герцог Жан Галеаццоның қызы Валентина Висконтиге үйленген еді, олардың неке шартында Висконти әулетінің тоқырауы жағдайында Милан герцогінің титулы Валентинаның ұрпақтарына өтетіні белгіленген. Висконтилердің заңды мұрагері екенін мәлімдеген Людовик XII 1499 жылы Милан мемлекетіне шабуыл жасап, Людовико-иль-Мороны қуды. Бұрынғы Сфорца билеушісі альпі арғы әскерлерге қарсы тұруға тырысты, тіпті императордан көмек сұрады, бірақ тек қысқа мерзімге ғана астананы және бірнеше жерді қайтарып алуға қол жеткізді. 1500 жылы Новарада жеңіліске ұшырап, тұтқынға алынды, Францияға, Лош қамалына жер аударылды, онда 1508 жылғы 27 мамырда қайтыс болды.

Екінші Сфорцаның билігі (15121515)

Людовик XII 1512 жылға дейін Милан герцогы болып қалды, одан кейін швейцариялық әскер француздарды Ломбардиядан қуып шығып, Людовико-иль-Мороның ұлы Максимилиан Сфорцаны Милан тағына орналастырды. 1512 мен 1515 жылдар аралығында швейцариялық кантондар герцогтыққа де-факто билік етті.

Екінші француз билігі (15151521)

Франциск I патшаның тұсында француз королі Милан герцогтігі үстінен егемендігін қайта орнатуға қол жеткізді. 1515 жылы, швейцариялық әскердің жеңіліске ұшыраған қанды Мариньяно шайқасынан кейін, француз патшасы Максимилианды тақтан түсіріп, герцогтіктің тағына отырды. Жеңіліске қарамастан, швейцариялықтар Готтард жотасынан Комо қақпаларына (қазіргі Тичино кантоны) дейінгі жол бойындағы аумақтарды сақтап қалды. 1516 жылғы Нойон шарты Милан герцогтігінің француздарға тиесілігін растады. Франциск Валуа 1521 жылға дейін герцогтікті басқарды, содан кейін Испания королі және қасиетті Рим императоры Карл V, Максимилианның інісі Франческо II Сфорцаны герцогтіктің тағына отырғызды.

Үшінші және соңғы Сфорца билігі (15211535)

1525 жылғы 24 ақпанда Павия шайқасында француздардың шешуші жеңілісінен кейін, Карл V-нің күштері Италия түбегінде берік орналасып, Франческо II Сфорца Карлға қарсы Коньяк лигасына қосылды: оның ішінде Венеция Республикасы, Флоренция Республикасы, Папа Клемент VII және Франция Корольдігі болды. Герцог Карл әскерлері тарапынан тез жеңіліске ұшырады, бірақ герцогтіктің бірнеше қалалары мен бекіністерін бақылауда ұстап қалды. Венеция Республикасының көмегімен, Миланға императорлық талаптарды қайтару шартымен, бүкіл Апулия жағалауын (Бриндизи, Монополи, Галлиполи, Полигнано, Лекче, Бари және Трани) Венеция Республикасына берді, сондай-ақ Карл V венециялықтармен қақтығысуды қаламайтындығы және оның табысқа жету мүмкіндігінің болмауы себебінен, өйткені венециялықтар Миланның шетелдік державалардың қолына тиюіне қатты алаңдады, себебі олар өздерін «оны басып алуға және ұстап тұруға қабілетсіз» деп есептеді. Франческо II Сфорца 1535 жылы мұрагерсіз қайтыс болды, бұл таққа талапкерлік мәселесін қайта көтеруге себеп болды. Осы кезеңде, нақтырақ айтқанда 1532 жылы, Франческо II Сфорца Рим папасы Клемент VII-ден Вигевано қаласын, оның отбасының тарихи түрде тығыз байланыста болған қаласын, Вигеванасконың астанасы етіп жариялауды сұрады және ол сұраныш қабылданды, бұл қала 1530 жылы сол тәртіппен қала және епископтық атағын алған болатын.

Испанияның Габсбургтер билігі (1556 1707)

Император Карл V 1535 жылдан бастап герцогтікті иеленді және ақырында 1556 жылдан бастап оны Испания королі Филипп II-ге берді. Француздар 1559 жылғы Като-Камбрезис шартында герцогтіктің Габсбург Испаниясына тиесілігін мойындады. Милан герцогтігі испандық Габсбургтердің билігінде 1701–1714 жылдардағы Испания мұрагерлік соғысына дейін қалды, сол кезде австриялықтар оны басып алды (1701) және 1707 жылғы Милан конвенциясымен, ал 1713 жылғы Утрехт бейбіт шартында ресми түрде иеленді.

Австрия Габсбургтер билігі (1714 1796)

Герцогтық 1796 жылы Наполеон Бонапарттың француз армиясы шапқанға дейін Австрияның билігінде болды. 1797 жылы Кампо-Формио шарты бойынша Австрия герцогтықтың құқығын өткізді, ол жаңа Цизальпин Республикасының орталық бөлігін құрады.

Әскери

1535 жылдан бастап испан вице-корольдерінің билігінде Милан испан патшасының әскерін қамтамасыз етушілердің біріне айналды. Ол кезде Ломбардия әлемдегі ең дамыған өндірістік және сауда экономикасына ие болды, осылайша испан әскері үшін құнды активке айналды: стратегиялық маңызы зор қару-жарақ қоймасы. Грегори Ханлон. "Әскери дәстүрдің күңдесуі: Итальяндық аристократия және еуропалық қақтығыстар, 1560–1800". Routledge: 1997. 54-бет. Милан ресурстармен қатар сарбаздарды да жеткізді. 1635–1659 жылдардағы франко-испан соғысы барысында Милан Испания коронасына жылына орташа есеппен 4000 сарбаз жіберіп, олардың жалақысын төледі. Осы сарбаздардың көп бөлігі Голландия штат армиясына қарсы Нидерландта (Төмен елдерде) қызмет етті.

Мұра

Наполеон жеңілгеннен кейін, 1815 жылғы 9 маусымда Вена конгресінің қаулыларына сәйкес, Милан герцогтігі қайта құрылмады. Оның орнына герцогтік Ломбардия-Венеция Корольдігінің құрамына енді, ол Австрия империясының бір бөлігі болды және Австрия императоры оның королі атанды. Бұл корольдік 1866 жылы қалған бөлігі Италия Корольдігіне қосылған кезде таратылды.