Кіріспе

Эквадор – көпмәдени және көпұлтты мемлекет, халқының көпшілігі еуропалық және американдық түпкі тектес ата-бабаларының қосылуынан пайда болған. Эквадор халқының қалған 10 пайызы Атлант мұхитының шығысынан, негізінен Испания, Италия, Ливан, Франция және Германиядан келген. Эсмеральдас және Чота аймақтарында африкалық әсер, жалпы саны 10 пайыздан аспайтын афроэквадорлықтардың арасында күшті. Эквадорлықтардың шамамен 80 пайызы Рим-католиктері, бірақ жергілікті халық христиандық сенімдерін ежелгі дәстүрлермен үйлестіреді. Эквадордың нәсілдік құрамы: 70 пайыз метистер (американдықтар мен ақтардың араласуынан туған), 7 пайыз американдықтар, 12 пайыз ақтар және 11 пайыз қаралар. Эквадорды төрт географиялық ерекше аймаққа бөлуге болады: Коста (жағалау), Сьерра (таулы аймақ), Эль-Ориенте (шығыс; Амазония аймағын қамтиды) және Галапагос аралдары. Елдегі ең ірі екі қала – биік жатқан Кито мен жағалаудағы Гуаякильдің тұрғындары арасында шиеленіс пен жаман қарым-қатынас бар. Бұл екі қаладағы орталықтандырушылық көршілес провинциялардың наразылығын тудырады. Жағалау мен таулы аймақтар арасындағы мәдени айырмашылықтар испандықтар келгенге дейінгі дәуірге дейін барып жетеді, себебі Сьеррада инкалардың күшті ықпалы болған, ал жағалауда Вальдивия, Моче сияқты инкаларға жатпаған халықтар сиреп қоныстанған. Колонизациядан кейін аймақтық ерекшеліктер күшейіп, дамыды, жағалауда пан-еуропалық және африкалық мәдениеттердің ықпалы зор болды, ал Сьеррада тек жергілікті мәдениеттер сақталды. Екі аймақ арасындағы антагонизм елді екі бөлек этникалық сана мен ұлттық бірегейлікке бөліп тастады. Аймақтар арасындағы дұшмандық ұлттық экономикалық прогреске кедергі келтіреді, өйткені бір аймақтағы немесе екінші аймақтағы дамуға наразылықпен қаралады.

Тарих

Эквадорда Инка империясынан заманалар бұрын, Эквадордың этникалық-мәдени негізін қалыптастырған көптеген ежелгі өркениеттер өмір сүрді. Эквадорда Хорре және Вальдивия сияқты көптеген өркениеттер гүлденді, соның ішінде Вальдивия Америка құрлығындағы басқа өркениеттерге дейін барған тарихқа ие. Инкалардың жаулап алуына дейін және оның кезінде Эквадорда Кито (қазіргі Кито қаласының жанында), Канар (қазіргі Куэнка қаласының маңында) және Лас-Вегас мәдениеті (Гуаякильдің жанында) сияқты ең танымал тайпалар болды. Әр өркениет өзінің ерекше сәулетімен, керамикасымен және діни сенімдерімен дамыды, ал кейбіреулері археологтар тарапынан даулы деп танылған жазу жүйесін жасады (инкалар мұндай жетістікке жете алмады). Ұзақ жылдар бойы ерлікпен қарсылық көрсеткен Канар тайпасы Инка империясының кеңеюіне бағынып, олардың құрамына шала ассимиляцияланды. Инкалар – Перуде пайда болған және бір ғасырдың ішінде қуатты империя құрған дамыған қоғам еді. Олар Перуді биледі және Колумбия мен Чилидің орталық бөліктеріне, сондай-ақ Эквадорға дейін өз ықпалын таратылды. Хабар алмасу үшін олар мыңдаған шақырымға созылған тас жолдарды салды, оларды елшілер пайдаланды. Бұл елшілер империяның жағдайы туралы ақпаратты жеткізді, кейде олардың құпиялылығын сақтау үшін кипу деп аталатын түйіндеу жүйесі қолданылған деседі. Қызықтысы, Канар, Кито және Кара тайпалары Тупак Юпанкинің әскерлерін бірнеше жылға тоқтата алды, бірақ оның ұлы Хуайна Капакқа қарсы тұруда сәтсіз болды. Эквадорды жаулап алғаннан кейін Хуайна Капак тайпаларға инкалардың ресми тілі – кечуа (немесе кичуа) тілін қолдануды бұйырды, ол тіл бүгінгі күнге дейін Эквадорда кеңінен қолданылады. Канар тайпасы Эквадордағы ең күшті және қаһарлы тайпа болды, олардың құлдырауынан кейін солтүстік жерлерді жаулап алу жеңілдеді. Жеңісін тойлау үшін Тупак Юпанки қазіргі Куэнка қаласы орналасқан Томебамба деген үлкен қала салуға бұйрық берді. Ол ежелгі Канар қаласының орнында Пумапунго деп аталатын сарай салдырды. 1526 жылы қайтыс болған Хуайна Капак империяны екі ұлы – Атауальпа мен Хуаскар арасында бөлді. Атауальпа солтүстіктегі Китодан, ал Хуаскар оңтүстіктегі Кускодан билік жүргізді. Хуаскар мен Атауальпа империяның барлығына ие болғысы келді, олар аумақты бөлісе алмады, сондықтан ішкі соғыс басталды. Франсиско Писарро 1532 жылы 180 қарулы әскерімен Эквадорға келді, оның мақсаты алтын табу еді. Бірнеше жыл бұрын Писарро жағалауға бейбіт сапармен келген болатын, ол Колумбияда ішкі қалаларда зор алтын қоры бар екені туралы әңгімелерді естіген. Бұл жолы ол Мексикадағы Эрнандо Кортестің ізін басқандай, инкаларды жаулап алуды көздеді. Ол Атауальпаның ағасы Хуаскарға қарсы соғыста жеңіске жеткен сәтіне тап келді. Писарро билеушіні тұтқындап, одан зор сомада ақша талап етті, содан кейін оны өлімге кесті. Испан губернаторлары Эквадорды шамамен 300 жыл бойы басқарды, алдымен Лиманың вице-корольдігінен, кейін Гран-Колумбияның вице-корольдігінен. Испаниялықтар римдік католицизмін, колониалды сәулетті және испан тілін енгізді. 1822 жылы тәуелсіздік жеңіліске жетті, осы кезде Оңтүстік Американың белгілі азат етушісі Симон Боливар Сукремен бірігіп, Пичинча шайқасында испан әскерін жеңді.

Өңіршілдік

Әр аймақ өзінің ерекше географиялық ерекшеліктеріне сәйкес бөлінеді, бұл жеке аймақтық мақтаныш сезімін қалыптастырады. Гуаякиленостар, Жағалау Эквадорлықтары мен Квитенос, Тау Эквадорлықтары арасындағы ең күрт аймақтық бәсекелестік немесе жаулық байқалады. Осы аймақтық сезім елдестер арасында үлкен тосқауылдар тудырды. Күшті аймақтық көзқарас ұлттық экономикаға зиян келтірді, себебі әр аймақ пен оның халқы ұлттық экономиканың өсуіне кедерес келтірсе де, екінші аймақтың экономикасын дамытуға бағытталған кез келген қадамнан тартынды. Соғыс кезінде аймақтық көзқарас азайды, бірақ кейбір адамдар өз еліне қастық жасап, қарсыласының жеңілуін қалағандықтан құпия ақпарат бергені туралы хабарлар бар; мысалы, Тавантинцума кезінде біреу жау әскерлеріне ақпарат жіберген деген айыптаулар айтылды.

Отбасы

Эквадорлықтар отбасылық қарым-қатынасқа ерекше мән береді, соның ішінде жақын және туысқандық байланыстарға. Көптеген дамыған елдерден өзгеше, эквадорлықтар бірнеше буынды үйлерде тұрады, онда қарттар мен кішкентай балалар бірге өмір етеді. Эквадорда "падринолар" деп аталатын тәрбиешілер маңызды рөл атқарады, олар тәрбиеленушілеріне қаржылық және психологиялық қолдау көрсетуге міндетті. Отбасылар екі жолдың бірімен құрылады: Азаматтық неке (ер және әйел арасындағы қарым-қатынасты заңды түрде бекітудің ресми жолы, оны барлық некелескен жұбайлар өтуі тиіс) және бостандық одағы (ер және әйел ресми рәсімдерсіз отбасы құруға келіседі). Эквадор Конституциясы бостандық одағындағы отбасы мүшелеріне заңды түрде құрылған кез келген отбасы сияқты бірдей құқықтар мен міндеттер береді. Эквадорда отбасы құрылымы мен әлеуметтік-мәдени құрылым әртүрлі, бұл адамдардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты. Жалпы алғанда, жоғарғы топтар ақ американдық немесе ақ еуропалық өмір салтын, әдет-ғұрыптарын және мәдениетін көбірек қабылдайды. Ал төменгі топтар жергілікті халықтың әдет-ғұрыптарын, өмір салтын және мәдениетін кеңінен қабылдайды. Бұл эквадорлықтар арасында үлкен контрасттарға алып келеді, нәтижесінде дерлік параллель қоғамдар құрылады.

Ерлі-зайыптылар рөлдері

Эквадорда әйелдер әдетте балаларды тәрбиелеуге және күтуге, сондай-ақ күйеулерін баптауға жауапты, ал дәстүрлі түрде ерлер бұл мәселеде толығымен қатыспайтын. Бірақ бұл өзгеріп келеді, себебі көбірек әйелдер жұмысқа орналасып, нәтижесінде ерлер үй шаруасын жасап, балаларына көмектесе бастады. Бұл өзгеріске Элой Альфароның 1906 жылғы либералды революциясы зор ықпал етті, оның арқасында эквадорлық әйелдер жұмыс істеу құқығына ие болды. Әйелдерге сайлау құқығы 1929 жылы берілді. Дәстүрлі әлеуметтік құрылымдарға байланысты қыз балалар ұлдарға қарағанда ата-аналарынан көбірек қорғалады. 15 жасқа келген қыздар көбінесе "Fiesta de Quince Años" деп аталатын дәстүрлі кештер өткізеді. "Квинсеянера" термині кешті емес, қызды білдіреді. Кеште мерекелік тағамдар мен билер болады. Бұл ересек өмірге қадам басқан немесе дебютанттар кеші Латын Америкасының көптеген елдерінде кездесетін дәстүр, ол американдық "sweet sixteen" кештерімен салыстыруға болады. Бұл ерекше шарада кейде ересектікке жеткенін көрсету үшін қуыршақ сыйға беріледі.

Теледидар және кино

Эквадордағы кинотеатрларда көрсетілетін фильмдердің көпшілігі АҚШ пен Испаниядан келеді. Фильмдер көбінесе ағылшын тілінде болады және испан тілінде субтитрлермен көрсетіледі, бірақ кейде отбасылық фильмдер үшін толыққанды аударылады. Эквадор кинокомпаниясы 1924 жылы Гуаякиль қаласында құрылды. 1920-жылдардың басынан 1930-жылдардың басына дейін Эквадор өзінің Киноның алтын ғасыры дәуірін бастан өткерді. Дегенмен, дыбыстық фильмдердің пайда болуымен кино өндірісі төмендеді. Джим Ханон режиссерлік еткен "Бейнездің қақпасынан тыс" (2002) фильмі 1950 жылдары уаорани тайпасының қолынан қаза тапқан бес миссионер туралы деректі фильм. Ол 2006 жылы Голливудта түсірілген "Сыңқырдың соңы" фильмінде осы оқиғаны қайта өрнектеді. Фильмнің көп бөлігі Панамада түсірілді. Эквадорлық Камило Лузуриаганың "Маркс пен жалаңаш әйел арасында" (Entre Marx y una Mujer Desnuda, 1995) фильмі феодалдық жүйелер мен мемлекеттік төңкерістердің іздерімен қиналған елде өмір сүрген жас эквадорлық солшылдардың өміріне бір көрініс сыйлайды. Ол Хорхе Энрике Адумның романы негізінде түсірілген.

Ас мәзірі

Эквадорлықтың күні, кем дегенде тамақтану тұрғысынан, кешкі астан емес, түскі асқа бағытталған. Әр аймақтың, халықтың және мәдениеттің тағамдары әртүрлі болғандықтан, ерекше эквадорлық тағам деп айтуға болатын ештеңе жоқ. Мысалы, Костено (жағалау тұрғындары) балық, сиыр еті, бұршақ, күріш және банандарды (жасыл, піспеген банандарды) ұнатады, ал таулы аймақтардағы Серранолар шошқа еті, тауық еті, жүгері, картоп және ақ жүгері ұнтағынан жасалған мотеді жақсы көреді. Эквадор асханасының жалпы мысалдарына патаконес (майда қуырылған, езілген, содан кейін қайта қуырылған жасыл банандар), лапингачос (табада қуырылған картоп шарлары), секо де чиво (ечки етінен жасалған қайнатылма) және фанеска (бұршақ, меріш және жүгеріден жасалған сорпа), дәстүрлі түрде Пасхада беріледі. Тағы да аймақтық мысалдарға жағалаудан келген севиче, чурраско және жағалаудағы ең танымал тағам – энцебольядо жатады.