Кіріспе

Ежелгі Таяу Шығыс қаласы Хешбон (сондай-ақ Хесбон, Эсебон, Эсбус, Эсебус; حشبون, Эсебус, חשבון Ḥešbōn, Ἐσεβών, Ἐσσεβών, Ἐσβούτα, Ἐσβούς, Ἔσβους, Ἔξβους) – қазіргі Иордан Корольдігіндегі Иордан өзенінің шығысында орналасқан, кем дегенде екі түрлі ежелгі қала. Тарихи тұрғыдан, бұл қалалар ежелгі Аммон территорияларында болған. Қола дәуіріндегі, библейлік Сихон патшасының Хешбонының орны әлі анықталған жоқ. Рим және Византия кезеңдеріндегі Эсбус қаласы араб тілінде Tell Hisban немесе Tell Ḥesbān деп аталатын төбе (археологиялық үйінді) ретінде табылған.

Телл-Хисбанның орналасқан жері

Римдік және Византиялық қала Хесбан немесе Хисбан деп аталатын қираған жерде орналасқан деп саналады, бұл Амманның оңтүстік-батысында және Мадабаның солтүстігінде, Моаб тауларының ең биік шыңдарының бірінде жатыр. Осы жердің шығысында үлкен қираған су қоймасы орналасқан, ал қаланың төменгі жағында көз орналасқан.

Ешбонда болған оқиғалар

Ежелгі Ешбұн Иордан өзенінен шығысқа қарай орналасқан. Израиль ұлдары Уәде етілген жерге кірген кезде осы қаланың жанынан өтті, және ол Рубен тайпасына берілді; кейін Ғад тайпасына берілді және Мерариліктерге арналған леуілік қалаға айналды. Хешбұн Танахта, Асыл кітаптар мен Екінші заң кітабында аморлық патша Сихонның (Сехон деп те аталады) астанасы ретінде еске алынады. Киелі жазбаларда Мұса басшылығымен Мысырдан шыққан ізраилдіктердің Сихонды жеңгені туралы айтылады. Хешбұн, аморлықтардың патшасы Сихонның астанасы болғандықтан, ерекше аталып келеді: «Өйткені Хешбұн – аморлықтардың патшасы Сихонның қаласы еді, ол бұрынғы Моав патшасына қарсы соғысып, оның барлық жерін қолынан алып, Арнонға дейін жеңіп алған». Осыған ұқсас мәтіндер Ешуа және Екінші заң кітабында да кездеседі, мұнда басты назар Хешбұн жеріндегі Сихон патшаға қарсы ізраилдіктердің жеңісіне берілген. Мұса жеңіске жеткеннен кейін көп ұзамай, Небо тауынан «уәде етілген жерді» көріп қайтыс болды. Мұсаның қайтысынан кейін Хешбұн Рубен және Ғад тайпаларына бөлінген жерлердің шекарасындағы қалаға айналды. Киелі жазбалардағы басқа да дәлелдерге сәйкес, қала кейін Моавтың бақылауына өтті, бұл туралы Ишая және Еремия Моавты айыптағанда айтқан, содан кейін Еремия 49:3 көрсеткендей, Аммондықтардың бақылауына көшті. Хешбұн Саламон әнінде де кездеседі, онда ақын өзінің сүйіктісінің көзін «Хешбұнның көлдерімен» салыстырады, бұл Хешбұнның тамаша балық көлдеріне сілтеме жасайды.

Иродиандық эсбонитис/себонитис: мүмкін басқа жерде

Бұл есім Иосиф Флавийдің жазбаларында жиі кездеседі, «Эсбонитис» немесе «Себонитис» түрінде. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Ешбон қаласы Александр Янус Маккавей (б.з.д. 106–79 жж.) оны жаулап алып, яһуди қаласына айналдырғаннан бері яһудилердің иелігінде болған. Ирод Ұлы да осы қалаға билік еткен және онда бекініс салған деген мәлімет бар. Дегенмен, бұл қала Тел-Хесбанмен толық сәйкес келмеуі мүмкін: Иосиф Флавий, Ирод Ұлының кіші інісі және Переяның тетрархы болған Ферораның, Эсебонитисте тұрғанын айтады.

Есебон, Есбус

Ұлы көтерілістен кейін (б.з. 68–70 ж.) Плиний "Эсебон арабтары" деп атаған тайпа елге басып кірді. Есбус немесе Эсбута деген атпен қайта жаңартылған ол, Птолемейдің Рим Арабиясы Петрея қалалары тізімінде еске алынады.

Византиялық Хесбон

Византиялықтар тұсында, Евсевийдің "Ономастикон" еңбегінен белгілі болғандай, ол Арабия провинциясындағы маңызды қалаға айналды; Кипрлық Георгий VII ғасырда оны еске алады және Хесбоннан Иерихонға соққан Рим жолындағы қадамдар осы қаладан бастап саналды. Византиялық қала біздің эрамыздың III ғасырындағы Рехоб мозаикасында көрсетілген.

Ерте араб кезеңі

Ерте араб дәуірінің басында Хешебон Бельканың бас қаласы болып қала берді, бұл аймақ ежелгі Сихон патшалығымен шектесетін. Крестоносшылар оны басып алған жоқ сияқты.

Қазба тарихы

1968 жылы Tell Hesban (немесе Tall Hisban деп те жазылады) орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл қазба жұмысы "Хешбон экспедициясы" деп аталған үлкен жобаның бастауы болды. Бұл археологиялық жұмысты Эндрюс университеті демеушілік етіп, Американың Шығыс зерттеулер мектептерінің (ASOR) қанатымен жүзеге асырылды. Хешбон экспедициясы 1976 жылға дейін қазба маусымдарын жалғастырды. Хешбон экспедициясының қазба жұмыстары тоқтағаннан кейін, 1996 жылы Мадаба жазық жобасы консорциумы аясында археологиялық жұмыстар қайта жаңғыртылды. Қазіргі таңда да қазба жұмыстары 2010 жылдарға дейін жалғасуда; сонымен қатар, осы орында археологиялық туризмді қолдау жұмыстары да жүргізілуде.

Қола дәуіріне жататын Хешбон емес пе?

Қола дәуірінде адамдар қоныстанғанына дәлелдердің болмауы қазба жұмыстарын жүргізушілерді бұл жердің Сихонның Хешебоны емес деген қорытындыға келтірді. Øystein S. LaBianca және Bethany Walker мәлімдегендей, қазбалар кезінде соңғы қола және ерте темір дәуіріне қатысты іздер табылған, бірақ кейінірек келген адамдардың осы жерді қарқынды түрде пайдалануы салдарынан, осы кезеңдерге жататын көптеген іздер екінші реттік шөгінділерде кездесті.

Рим дәуірі Эсбус

Дегенмен, классикалық кезеңнің іздері оның Эсбус қаласының римдік дәуірге жататындығын нақтылай түседі. Ерекше қызығушылықты Солтүстік шіркеуінің пресвитериясындағы нилотикалық (Ніл өзені маңынан бастау алған бейнелерді қолдана отырып жасалған) мозаикасы қоздырады, онда мозаика шеберлері қиялдан туған гүлден құралған ұяда отырған көгершін бейнесін сомдаған.

Хазбун отбасы

Хазбун отбасының тамыры Хешбонға дейін жетеді.